مەجٸلٸس سايلاۋى ٶتكەن سوڭ ٷكٸمەت قۇرامى قايتا جاڭارادى. جاڭا ٷكٸمەتتٸ كٸم باسقارۋى مٷمكٸن? مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ نە بٸتٸردٸ? بٷگٸنگٸ ٷكٸمەت ٶز ورنىندا قالا ما? جاڭا ٷكٸمەت ەلدەگٸ ساياسي ٶزگەرٸسكە باستاماشى بولۋى مٷمكٸن بە? وسى سۇراقتار ەل اراسىنداعى پٸكٸرلەردٸ جيناقتاپ, وي قورىتىپ وتىرمىز..
قازٸرگٸ پرەمەر-مينيستر كەرٸم مەسٸموۆ ەكٸ رەت ٷكٸمەتتٸ ەكٸ احمەتوۆتەن كەيٸن باسقاردى. بٸرٸنشٸسٸ – دانيال احمەتوۆ, ەكٸنشٸسٸ – بٸر اي بۇرىن 10 جىلعا قامالعان سەرٸك احمەتوۆ. بٸرٸنشٸ جولى ٷكٸمەتكە كەلگەن ونى «ەلەمدە ۇيىتقي سوققان داعدارىس داۋىلىمەن كٷرەسەتٸن بٸلٸكتٸ مامان» دەپ تانىستىرعان بولاتىن. شىن مەنٸندە, دانيال احمەتوۆ كەزٸندە قازاقستان ەدەۋٸر دامىدى. جىل سايىن جٸٶ 7-8 پايىزدان كەم بولمادى. ەكونوميكا جاقسارىپ, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىمىز تٷزەلە باستاعان. ال مۇناي باعاسى 2004 جىلدارى نەبارى 25 دوللار شاماسىندا بولاتىن. ونى قازٸرگٸ ٷكٸمەت ۇمىتىپ كەتتٸ.
بٸرٸنشٸ جولى مەسٸموۆ داعدارىسپەن كٷرەسە الدى ما? ەلٸمٸزدە ساقالدى قۇرىلىستار كٶبەيٸپ, جۇمىسسىزدىق ارتىپ, يپوتەكا داۋى مەن ٷلەسكەرلەر مەسەلەسٸ ۋشىققانى جادىمىزدا. ول تٷيتكٸلدەر ەلٸ تولىق شەشٸمٸن تاپقان جوق. سىرتتا جٷرگەن ەكەجان قاجىگەلدين بٸر سٶزٸندە: «مۇنداي ٷكٸمەتپەن ٶمٸر بويى داعدارىستان قۇتىلۋ قيىن», – دەپتٸ. مەسٸموۆ ٷكٸمەت باسقارعالى بەرٸ جاعدايىمىز جاقساردى دەگەندٸ ەستٸگەمٸز جوق.
بٸرٸنشٸ جولى ول «مەن قازاقشا سٶيلەيمٸن!» دەپ ۋەدە بەرگەن ەدٸ. ونىڭ تالاي ۋەدەسٸ ۋەدە كٷيٸنشە قالدى. بٸرەر جيىندى مەملەكەتتٸك تٸلدە ٶتكٸزدٸ. ودان كەيٸن ەسكٸ ەۋەنٸنە قايتا باستى...
ەكٸنشٸ جولى تاعى دا داعدارىستان بٸر قۇتقارسا, وسى مەسٸموۆ قۇتقارادى دەپ, بۇرىنعى ورىن تاعىنا قايتا جايعاستىردىق. نە بولدى? مەسٸموۆ ٷكٸمەتتٸ باسقارعالى بەرٸ «جاعدايىمىزدىڭ كٷن ساناپ قيىنداعانىن» ەلەمدٸك داعدارىستان كٶرٸپ, كٷنەلتٸپ جاتىرمىز. ينفلياتسييا, تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋى, جۇمىسسىزدىق, سىرتقى قارىزدىڭ ٶسۋٸ, نەسيەلٸك ساياساتتاعى داۋ-جانجال... مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸمەن بٸرگە «دامىپ» كەلەدٸ. بيىلعى داعدارىس تولقىنى تٸپتەن ٷكٸمەت كابينەتٸنەن شىعىپ, ەر تۇرعىننىڭ ٷيٸنە كٸردٸ... قازٸر ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تاپپاي, نەسيەسٸن تٶلەي الماي, بيزنەسٸ جٷرمەي, ساۋداسى توقتاپ, قارىزى كٶبەيٸپ جٷرگەن ادام كٶپ. ستاتيستيكاعا سٷيەنسەك, ەلدە 1990 جىلداردىڭ باسىنداعىداي قيىنشىلىق قايتا كەلگەندەي كٷي كەشەسٸز...
داعدارىسپەن قالاي كٷرەستٸ?
سوندا بٸزدٸڭ مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ داعدارىسپەن قالاي كٷرەستٸ? ولاردىڭ سان تاراۋ جوسپارلارى مەن قاۋلىلارى, باعدارلامالارى نەگە داعدارىستى شەشۋگە قاۋقارسىز بولدى?
مۇنىڭ بٸر جاۋابى بار: مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى مودەرنيزاتسيياعا تٶتەپ بەرە المادى. بىلايشا ايتقاندا, كەسٸبيلٸگٸ تٶمەن ٷكٸمەت جاساقتاپ, ميللياردتاعان قارجىنى جەلگە ۇشىردى.
جۋىردا مۇناي ساتۋدان جيناقتالعان ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسى دەل وسىلاي ورىنسىز جۇمسالاتىن بولسا, 2-3 جىلدا تٷگەسٸلۋٸ مٷمكٸن دەگەن پٸكٸرلەر اقپارات قۇرالدارىندا جارىق كٶردٸ. بٸزدٸ داعدارىستان, كەز كەلگەن قارجىلىق داۋىلدان قۇتقارۋعا تيٸس ميللياردتاعان دوللاردىڭ بٸرشاماسىن قازٸردٸڭ ٶزٸندە كەمٸرٸپ ٷلگەرٸپتٸ, داعدارىسپەن كٷرەسەتٸن ٷكٸمەتٸمٸز. تٸپتٸ, سول مول قارجىنىڭ قايدا كەتكەنٸن ٶزدەرٸ دە بٸلمەيدٸ دەگەن سٶز بار...
تەڭگە قۇنسىزدانۋدىڭ شەگٸنە ەلٸ جەتپەگەن كٶرٸنەدٸ. قازٸر 1 اقش دوللارى 400 تەڭگەگە جۋىقتادى. الداعى ايلاردا 600 تەڭگەگە دەيٸن جەتۋٸ مٷمكٸن دەگەن كٷبٸر-سىبىر سٶز بار. ٷكٸمەت تەڭگەنٸ ەركٸن دەلٸزگە جٸبەردٸك دەپ وتىر. سايلاۋدان كەيٸن شىنىمەن 600 تەڭگەگە دەيٸن قۇنسىزدانسا, وندا بٸزدەگٸ ينفلياتسييا شارىقتاي تٷسپەك. ايلىق پەن جەردەماقى, زەينەتاقى, شەكٸرتاقىعا قوسىلعان تيىن-تەبەندەر تٷككە جارامايدى. حالىق جۇمىسسىزدىقتىڭ زاردابىن شەگٸپ, تولقۋى دا مٷمكٸن. سوندا دا «داعدارىسپەن كٷرەسكەن» ٷكٸمەتكە العىس ايتىپ, مەسٸموۆتٸڭ جۇمىسىن وڭ باعالاۋىمىز كەرەك پە? بەلكٸم, «راحمەتٸمٸزدٸ ايتىپ», جىلى ورنىن الىپ تاستاۋى مٷمكٸن بيلٸكتەگٸلەر.
بٸراق, كەيبٸر ەڭگٸمەلەردە داريعا نازارباەۆا سەناتتىڭ سپيكەرٸ بولادى دەگەن بولجام ايتىلىپ جٷر. بۇل لاۋازىم – پرەزيدەنتتەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ادامنىڭ ورنى ەكەنٸن ەستە ۇستاعان ابزال...
مەسٸموۆ ورنىندا قالا ما?
مەسٸموۆ ورنىندا تاعى دا قالۋى مٷمكٸن. كەيبٸر ساراپشىلار وسىلاي پٸكٸر ايتادى. ونى بٸلٸكتٸ جۇمىسى ٷشٸن ەمەس, ساياسي سالماعى ٷشٸن ورنىنان الا المايدى دەۋشٸلەر كٶپ. كەيبٸر پٸكٸرلەردە مەسٸموۆ رەسەي مەن قىتايدان بٸردەي قولداۋ تاۋىپ وتىرعان ادام دەپ سيپاتتالادى. ونىڭ جۋىردا قىتايعا بارعاندا قىتايشا سٶيلەگەنٸن ەسكەرسەك, بۇل بولجامنىڭ راس بولۋى عاجاپ ەمەس. ال پۋتين ٷشٸن بٷگٸنگٸ قازاقستان ٷكٸمەتٸنەن قولايلىسى جوق. قازاقستاننىڭ ەۋرازييالىق وداقتاعى مٷددەسٸن قورعاماق تٷگٸل, بٸر اۋىز قارسى پٸكٸر ايتۋعا قاۋقارسىز, رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇسىنىستارىن قاشاندا قۇپ الاتىن, ولار قارسى پٸكٸر بٸلدٸرسە, ٶزدەرٸن قويارعا جەر تاپپايتىن, ەل مٷددەسٸن ەمەس, قالتالىلار مەن ٸرٸ كورپوراتسييالاردىڭ مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن ٷكٸمەت ولار ٷشٸن اۋاداي قاجەت. بۇل مەسٸموۆتٸڭ قايتا پرەمەر-مينيستر بولۋىنا سەپتەسەتٸن «قاسيەتتەرٸ».
شىنىمەن دە, ەگەر ٷكٸمەت جاڭارماسا, وندا مەجٸلٸستٸ جاڭارتقاننان نە قايىر? بىلتىر پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ ٶتكەندە مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ وتستاۆكاعا كەتۋٸ مٷمكٸن دەگەن بولجامدار ايتىلعان. ولاي بولمادى, پرەزيدەنت نازارباەۆ مەسٸموۆكە جەنە ونىڭ كومانداسىنا سەنٸم ارتىپ, ورىندارىندا قالدىردى. بيىل ول ستسەناريي قايتالانبايدى. ەگەر دەل سولاي جاسار بولسا, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەل الدىنداعى بەدەلٸ تٷسەدٸ دەگەن ۋەج كٶپ. بۇل ۋەجدٸڭ دە جانى بار. ەكٸنشٸ رەت ٷكٸمەتتٸ باسقارۋعا مەسٸموۆ قايتا كەلگەندە: «بٸزدە مەسٸموۆتەن ٶزگە ادام جوق پا? الدىڭعى جولى جەتٸستٸرمەگەن ونىڭ ٷكٸمەتٸ ەندٸ جارىلقاۋى نەعايبىل» دەپ اشىق پٸكٸر ايتقان ازاماتتار بولدى. مەسٸموۆ سوڭعى ٷكٸمەتتٸ باسقارۋىندا نە تىندىرعانىن كٶرٸپ وتىرمىز...
مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە تاعايىندالعانىنا كٶپ بولا قويعان جوق. «داريعا نازارباەۆا بيلٸكتٸڭ ەر ساتىسىندا جٷرٸپ ىسىلدى, پارلامەنتتە دە مٷمكٸندٸگٸنشە ەڭبەك ەتتٸ. ٷكٸمەت قۇرامى جاڭارادى دەگەنٸمٸزبەن, بۇرىنعى كوماندانىڭ ٸشٸنەن ارىستانبك مۇحامەديۇلى, باقىت سۇلتانوۆ, اسىلجان مامىتبەكوۆتەر كەتۋٸ مٷمكٸن. تۇتاستاي جاڭارۋ بولمايدى. داريعا نۇرسۇلتانقىزى ٷكٸمەتتٸ قولعا السا, باتىل شەشٸمدەر قابىلداپ, داعدارىستان شىعار جولدى تابۋعا, ەل ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋعا قىزمەت ەتۋگە تالپىنادى دەپ ٷمٸت كٷتەتٸندەر كٶپ...
بٸراق, كەيبٸر ەڭگٸمەلەردە داريعا نازارباەۆا سەناتتىڭ سپيكەرٸ بولادى دەگەن بولجام ايتىلىپ جٷر. بۇل لاۋازىم – پرەزيدەنتتەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ادامنىڭ ورنى ەكەنٸن ەستە ۇستاعان ابزال...
پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ ٷكٸمەتتٸ باسقارۋى مٷمكٸن. ساراپشىلار مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸن العا تارتادى.
بٸرٸنشٸدەن, ساعىنتاەۆ ەلدەگٸ ٸرٸ توپتارمەن بايلانىسى جاقسى, ٶزٸ دە ايماقتاردى باسقارىپ, ٷكٸمەتتٸڭ ەر سالاسىندا قىزمەت ەتكەن بٸلٸكتٸ باسشى.
ەكٸنشٸدەن, ساعىنتاەۆتىڭ ٷكٸمەتتە جۇمىس ٸستەگەنٸنە بٸرنەشە جىل بولدى. ول ٷكٸمەت جۇمىسىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرٸپ ٷلگەردٸ.
ەگەر الدا-جالدا ٷكٸمەتتٸ ساعىنتاەۆ باسقارسا, تاڭعالۋعا بولمايدى.
تاعى بٸر توپ ٷكٸمەتكە تاسماعامبەتوۆتٸڭ كەلۋٸن قالايدى. يمانعالي نۇرعاليۇلىنىڭ قازٸر قورعانىس مينيسترلٸگٸن باسقارىپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. ونىڭ بۇل ورىندا ۇزاق وتىرۋىنان دا قاۋٸپتەنەتٸندەر بار كٶرٸنەدٸ...
بٸزدٸڭشە, ونسىزدا حالىق الدىندا بەدەلٸ جوعارى ي. تاسماعامبەتوۆكە ەكٸنشٸ قايتارا ٷكٸمەت باسقارۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلۋٸ نەعايبىل.
ودان ٶزگە كٸمدەر بار? نۇرلان نىعماتۋلين, ٶمٸرزاق شٶكەەۆ, ەسەت يسەكەشەۆ ەسٸمدەرٸ دە اتالادى. كٶپ جۇرت ەسەت يسەكەشەۆتٸڭ ٷكٸمەت باسقارۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايدى. جاس ەرٸ بەلسەندٸ مينيستردٸڭ بيٸك مانساپقا جەتۋٸنە بارلىق شارت-جاعدايى تولىمدى. تەك اقوردا قۇپ كٶرسە بولعانى...
ەرجان قامالبەكوۆ
P.S. «بيٸك مانساپ – بيٸك جارتاس, ەرٸنبەي ەڭبەكتەپ جىلان دا شىعادى, ەكپٸندەپ ۇشىپ قىران دا شىعادى...». اباي حاكٸمنٸڭ وسى سٶزٸ – سٶز. ٷكٸمەتتٸ كٸم باسقارسا دا, قازاقستاندى ەكونوميكالىق داعدارىستان تەز ايىقتىراتىن باعدارلاما قۇرىپ, تىنباي جۇمىس ٸستەۋگە قاۋقارلى بٸلٸكتٸ مامان بولعانى ابزال.
