– مۇرات مىرزا, كٷركەتاۋىق ٶسٸرۋ قانشالىقتى پايدالى كەسٸپ كٶزٸ بولىپ سانالادى? ەلٸمٸز بويىنشا بۇل باعىتتا قولعا الىنعان جۇمىستارعا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– كٷركەتاۋىق, ياعني, ٷندٸك ٶسٸرۋ – ٶتە تيٸمدٸ, تابىستى كەسٸپ. بٸراق كەز كەلگەن ٸستٸڭ ٶزٸندٸك قيىندىقتارى بولاتىن سيياقتى كٷركەتاۋىق ٶسٸرۋدٸڭ دە ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا كٷركەتاۋىق ٶسٸرۋ ٸسٸ – ٶز دەڭگەيٸندە دامىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. مۇنىڭ ەرتٷرلٸ سەبەپتەرٸ بار. جالپى, كٶپشٸلٸگٸمٸز ٷشٸن بۇل كەسٸپ تاڭسىق ٸس بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. مەنٸڭشە, بۇل كەسٸپتٸ حالىق اراسىندا كەڭٸنەن ناسيحاتتاپ, مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋدٸڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن. كٷركەتاۋىقتىڭ ەتٸ دەمدٸ, جۇمساق, ەرٸ قۇرامىندا حولەستەرين مٶلشەرٸ ٶتە تٶمەن. سول سيياقتى كٷركەتاۋىقتار دا كەدۋٸلگٸ تاۋىقتار سىقىلدى مامىق پەن قاۋىرسىن بەرە الادى. بۇل قۇستار اقىلدى, ادامدارعا تەز ٷيرەنٸپ كەتەدٸ. جەم تالعامايدى جەنە جاز مەزگٸلٸندە كٶبٸنە جايىلىمدا بولادى.
الاسىندا تۇراتىن مايدان قۇسايىنوۆ ەسٸمدٸ ۇلتجاندى ازاماتتىڭ قالا سىرتىنداعى جەرٸن جالعا الىپ, 700-دەي كٷركەتاۋىقتى ٶسٸرٸپ جاتقان جايىم بار. بۇعان دەيٸن ٷي جانۋارلارىن الاقانداي جابىق قورادا قولدان جەمدەپ ٶسٸرگەن ەدٸم. ەندٸ مايدان باۋىرىمىزدىڭ ارقاسىندا كٷركەتاۋىقتار جايىلىمعا شىعىپ, تەز جەتٸلٸپ جاتىر. وسى رەتتە بۇل كەسٸپتٸڭ مەنٸ مەن ماڭىزىن تٷسٸنٸپ, ماعان قولۇشىن بەرگەن م.قۇسايىنوۆقا العىس ايتامىن. الداعى ۋاقىتتا كٷركەتاۋىقتاردىڭ سانىن 5 مىڭعا دەيٸن جەتكٸزسەم دەگەن ويىم بار. بٸراق ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن 5 گەكتارداي جەر مەن قورا قاجەت. ەگەر مەملەكەت جەر تەلٸمٸن بەرسە, قورانى ٶزٸم سالىپ الار ەدٸم.
– قازٸرگٸ تاڭدا كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقان ادامدارعا جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى جەر تەلٸمدەرٸن بەرٸپ, قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتىر عوي. ەكٸم-قارالاردان قاجەتتٸ جەر تەلٸمٸن سۇرامادىڭىز با?
– سۇرادىم. وسىندان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن قازٸرگٸ ەكٸم نۇرجان كالەندەروۆتىڭ الدىندا قالانى باسقارعان ەكٸمگە حات جازىپ, كٷركەتاۋىق ٶسٸرۋ ٷشٸن جەر تەلٸمٸن سۇرادىم. بٸراق ەكٸمدٸك قىزمەتكەرلەرٸ مۇنداي شارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەر قالا اۋماعىنان تىسقارى جاتۋى تيٸس ەكەنٸن ايتىپ, جەر تەلٸمٸن بەرە المايتىندارىن حابارلاعان بولاتىن. يە, مۇنداي شارۋاشىلىقتاردىڭ قالا سىرتىندا بولۋى كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. ەگەر مۇنداي شاعىن شارۋاشىلىقتاردى قالا ماڭىندا ۇيىمداستىرساق, ونىڭ ەتٸن تەز ارادا ساتۋعا بولادى. بۇدان باسقا كٷركەتاۋىققا قاجەتتٸ دەندٸ-داقىلدار مەن ازىقتاردىڭ بەرٸن كٷندەلٸكتٸ قالا ٸشٸندەگٸ بازارلاردان تاسىمالدايمىز. ەگەر مۇنداي شارۋاشىلىقتى قالا سىرتىندا سالساق, ەت پەن قاجەتتٸ ازىقتاردى تاسىمالداپ, كٶپ شىعىنعا باتاتىنىمىز انىق. ەزٸرشە قالا باسشىلارى وسى جاعىن تٷسٸنٸڭكٸرەمەي تۇر. ەيتپەسە, جۋالى اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ باتىربەك قۇلەكەەۆ مىرزا شاقىرىپ, اۋدان اۋماعىنان قاجەتتٸ جەر تەلٸمٸن بەرەتٸنٸن ايتقان بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا ٸرٸ قالالاردىڭ ماڭايىندا ازىق-تٷلٸك بەلدەۋلەرٸ قۇرىلىپ جاتىر عوي. مەنٸڭشە, وسى ٸس-تەجٸريبەنٸ تاراز قالاسىنىڭ ماڭىندا دا قولعا الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. مۇنداي جاعدايدا بٸز سيياقتى فەرمەلەردٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ.
– ال اۋىلشارۋاشىلىعى تاراپىنان كٶمەكقارجى الىپ جاتىرسىز با?
– بٷگٸندە مەملەكەتٸمٸز اۋىلشارۋاشىلىعى تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸنە كٶمەكقارجى, ياعني, سۋبسيدييا بەرٸپ جاتىر. بٸراق مۇنى شارۋالاردىڭ بەرٸ الىپ جاتقان جوق. ايتالىق, ٷي ٸرگەسٸندە, بٸرەۋدٸڭ جەرٸن جالعا العان شاعىن شارۋاشىلىقتار مۇنداي كٶمەكقارجىنى الا المايدى. ٶيتكەنٸ سۋبسيدييا الۋعا نيەتتەنگەن كەز كەلگەن شارۋاشىلىقتىڭ باسىبايلى جەر تەلٸمٸ بولۋى شارت. ٶزٸمٸزدٸڭ جەرٸمٸز بولماعان سوڭ, مەملەكەتتٸك كٶمەكقارجىعا دا قول جەتكٸزە الماي وتىرعان جايىمىز بار. مەنٸڭشە, شارۋالارعا سۋبسيدييا بەرۋدٸ رەتتەيتٸن زاڭ نورمالارىنا بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا ون سوتتىق جەردنە بٸراز ٶنٸم الىپ, حالىقتى ساپالى ازىق-تٷلٸكپەن قامتۋعا ٷلەس قوسىپ وتىرعان شارۋالار بار. ەگەر سۋبسيدييا بەرۋ ٸسٸن جەڭٸلدەتسە, شارۋالارعا ٷلكەن قولداۋ بولار ەدٸ.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جالپى ەڭبەك قوعامىنا 20 قادام» باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە كٶپشٸلٸك قاۋىم ٷشٸن وسىنداي تاڭسىق كەسٸپتەردٸ مەملەكەتتٸك تەلەارنالار ناسيحاتتاپ, جارناماسىن جاساسا جاقسى بولار ەدٸ. بٷگٸندە ولار كٷندٸز-تٷنٸ شوۋباعدارلامالاردى ناسيحاتتاپ, جاستارىمىزدى جەلٶكپە قىلىپ جاتىر عوي. ەگەر ەڭبەككە باۋليتىن باعدارلامالار ۇيىمداستىرسا, جاستارىمىز قاندايدا بٸر كەسٸپتٸڭ كٶزٸن تاۋىپ, دۇرىس جولعا تٷسەر ەدٸ. وسى جايتتاردى ساراپقا سالعانىمدا اۋىلشارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرٸن مەملەكەت قاجەتتٸ جەرمەن قامتاماسىز ەتٸپ, سۋبسيدييالاردىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ جەنە اقپاراتتىق تۇرعىدان حالىق اراسىندا ناسيحاتىن ارتتىرۋدىڭ مەنٸ زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
– مۇرات مىرزا, ەندٸ كٷركەتاۋىق ٶسٸرۋ مەسەلەسٸنە قايتا ورالساق. سٸزدەر ٷي قۇستارىن ەتٸ ٷشٸن ٶندٸرٸپ جاتىرسىزدار ما?
– ەزٸرشە كٷركەتاۋىقتىڭ ەتٸن عانا نارىققا شىعارىپ جاتىرمىز. ال ونىڭ مامىعى مەن قاۋىرسىندارى رەسۋا بولىپ, شاشىلىپ جاتىر. ٶزگە ەلدەردە كٷركەتاۋىقتىڭ مامىعىن تٷرلٸ تٶسەنٸشتەر جاساۋعا كەڭٸنەن قولداناتىنى بەلگٸلٸ. ال بٸزدە قۇستاردىڭ مامىعى مەن قاۋىرسىندارىن پايدالاناتىن جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسى اقساپ تۇرعانى ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم. سوندىقتان بٸز كٷركەتاۋىقتاردى ەتٸ ٷشٸن ٶسٸرۋدەمٸز. قازٸرگٸ تاڭدا قاراپايىم حالىق سوناۋ اقش-تان كەلەتٸن ساپاسى كٷمەندٸ قۇس ٶنٸمدەرٸن تۇتىنۋدان گٶرٸ, ٶزٸمٸزدٸڭ ٶنٸمدٸ پايدالانۋدىڭ مەنٸ زور ەكەنٸن تٷسٸنٸپ كەلەدٸ. مۇزداتىلعان تاۋىقتىڭ تەك جارتىسى مۇز, ياعني سۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سۋعا اقشا تٶلەپ, بٶتەن ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن ٶركەندەتٸپ نە تابامىز. ودان دا ٶزٸمٸزدٸڭ وتاندىق ساپالى ٶنٸمدەردٸ تۇتىنۋدىڭ مەنٸ زور ەكەنٸن حالىق تٷسٸنٸپ كەلەدٸ. دامىعان ەۋروپا ەلدەرٸندە كٷركەتاۋىق ەتٸ پروفيلاكتيكالىق اس رەتٸندە قولدانادى. ٶيتكەنٸ كٷركەتاۋىق ەتٸنٸڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى زور. كٷركەتاۋىق ەتٸ تٷرلٸ ونكولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ, تۋبەركۋلەز جەنە رادياتسييا ايماعىندا تۇراتىن حالىق ٷشٸن تاپتىرمايتىن ازىق بولىپ سانالادى.
– ال كٷركەتاۋىق ەتٸنٸڭ نارىقتاعى باعاسى قانشا?
– بٷگٸندە قۇس ەتٸنٸڭ بٸر كەلٸسٸن 1200 تەڭگەدەن بازارعا ٶتكٸزەمٸز. ساۋداگەرلەر ونى 1600 تەڭگەگە دەيٸن ساۋدالايدى. ەت باعاسىن تٷسٸرۋ ٷشٸن شاعىن شارۋالارعا مەملەكەت تاراپىنان جوعارىدا ايتقانداي قولداۋلار كٶرسەتٸلسە, ٶنٸمنٸڭ باعاسىن تٶمەندەتۋگە بولادى.
– جالپى, كٷركەتاۋىقتى قالاي بابىن تاۋىپ, باعۋعا بولادى. سول جايىندا از-كەم ايتا كەتسەڭٸز?
– كٷركەتاۋىقتى ٶزگە ٷي قۇستارىنان بٶلەك ۇستاعان جٶن. ورنالاستىرۋ تىعىزدىعىن دا دۇرىس ەسەپتەۋ قاجەت. 1 شارشى مەترگە ەكٸ ٷلكەن كٷركەتاۋىقتان ارتىق بولمايدى. جاس بالاپاندارىن ٷلكەندەرٸنەن بٶلەك ۇستاعان جٶن. ٷندٸكتەر ايازعا, ەسٸرەسە, جەل مەن سىزعا تٶزٸمسٸز بولعاندىقتان, قورا مىقتى قابىرعالاردان تۇرعىزىلۋى تيٸس. وسى قۇستاردىڭ سالماعىن ارتتىرۋ ٷشٸن اقۋىزدى تاعامدار كٶبٸرەك قاجەت. قىس مەزگٸلٸندە 3 رەت, كٶكتەم ايلارىندا 4-5 رەت جەمدەگەن دۇرىس. تاماقتانۋ راتسيونىندا دەندٸ-داقىلدار ەر تاۋىققا 250-300 گرامنان كەلەدٸ. قوردا تۇراتىن كٷركەتاۋىقتارعا كارتوپ, قىزىلشا, ورامجاپىراق, اسقاباق, ەرتٷرلٸ كٶك جەمدەر مەن سٷرلەنگەن شٶپتەر بەرۋ كەرەك. ەگەر قۇس جايىلىمدا بولسا, ەرتٷرلٸ كٶك شٶپتەردٸ, جەندٸكتەردٸ ٶزٸ تاۋىپ جەيدٸ. ەگەر جايىلىمعا شىعارۋ مٷمكٸن بولماسا, ارنايى الاڭدار جاساپ, جەم بەرۋ اقىرلارىمەن, سۋارۋ ناۋالارىمەن, كٶلەڭكە قالقالارىمەن جابدىقتاپ, الاڭعا شٶپ شاشىپ قويادى. قىستا سىرتقا شىعاراتىن الاڭدى قاردان تازارتىپ, سابان تٶسەپ, ۋىس-ۋىس جەم شاشادى. جەمدٸ قۇستار ٷنەمٸ قوزعالىستا بولسىن دەپ ۋىستاپ شاشادى. ەگەر, سىرتقى تەمپەراتۋرا 10 گرادۋستان تٶمەن بولسا, ولاردى سىرتقا شىعارۋعا بولمايدى.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان.
