"5,4 ملرد تەڭگەگە سۋبسيدييا العانداردىڭ 3 مىڭعا جۋىعى تٸپتٸ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ سۋبەكتٸلەرٸ ەمەس". بٷگٸن مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى الدىنا شىققان جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ تٶراعاسى ەليحان سمايىلوۆ وسىلاي دەي كەلە, كٶپتٸڭ جٷرەگٸن اۋىرتاتىن - اۋىل, وندا دا اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تٷيٸتكٸلدٸ مەسەلەلەرگە, ەسٸرەسە سۋبسيدييا جايىنا ەرەكشە توقتالدى, دەپ جازادى Dalanews.kz.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى جوعارى بولا تۇرا, ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸمٸزدٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸنە قوساتىن ٷلەسٸ از, ناقتىراق ايتساق, ورتا ەسەپپەن 5%-عا جۋىق. سمايىلوۆ اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ كەگەجەسٸن كەرٸگە تارتىپ جاتقان باستى بەس سەبەپتٸ اتادى:
- ٶنٸمدٸلٸكتٸڭ تٶمەن بولۋى,
- سۋارمالى جەر كٶلەمٸن ۇلعايتۋ قارقىنىنىڭ باياۋلىعى,
- سۋدى تيٸمسٸز پايدالانۋ,
- كٶلٸك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ەلسٸز دامۋى,
- ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ جەنە باسقالار.
وسى پروبلەمالاردى شەشۋدە, ٷكٸمەت سۋبسيدييالاۋ ٷلكەن رٶل اتقارۋى تيٸس دەپ سانايدى. ال شىنتۋايتىندا, بۇل قۇرال ٶزٸندٸك ماقساتىن تيٸمدٸ اتقارا الىپ وتىر ما? مٸنە, وسىنداي سيپاتتاعى مەجٸلٸستٸڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا اۋديت جٷرگٸزگەن بولىپ شىقتى.
- جالپى اۋديت نەتيجەلەرٸ بويىنشا 142 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تيٸمسٸز جوسپارلانعانى جەنە پايدالانىلعانى, 2 ملرد تەڭگەگە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى.
- ەكونوميكالىق شىعىندار مەن جٸبەرٸپ العان پايدا شامامەن 5 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
- بيۋدجەتكە 2 ملرد تەڭگە ٶتەلدٸ جەنە قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ.
- 4 فاكت بويىنشا ماتەريالدار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٸبەرٸلەدٸ. 322 ماتەريال ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ ٷشٸن جٸبەرٸلدٸ.
"اۋديتورلىق ٸس-شارانىڭ نەگٸزگٸ قورىتىندىلارىنا توقتالىپ ٶتەيٸن. 5 جىل ٸشٸندە سۋبسيدييالاۋعا بيۋدجەتتەن شامامەن 2 ترلن تەڭگە بٶلٸندٸ. الايدا بٸرقاتار جٷيەلٸ پروبلەمالار ولاردىڭ ەسەرٸن شەكتەپ وتىر. بٸرٸنشٸ. سالانى دامىتۋدا ستراتەگييالىق جوسپارلاۋدىڭ كەمشٸلٸكتەرٸ مەن ساباقتاستىقتىڭ بولماۋى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ سوڭعى 10 جىلدا بٸرنەشە باعدارلامالىق قۇجات قابىلدادى. ولاردىڭ كٶبٸ سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزٸلمەگەن. ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا مەرزٸمٸنەن بۇرىن كٷشٸ جويىلعان. باسىمدىقتار ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى. بۇل سالانى مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قۇرۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. ال بۇرمالانعان ۆەدومستۆالىق ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ناقتى باعدارلاردى قالىپتاستىرۋعا تەرٸس ىقپالىن تيگٸزدٸ. نەتيجەسٸندە جەكەلەگەن نىسانالى ينديكاتورلار تىم جوعارى دەپ تانىلىپ, سوڭىنان تٶمەندەتٸلگەن. بٸراق بۇل دا اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ نىسانالى ينديكاتورلارىنىڭ 40%-دان استامىنىڭ تابىستى ٸسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتە المادى", - دەدٸ ەليحان سمايىلوۆ.
سۋبسيدييالاۋ جٷيەسٸندە كەمشٸلٸكتەر بارى, ونىڭ تٷرلەرٸ مەن باعىتتارى ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىراتىنى بەلگٸلٸ بولدى.
"ولاردى ۇسىنۋ تەتٸگٸ دە ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا ٶزگەرەدٸ. 5 جىلدىڭ ٶزٸندە 70-تەن استام ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلدٸ. ەرەجەلەر جەكەلەگەن جاعدايلاردا كەشٸكتٸرٸلٸپ قابىلدانعان. 5 جىلدان استام ۋاقىت ٶتسە دە, وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن قايتا ٶڭدەۋ ٷلەسٸن, عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ۇلعايتۋدى سۋبسيدييالاۋ جٶنٸندەگٸ ەرەجەلەر ەلٸ دە جوق. بۇل وسى باستامالار ۇسىنىلعان ۋاقىتتا سۋبسيدييالاۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ پىسىقتالماۋى سەبەبٸنەن ورىن الىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ جاڭاشىلدىقتارعا بەيٸمدەلۋٸ قيىن جەنە مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىنا سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ تۋىنداۋىنا ەكەلەدٸ. سۋبسيدييالاۋ كٶلەمٸ ارتىپ كەلەدٸ, الايدا ولاردى تيٸمدٸ پايدالانۋ مەسەلەسٸ شەشٸلگەن جوق", - دەيدٸ باس اۋديتور.
سونداي-اق سۋبسيدييالاۋدىڭ ناقتى باسىمدىقتارى بەلگٸلەنبەگەن. بۇل سۋبسيدييا قاراجاتىن كٶپتەگەن باعىتقا شاشۋعا ىقپال ەتەدٸ.
"17 باعىت بويىنشا 67 سۋبسيدييا تٷرٸ بار, ال ولاردىڭ ەسەرٸ شامالى. سونىمەن قاتار ناقتى نىسانالى ينديكاتورلار ايقىندالماعان. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, باعىتتاردىڭ كٶپتٸگٸنە بايلانىستى سۋبسيدييالاردىڭ بٸرقاتارى 2 ەسە از قارجىلاندىرىلادى. كٶپ جاعدايدا سۋبسيدييا الۋعا بەرٸلگەن ٶتٸنٸمدەردٸڭ ورىندالۋى 2 جىلعا دەيٸن سوزىلادى. سۋبسيدييا الۋشىلارعا باعالاۋ جٷرگٸزٸلمەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ٶز قىزمەتٸن سۋبسيدييا العانعا دەيٸن نەمەسە ودان كەيٸن توقتاتقان 2,5 مىڭنان استام سۋبەكتٸگە 5 ملرد تەڭگە سۋبسيدييا تٶلەنۋٸنە ەكەلٸپ سوققان. 5,4 ملرد تەڭگەگە سۋبسيدييا العانداردىڭ 3 مىڭعا جۋىعى تٸپتٸ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ سۋبەكتٸلەرٸ ەمەس. مۇنداي جاعدايلاردا سۋبسيدييالاۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ دە قيىن", دەپ ٶكٸنٸش بٸلدٸرەدٸ سمايىلوۆ.
سونداي-اق, بۇل ارادا قارسى مٸندەتتەمەلەردٸڭ بولماۋى كەلەلٸ مەسەلە رەتٸندە كٶتەرٸلدٸ. ٶيتكەنٸ سۋبسيدييا الۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ مۇنداي قولداۋ شارالارىن تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەگە كٶزدەمەي, ٶزدەرٸنٸڭ شىعىندارىن ٶتەۋ بويىنشا مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ رەتٸندە باعالايدى. سۋبسيدييالاردى تٶلەۋ "ەلەۋمەتتٸك سيپاتقا" يە بولىپ وتىر:
"قارسى مٸندەتتەمەلەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا بەلگٸلەنٸپ, 2022 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك بولاتىن. ٸس جٷزٸندە ولار 17 سۋبسيدييا باعىتىنىڭ تٶرتەۋٸنە عانا ەنگٸزٸلگەن. قارسى مٸندەتتەمەلەر ناقتى, وڭاي باقىلاناتىن كٶرسەتكٸشتەر بولۋى كەرەك جەنە سۋبسيدييالاردىڭ نەتيجەلٸلٸگٸن كٶرسەتۋٸ تيٸس. ەڭ الدىمەن, ولار ٶنٸمدٸلٸكتٸڭ جوعارىلاۋىنا, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتۋٸ قاجەت. بٸراق قارسى مٸندەتتەمەلەردٸ ايقىنداۋدىڭ قولدانىستاعى تەسٸلدەرٸ مۇنى قامتاماسىز ەتپەيدٸ. ولاردىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋ الگوريتمٸ قۇرىلماعان. سۋبسيدييالاردىڭ 15 باعىتى بويىنشا مٸندەتتەمەلەردٸڭ ورىندالۋ فاكتٸسٸن راستايتىن ەسەپتٸلٸك نىساندارى جوق".
سونداي-اق سمايىلوۆ سۋبسيدييالاردىڭ ەسەرٸن باعالاۋداعى فورماليزم مەن سۋبسيدييالاۋ پروتسەسٸن اۆتوماتتاندىرۋ مەسەلەلەرٸنە توقتالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيدييالاۋدىڭ قاراپايىم جەنە ايقىن الگوريتمٸ قاجەت.
"ٸسٸڭدٸ تىندىر – كٶمەگٸڭدٸ الاسىڭ" دەگەندەي, شارۋاشىلىقتار تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجە بويىنشا سۋبسيديياالۋى تيٸس. سوندا عانا سۋبسيدييالاردىڭ ارقاسىندا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان تيٸمسٸز شارۋالار ودان ەرٸ دامىعىسى كەلەتٸن ادال فەرمەرلەرگە جول بەرەدٸ. سالانىڭ ستراتەگييالىق قۇجاتتارىن ٸسكە اسىرۋعا بٶلٸنەتٸن قاراجاتتىڭ ەسەرٸن بارىنشا ارتتىراتىنداي ەتٸپ سۋبسيدييالار تٸزبەسٸن قايتا قاراۋ قاجەت. سۋبسيدييالار ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە وزىق اگروتەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋگە ىنتالاندىرۋى تيٸس. سالا سۋبەكتٸلەرٸنە كرەديت بەرۋ, ساقتاندىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن جەنە باسقا دا قولداۋ قۇرالدارىن كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنٸ انىق. مىسالى, فەرمەردە كەپٸل مٷلكٸ بولماعان نەمەسە جەتكٸلٸكسٸز بولعان جاعدايدا مەملەكەتتٸك دامۋ ينستيتۋتتارى تاراپىنان كەپٸلدٸك بەرۋ ماڭىزدى. تسيفرلاندىرۋ سۋبسيدييالاردى بٶلۋدٸڭ اشىقتىعىنا جەنە بيۋروكراتييالىق جٷكتەمەنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلەتٸنٸ انىق", - دەيدٸ ول.
