سوڭعى جىلدارى ەلەمدە ۆيچ ينفەكتسيياسىنىڭ تارالۋ قارقىنى بەسەڭدەمەي تۇر. قازاقستان دا بۇل جاھاندىق مەسەلەدەن شەت قالاتىن ەمەس. ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا تەۋەكەل دەڭگەيٸ ارتىپ كەلەدٸ. بۇل تۋرالى استانا قالاسىنداعى ۆيچ-ينفەكتسييانىڭ الدىن الۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, سالادا كٶپ جىلدىق تەجٸريبەسٸ بار مامان سالتانات مۋسينا ايتىپ بەردٸ.
– سالتانات سەكەنقىزى, جالپى ەلٸمٸزدەگٸ جەنە استانا قالاسىنداعى ۆيچ ينفەكتسيياسىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى تۋرالى ايتىپ ٶتسەڭٸز. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قاي توپتار ەڭ وسال بولىپ وتىر?
– قازاقستاندا ۆيچ ينفەكتسيياسى بويىنشا ەپيدەميولوگييالىق احۋال كٷردەلٸ كٷيٸندە قالىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى ۆيچ جۇقتىرۋدىڭ جىنىستىق جولى الدىڭعى ورىنعا شىققانى بايقالادى. دەگەنمەن, ينەكتسييالىق ەسٸرتكٸ تۇتىنۋ ارقىلى تارالۋ دا ەلٸ دە ٶزەكتٸ كٷيٸندە. بٷگٸندە جاستار – ەڭ وسال توپتاردىڭ بٸرٸ. بۇل جاستاعى ادامداردا جاۋاپكەرشٸلٸك دەڭگەيٸ ەلٸ تولىق قالىپتاسپايدى, قورشاعان ورتاعا ەلٸكتەۋ, تەۋەكەلگە بارۋ, تەجٸريبە جاساپ كٶرۋ قۇشتارلىعى ٶتە جوعارى. وسىنىڭ بەرٸ ۆيچ ينفەكتسيياسىن جۇقتىرۋ قاۋپٸن ارتتىرادى.
– قازٸر سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸلەردٸڭ جاڭا تٷرلەرٸ كەڭ تاراپ جاتىر. بۇل ۆيچ تارالۋىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ?
– ٶتە ورىندى سۇراق. سوڭعى جىلدارى «سپايس», «سول», «سكوروست» دەگەن اتاۋلارمەن بەلگٸلٸ بولعان سينتەتيكالىق پسيحوبەلسەندٸ زاتتار جاستار اراسىندا كەڭ تاراپ جاتىر. بۇل زاتتار ارزان, وڭاي تابىلاتىن بولعانىمەن, ٶتە قاۋٸپتٸ. ولاردىڭ پسيحولوگييالىق ەسەرٸ بولجانبايدى – اگرەسسييانى ارتتىرادى, پارانوييا, ەلەستەۋلەر تۋدىرادى, تٸپتٸ كەيدە سۋيتسيدكە دەيٸن الىپ بارادى.
مۇنداي جاعدايدا ادام ٶزٸنٸڭ ەرەكەتٸن باقىلاماي, شەكتەن تىس جىنىستىق بەلسەندٸلٸككە نەمەسە توپپەن ەسٸرتكٸ تۇتىنۋعا بارادى. بۇل – ۆيچ ينفەكتسيياسىنىڭ تارالۋىنا جول اشاتىن ەڭ قاۋٸپتٸ ورتا.
– ۆيچ-تٸڭ ينەكتسييالىق جولمەن تارالۋى تۋرالى ناقتى نە ايتۋعا بولادى?
– بۇل جولمەن تارالۋى – ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەڭ قاۋٸپتٸ تٷرٸ. سەبەبٸ, بٸر ادام – ورتا ەسەپپەن جىلىنا 120 ادامعا دەيٸن جۇقتىرۋى مٷمكٸن. ەگەر ول ەكٸ جىل بويى ەسٸرتكٸنٸ بٸر رەتتٸك شپريتسپەن, ورتاق قۇرالمەن قولدانسا, بۇل كٶرسەتكٸش 20 مىڭنان استام ادامعا جەتۋٸ مٷمكٸن.
ەڭ قورقىنىشتىسى – ەسٸرتكٸ ساتۋشىلار شپريتستٸ ٶزدەرٸ الدىن الا دايىنداپ, سول ارقىلى تاۋارىن «ۇسىنادى». ونداي شپريتستەردە ۆيرۋس بولۋى مٷمكٸن. بٸر شپريتسپەن بٸرنەشە ادام قولدانعان جاعدايدا ۆيچ-تٸڭ بەرٸلۋ ىقتيمالدىعى جىنىستىق قاتىناس ارقىلى جۇعۋدان بٸرنەشە ەسە جوعارى بولادى. وسىنى جاستار تٷسٸنە بەرمەيدٸ, تٷسٸنسە دە ەلەمەيدٸ. قۇمارلىقتارىن جەڭە المايدى.
– بۇل جاستاردىڭ ەسٸرتكٸگە تەۋەلدٸ بولۋى مەن ۆيچ ينفەكتسيياسىنا شالدىعۋى اراسىنداعى بايلانىستى كٷشەيتە تٷسەدٸ عوي?
– دەل سولاي. ەسٸرتكٸ مەن ۆيچ – بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى ەلەۋمەتتٸك پروبلەما. ەكەۋٸن بٶلە-جارىپ قاراۋعا بولمايدى.
قازٸرگٸ تاڭدا سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸنٸڭ باعاسى ارزان, تابىلۋى وڭاي, ال ەسەرٸ – جويقىن. ونىڭ پسيحوگەندٸك ەسەرٸ قىسقا مەرزٸمدٸ بولعاندىقتان, ادام ونى جيٸ قولدانۋعا مەجبٷر بولادى. توپپەن بٸرگە قولدانۋ ٷردٸسٸ جيٸلەيدٸ, بۇل دا جۇقتىرۋ قاۋٸپٸن ارتتىرادى. مۇنداي ٶمٸر سالتى ادامنىڭ تەز دەگراداتسيياعا ۇشىراۋىنا, پسيحيكالىق جەنە فيزيكالىق تەۋەلدٸلٸككە, وقشاۋلانۋعا, جۇمىسسىزدىققا, قىلمىستىق ورتاعا تارتىلۋىنا ەكەلەدٸ.
– مۇنداي جاعدايدا جاستارمەن جۇمىستى نەدەن باستاۋ كەرەك? پروفيلاكتيكا قاي باعىتتا جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس?
– ەڭ الدىمەن, مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ جٷيەلٸ ەرٸ جاس ەرەكشەلٸگٸنە بەيٸمدەلگەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىس قاجەت. مەكتەپ – تەك بٸلٸم بەرەتٸن ورىن ەمەس, تۇلعا قالىپتاساتىن ەلەۋمەتتٸك ورتا. مۇندا وقۋشىنىڭ بويىندا قۇندىلىقتار مەن ٶمٸرلٸك داعدىلار قالىپتاسادى. سوندىقتان ۆيچ-تٸڭ الدىن الۋ تەك اقپارات بەرۋمەن شەكتەلمەي, قاۋٸپسٸز مٸنەز-قۇلىقتى, جاۋاپتى ٶمٸرلٸك ۇستانىمداردى تەربيەلەۋگە باعىتتالۋى تيٸس. بۇل – تەك دەرٸگەردٸڭ نەمەسە پسيحولوگتىڭ مٸندەتٸ ەمەس. بۇل – بٷكٸل بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ, قوعامنىڭ مٸندەتٸ.
– ۆيچ-پەن كٷرەستەگٸ تابىستى تەجٸريبە قانداي ەلدەردە بار جەنە بٸزگە نە ٷيرەنۋ كەرەك?
– دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, ۆيچ ەپيدەميياسىن توقتاتۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى – حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ ارقىلى مٸنەز-قۇلقىن ٶزگەرتۋ. مىسالى, سكانديناۆييا ەلدەرٸندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا جىنىستىق تەربيە, ۆيچ تۋرالى اقپارات ەرتە جاستان ەنگٸزٸلەدٸ. اقش, گەرمانييا, فرانتسييا مەملەكەتتەرٸندە مەكتەپ وقۋشىلارى ٷشٸن ينتەراكتيۆتٸ ترەنينگتەر, رٶلدٸك ويىندار ارقىلى قاۋٸپسٸز مٸنەز-قۇلىق قالىپتاستىرۋ جولدارى سەتتٸ ەنگٸزٸلگەن. بٸز دە وسى تەجٸريبەنٸ بەيٸمدەپ, قوعامداعى جابىق, ايتىلا بەرمەيتٸن تاقىرىپتاردى اشىق تالقىلاۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك.
– بٸراق مۇعالٸمدەردٸڭ, اتا-انالاردىڭ كٶبٸسٸ مۇنداي تاقىرىپتاردى قوزعاۋعا قينالىپ جاتادى. مۇندايدا نە ٸستەمەك كەرەك?
– يە, قوعامدا «بۇل تۋرالى ايتۋعا بولمايدى» دەگەن تٷسٸنٸك ەلٸ بار. الايدا ٷنسٸز قالۋ, ەلەمەۋ – ۆيچ-تٸڭ ەڭ مىقتى وداقتاسى. بالا ەستٸگٸسٸ كەلمەگەندٸ ەمەس, ٶمٸرلٸك ماڭىزدى اقپاراتتى دەر كەزٸندە, دۇرىس فورماتتا ەستۋٸ كەرەك. سوندىقتان پەداگوگتاردى ارنايى وقىتىپ, پسيحولوگتاردىڭ كٶمەگٸمەن سەنٸمدٸ ديالوگ الاڭدارىن قۇرۋ قاجەت. جاسٶسپٸرٸمدەر سۇراق قويىپ, ەركٸن وي بٶلٸسە الاتىن ينتەراكتيۆتٸ تەسٸلدەر – ەڭ تيٸمدٸ قۇرال دەر ەدٸم.
– جاستارعا ارناعان نەگٸزگٸ تٸلەگٸڭٸز قانداي بولار ەدٸ?
– ٶز ٶمٸرلەرٸڭٸزگە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراڭىزدار. ۋاقىتشا ەسەر, بٸر سەتتٸك قىزىعۋشىلىق دەنساۋلىققا ورنى تولماس زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. ەشقاشان كەش ەمەس – سۇراق قويىڭىز, اقپارات الىڭىز, كٶمەك سۇراۋدان قورىقپاڭىز. ەڭ باستىسى – دەنساۋلىعىڭىز ٶز قولىڭىزدا. بٸز, ماماندار, ەردايىم قولداۋ كٶرسەتۋگە دايىنبىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
