Májilis sailaýy ótken soń Úkimet quramy qaita jańarady. Jańa Úkimetti kim basqarýy múmkin? Másimov Úkimeti ne bitirdi? Búgingi Úkimet óz ornynda qala ma? Jańa Úkimet eldegi saiasi ózgeriske bastamashy bolýy múmkin be? Osy suraqtar el arasyndaǵy pikirlerdi jinaqtap, oi qorytyp otyrmyz..
Qazirgi Premer-ministr Kárim Másimov eki ret Úkimetti eki Ahmetovten keiin basqardy. Birinshisi – Danial Ahmetov, ekinshisi – bir ai buryn 10 jylǵa qamalǵan Serik Ahmetov. Birinshi joly Úkimetke kelgen ony «álemde uiytqi soqqan daǵdarys daýylymen kúresetin bilikti maman» dep tanystyrǵan bolatyn. Shyn máninde, Danial Ahmetov kezinde Qazaqstan edáýir damydy. Jyl saiyn JIÓ 7-8 paiyzdan kem bolmady. Ekonomika jaqsaryp, áleýmettik jaǵdaiymyz túzele bastaǵan. Al munai baǵasy 2004 jyldary nebary 25 dollar shamasynda bolatyn. Ony qazirgi Úkimet umytyp ketti.
Birinshi joly Másimov daǵdaryspen kúrese aldy ma? Elimizde saqaldy qurylystar kóbeiip, jumyssyzdyq artyp, ipoteka daýy men úleskerler máselesi ýshyqqany jadymyzda. Ol túitkilder áli tolyq sheshimin tapqan joq. Syrtta júrgen Ákejan Qajygeldin bir sózinde: «Mundai Úkimetpen ómir boiy daǵdarystan qutylý qiyn», – depti. Másimov Úkimet basqarǵaly beri jaǵdaiymyz jaqsardy degendi estigemiz joq.
Birinshi joly ol «Men qazaqsha sóileimin!» dep ýáde bergen edi. Onyń talai ýádesi ýáde kúiinshe qaldy. Birer jiyndy Memlekettik tilde ótkizdi. Odan keiin eski áýenine qaita basty...
Ekinshi joly taǵy da daǵdarystan bir qutqarsa, osy Másimov qutqarady dep, burynǵy oryn taǵyna qaita jaiǵastyrdyq. Ne boldy? Másimov Úkimetti basqarǵaly beri «jaǵdaiymyzdyń kún sanap qiyndaǵanyn» álemdik daǵdarystan kórip, kúneltip jatyrmyz. Infliatsiia, teńgeniń qunsyzdanýy, jumyssyzdyq, syrtqy qaryzdyń ósýi, nesielik saiasattaǵy daý-janjal... Másimov Úkimetimen birge «damyp» keledi. Biylǵy daǵdarys tolqyny tipten Úkimet kabinetinen shyǵyp, ár turǵynnyń úiine kirdi... Qazir eki qolǵa bir kúrek tappai, nesiesin tólei almai, biznesi júrmei, saýdasy toqtap, qaryzy kóbeiip júrgen adam kóp. Statistikaǵa súiensek, elde 1990 jyldardyń basyndaǵydai qiynshylyq qaita kelgendei kúi keshesiz...
Daǵdaryspen qalai kúresti?
Sonda bizdiń Másimov Úkimeti daǵdaryspen qalai kúresti? Olardyń san taraý josparlary men qaýlylary, baǵdarlamalary nege daǵdarysty sheshýge qaýqarsyz boldy?
Munyń bir jaýaby bar: Másimov Úkimeti álemdik ekonomikadaǵy modernizatsiiaǵa tótep bere almady. Bylaisha aitqanda, kásibiligi tómen Úkimet jasaqtap, milliardtaǵan qarjyny jelge ushyrdy.
Jýyrda munai satýdan jinaqtalǵan Ulttyq qordyń qarjysy dál osylai orynsyz jumsalatyn bolsa, 2-3 jylda túgesilýi múmkin degen pikirler aqparat quraldarynda jaryq kórdi. Bizdi daǵdarystan, kez kelgen qarjylyq daýyldan qutqarýǵa tiis milliardtaǵan dollardyń birshamasyn qazirdiń ózinde kemirip úlgeripti, daǵdaryspen kúresetin Úkimetimiz. Tipti, sol mol qarjynyń qaida ketkenin ózderi de bilmeidi degen sóz bar...
Teńge qunsyzdanýdyń shegine áli jetpegen kórinedi. Qazir 1 AQSh dollary 400 teńgege jýyqtady. Aldaǵy ailarda 600 teńgege deiin jetýi múmkin degen kúbir-sybyr sóz bar. Úkimet teńgeni erkin dálizge jiberdik dep otyr. Sailaýdan keiin shynymen 600 teńgege deiin qunsyzdansa, onda bizdegi infliatsiia sharyqtai túspek. Ailyq pen járdemaqy, zeinetaqy, shákirtaqyǵa qosylǵan tiyn-tebender túkke jaramaidy. Halyq jumyssyzdyqtyń zardabyn shegip, tolqýy da múmkin. Sonda da «daǵdaryspen kúresken» Úkimetke alǵys aityp, Másimovtiń jumysyn oń baǵalaýymyz kerek pe? Bálkim, «rahmetimizdi aityp», jyly ornyn alyp tastaýy múmkin biliktegiler.
Biraq, keibir áńgimelerde Dariǵa Nazarbaeva Senattyń spikeri bolady degen boljam aitylyp júr. Bul laýazym – Prezidentten keiingi ekinshi adamnyń orny ekenin este ustaǵan abzal...
Másimov ornynda qala ma?
Másimov ornynda taǵy da qalýy múmkin. Keibir sarapshylar osylai pikir aitady. Ony bilikti jumysy úshin emes, saiasi salmaǵy úshin ornynan ala almaidy deýshiler kóp. Keibir pikirlerde Másimov Resei men Qytaidan birdei qoldaý taýyp otyrǵan adam dep sipattalady. Onyń jýyrda Qytaiǵa barǵanda qytaisha sóilegenin eskersek, bul boljamnyń ras bolýy ǵajap emes. Al Pýtin úshin búgingi Qazaqstan Úkimetinen qolailysy joq. Qazaqstannyń Eýraziialyq odaqtaǵy múddesin qorǵamaq túgil, bir aýyz qarsy pikir aitýǵa qaýqarsyz, Resei Úkimetiniń usynystaryn qashanda qup alatyn, olar qarsy pikir bildirse, ózderin qoiarǵa jer tappaityn, el múddesin emes, qaltalylar men iri korporatsiialardyń múddesin kózdeitin Úkimet olar úshin aýadai qajet. Bul Másimovtiń qaita Premer-ministr bolýyna septesetin «qasietteri».
Shynymen de, eger Úkimet jańarmasa, onda Májilisti jańartqannan ne qaiyr? Byltyr Prezidenttik sailaý ótkende Másimov Úkimeti otstavkaǵa ketýi múmkin degen boljamdar aitylǵan. Olai bolmady, Prezident Nazarbaev Másimovke jáne onyń komandasyna senim artyp, oryndarynda qaldyrdy. Biyl ol stsenarii qaitalanbaidy. Eger dál solai jasar bolsa, Prezident Nazarbaevtyń el aldyndaǵy bedeli túsedi degen ýáj kóp. Bul ýájdiń de jany bar. Ekinshi ret Úkimetti basqarýǵa Másimov qaita kelgende: «Bizde Másimovten ózge adam joq pa? Aldyńǵy joly jetistirmegen onyń Úkimeti endi jarylqaýy neǵaibyl» dep ashyq pikir aitqan azamattar boldy. Másimov sońǵy Úkimetti basqarýynda ne tyndyrǵanyn kórip otyrmyz...
Múmkin. Óitkeni, Premer-ministrdiń orynbasary qyzmetine taǵaiyndalǵanyna kóp bola qoiǵan joq. «Dariǵa Nazarbaeva biliktiń ár satysynda júrip ysyldy, Parlamentte de múmkindiginshe eńbek etti. Úkimet quramy jańarady degenimizben, burynǵy komandanyń ishinen Arystanbk Muhamediuly, Baqyt Sultanov, Asyljan Mamytbekovter ketýi múmkin. Tutastai jańarý bolmaidy. Dariǵa Nursultanqyzy Úkimetti qolǵa alsa, batyl sheshimder qabyldap, daǵdarystan shyǵar joldy tabýǵa, el ekonomikasyn saýyqtyrýǵa qyzmet etýge talpynady dep úmit kútetinder kóp...
Biraq, keibir áńgimelerde Dariǵa Nazarbaeva Senattyń spikeri bolady degen boljam aitylyp júr. Bul laýazym – Prezidentten keiingi ekinshi adamnyń orny ekenin este ustaǵan abzal...
Premer-ministrdiń orynbasary Baqytjan Saǵyntaev Úkimetti basqarýy múmkin. Sarapshylar munyń birneshe sebebin alǵa tartady.
Birinshiden, Saǵyntaev eldegi iri toptarmen bailanysy jaqsy, ózi de aimaqtardy basqaryp, Úkimettiń ár salasynda qyzmet etken bilikti basshy.
Ekinshiden, Saǵyntaevtyń Úkimette jumys istegenine birneshe jyl boldy. Ol Úkimet jumysynyń qyr-syryn meńgerip úlgerdi.
Eger alda-jalda Úkimetti Saǵyntaev basqarsa, tańǵalýǵa bolmaidy.
Taǵy bir top Úkimetke Tasmaǵambetovtiń kelýin qalaidy. Imanǵali Nurǵaliulynyń qazir Qorǵanys ministrligin basqaryp otyrǵanyn bilemiz. Onyń bul orynda uzaq otyrýynan da qaýiptenetinder bar kórinedi...
Bizdińshe, onsyzda halyq aldynda bedeli joǵary I. Tasmaǵambetovke ekinshi qaitara Úkimet basqarý múmkindigi berilýi neǵaibyl.
Odan ózge kimder bar? Nurlan Nyǵmatýlin, Ómirzaq Shókeev, Áset Isekeshev esimderi de atalady. Kóp jurt Áset Isekeshevtiń Úkimet basqarýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaidy. Jas ári belsendi ministrdiń biik mansapqa jetýine barlyq shart-jaǵdaiy tolymdy. Tek Aqorda qup kórse bolǵany...
Erjan QAMALBEKOV
P.S. «Biik mansap – biik jartas, Erinbei eńbektep jylan da shyǵady, Ekpindep ushyp qyran da shyǵady...». Abai hakimniń osy sózi – sóz. Úkimetti kim basqarsa da, Qazaqstandy ekonomikalyq daǵdarystan tez aiyqtyratyn baǵdarlama quryp, tynbai jumys isteýge qaýqarly bilikti maman bolǵany abzal.
