شەتەلدٸك نارىقتا Made in KZ تاۋارلار تۇتىنۋشى سۇرانىسىنا كەڭ كٶلەمدە يە بولىپ كەلەدٸ. بۇعان قازاقستاندىق ٶنٸمنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتٸك شارالاردىڭ وڭ ەسەرٸ مول.
ٶتكەن جىلعى دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, قازاقستاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەر شىعارعان تاۋار اينالىمى 40 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاعان. قازاقستان ەكسپورتقا شىعاراتىن نەگٸزگٸ ٶنٸمدەر قاتارىندا مىس, مۇناي, ۋران, اليۋمينيي, گاز, ت.س.س. بولۋىمەن قاتار, بيداي ۇنى, كٷنباعىس مايى, تىڭايتقىشتار دا شەتەلدە سۇرانىسقا يە.
بٷگٸندە مەملەكەت تاراپىنان وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ, ولاردىڭ شەتەلدٸك نارىققا ەركٸن شىعا الۋى ٷشٸن كٶرمەلەر, كەسٸپكەرلٸك فورمۋمدار ۇيىمداستىرۋ سەكٸلدٸ جۇمىستار اتقارىلىپ, وعان قوسا تٷرلٸ باعدارلامالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
بۇل تۇستا «دامۋ» كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ قورى» قازاقستاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەرگە كەڭ كٶلەمدە قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلە جاتىر. وسىلايشا قور 11 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجىعا 188 مىڭعا تارتا جوبانىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزگەن.
ٶز كەزەگٸندە بۇل جوبالار قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ ٷشٸن نەگٸزگٸ تٸرەك بولىپ وتىر. مەسەلەن, «زەردە-اقتٶبە كەراميكاسى» جشس ەلٸمٸزدٸ فارفوردان جاسالعان بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتٸپ قويماي, تاۋارلارىن ٶزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي, تەجٸكستان سەكٸلدٸ كٶرشٸ ەلدەرگە ەكسپورتتاپ وتىر.
قر پرەمەر-مينيسترٸ ولجاس بەكتەنوۆ وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋعا باعىتتالعان «بەيتەرەك» حولدينگٸنٸڭ جۇمىسىنا دا ەرەكشە توقتالعان ەدٸ. حولدينگتٸڭ ەنشٸلەس ۇيىمدارى كەيٸنگٸ جىلمەن سالىستىعاندا 45 پايىزعا ارتىق, ياعني 2,8 تريلليون تەڭگەگە كەسٸپورىندارعا قولداۋ كٶرسەتكەن. ال كۆازيمەملەكەتتٸك ەمەس بيزنەس يەلەرٸنە 2,5 تريلليون تەڭگەگە قولداۋ كٶرسەتٸلگەن.
سونىمەن قاتار, بىلتىر اٶك-گە 666 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى بٶلٸنگەن. نەتيجەسٸندە التى مىڭنان اسا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, 4 تريلليون تەڭگەگە جۋىق ٶنٸم ٶندٸرٸلگەن, قىزمەتتەر كٶرسەتٸلگەن.
ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلار قاشان دا باستى نازاردا دەگەن ۇستانىممەن جۇمىس ٸستەيتٸن مەملەكەتتٸك ساياساتقا ساي وتاندىق ٶنٸم شىعارۋ كٶلەمٸن كٶبەيتۋ, ٶنەركەسٸپتەردٸ قولداۋ العى شەپتەگٸ جۇمىس بولىپ قالا بەرمەك.
بۇل تۇستا ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرەتٸن كومپانييالاردى شەتەل نارىعىنا شىعۋعا شاقىرعان ەدٸ. سوعان وراي ٷكٸمەتكە ماڭىزدى مٸندەتتەر دە جٷكتەلدٸ, اتاپ ايتقاندا, ەكسپورتقا شىعۋعا قاۋقارى جەتەتٸن سالالار مەن كەسٸپورىندارعا كٶڭٸل بٶلۋ تاپسىرىلدى. ٶز كەزەگٸندە مەملەكەت ەكسپورتقا شىققىسى كەلەتٸندەرگە بارلىق شارالاردى قاراستىرادى: قارجىلاندىرۋ بويىنشا جەڭٸلدٸكتەر كٶزدەلەدٸ, گرانت بەرۋ, ت.س.س. ەكسپورتتىق باعىتتاعى قولداۋ تەتٸكتەرٸ ۇسىنىلادى.
قازاقستاندىق تاۋارلار اراسىندا شەتەلدە ەت اسقان سۇرانىسقا يە. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, بىلتىر التى اي ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تاۋار ٶندٸرۋگە ماشىقتانعاندار 12 تونناعا جۋىق ەت پەن ەت ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتقا شىعارعان. سونىڭ ٸشٸندە 8 تونناعا جۋىعى ٸرٸ قارا ەتٸ بولسا, 3,6 تونناسى قوي ەتٸ بولعان.
بيىل ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ باسشىسى ارمان شاكقاليەۆ قانداي وتاندىق تاۋارلار شەتەل نارىعىندا سۇرانىسقا يە ەكەنٸن ايتقان بولاتىن.
بۇل رەتتە كٶرشٸلەس قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا Made in KZ ٶنٸمدەر ٸشٸندە تاماق ٶنٸمدەرٸن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. سونىڭ ٸشٸندە بال جەنە كونديتەرلٸك ٶنٸمدەر تانىمال. سونداي-اق, مەملەكەت تاراپىنان كەسٸپكەرلەر مەن كەسٸپورىندارعا جاسالىپ جاتقان قولداۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار, قولٶنەر بۇيىمدارى, ەسٸرەسە, زەرگەرلٸك بۇيىمدار ەۋروپا جەنە امەريكا نارىقتارىندا دا تۇتىنۋشىسىن تاۋىپ وتىر.
شەتەل نارىعىنا شىعۋدىڭ ٶزٸندٸك قاۋٸپتەرٸ مەن تەۋەكەلدەرٸ دە جوق ەمەس. ەلەم ەلدەرٸمەن اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەكسپورتقا ەركٸن شىعا بٸلۋٸ ٶتە ماڭىزدى. بۇل تۇستا «بەيتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگٸنٸڭ ەنشٸلەس كومپانيياسى سانالاتىن «KazakhExport» ساقتاندىرۋ كومپانيياسى قولداۋ كٶرسەتەدٸ.
اتالمىش كومپانييا 2016 جىلدان باستاپ 2023 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا 200-دەن اسا وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلارعا اتسالىسقان, ياعني جالپى 846 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قولداۋ كٶرسەتٸلگەن. ودان بٶلەك بۇل كومپانييا كەيٸنگٸ جىلدارى 600 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجىعا وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ٶنٸمٸن جەتكٸزۋگە كٶمەكتەسكەن.
بىلتىر شيكٸزاتتىق ەمەس تاۋارلاردى تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن وتاندىق كومپانييالار KazakhExport-تان ٸرٸ كٶلەمدە كٶمەك العان. وسىلايشا بٷگٸندە ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلار كٶرشٸلەس رەسەي, ٶزبەكستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان سەكٸلدٸ مەملەكەتتەرمەن عانا شەكتەلٸپ قالماي, تاۋار جەتكٸزۋ ارەالىن كەڭەيتٸپ, الىس-جاقىن شەتەلدٸ تٷگەل قامتۋدى كٶزدەپ وتىر. ونىڭ ٸشٸندە تٷركييا, ليتۆا, گەرمانييا, بەلارۋس, پولشا سەكٸلدٸ الىپ مەملەكەتتەر بار. وسى تۇستا KazakhExport سەكٸلدٸ كومپانييالار وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ تالابى مەن تٸلەگٸن قاناعاتتاندىرىپ, كەلٸسسٶزدەر كەزٸندە قازاقستاندىقتار ٷشٸن مەمٸلە قاۋٸپسٸز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە اتسالىسادى. سونىمەن قاتار, وتاندىق ەكسپورتتىڭ ەتەك جايۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
قازاقستان نەگٸزٸنەن مۇناي, تٷرلٸ مەتالل سەكٸلدٸ رەسۋرستار ارقىلى ەكسپورتتى قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. الايدا كەيٸنگٸ كەزدەرٸ قازاقستاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەر شەتەل نارىعىن شيكٸزاتتىق ەمەس تاۋار تٷرلەرٸمەن قامتىپ وتىرعانىن دا جوققا شىعارا المايمىز. قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنەن باستاپ, ازىق-تٷلٸك تاۋارلارى, سونىڭ ٸشٸندە ۇن, ماي, تۇز, ت.س.س. تاۋارلار, ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگييا سالاسىنداعى ٶنٸمدەر دە ەلەم ەلدەرٸندە ساتىلىپ جاتىر.
وسىلايشا, مەملەكەت تاراپىنان كەسٸپتٸ, سىرتقى ساۋدانى قولداۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ ارقاسىندا بٷگٸندە ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلار ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالىپ وتىر دەۋگە نەگٸز بار.
