Sońǵy jyldary álemde VICh infektsiiasynyń taralý qarqyny báseńdemei tur. Qazaqstan da bul jahandyq máseleden shet qalatyn emes. Ásirese, jastar arasynda táýekel deńgeii artyp keledi. Bul týraly Astana qalasyndaǵy VICh-infektsiianyń aldyn alý ortalyǵy direktorynyń orynbasary, salada kóp jyldyq tájiribesi bar maman Saltanat Mýsina aityp berdi.
– Saltanat Sákenqyzy, jalpy elimizdegi jáne Astana qalasyndaǵy VICh infektsiiasynyń qazirgi jaǵdaiy týraly aityp ótseńiz. Qazirgi ýaqytta qai toptar eń osal bolyp otyr?
– Qazaqstanda VICh infektsiiasy boiynsha epidemiologiialyq ahýal kúrdeli kúiinde qalyp otyr. Sońǵy jyldary VICh juqtyrýdyń jynystyq joly aldyńǵy orynǵa shyqqany baiqalady. Degenmen, inektsiialyq esirtki tutyný arqyly taralý da áli de ózekti kúiinde. Búginde jastar – eń osal toptardyń biri. Bul jastaǵy adamdarda jaýapkershilik deńgeii áli tolyq qalyptaspaidy, qorshaǵan ortaǵa elikteý, táýekelge barý, tájiribe jasap kórý qushtarlyǵy óte joǵary. Osynyń bári VICh infektsiiasyn juqtyrý qaýpin arttyrady.
– Qazir sintetikalyq esirtkilerdiń jańa túrleri keń tarap jatyr. Bul VICh taralýyna qalai áser etedi?
– Óte oryndy suraq. Sońǵy jyldary «spais», «sol», «skorost» degen ataýlarmen belgili bolǵan sintetikalyq psihobelsendi zattar jastar arasynda keń tarap jatyr. Bul zattar arzan, ońai tabylatyn bolǵanymen, óte qaýipti. Olardyń psihologiialyq áseri boljanbaidy – agressiiany arttyrady, paranoiia, elesteýler týdyrady, tipti keide sýitsidke deiin alyp barady.
Mundai jaǵdaida adam óziniń áreketin baqylamai, shekten tys jynystyq belsendilikke nemese toppen esirtki tutynýǵa barady. Bul – VICh infektsiiasynyń taralýyna jol ashatyn eń qaýipti orta.
– VICh-tiń inektsiialyq jolmen taralýy týraly naqty ne aitýǵa bolady?
– Bul jolmen taralýy – áli kúnge deiin eń qaýipti túri. Sebebi, bir adam – orta eseppen jylyna 120 adamǵa deiin juqtyrýy múmkin. Eger ol eki jyl boiy esirtkini bir rettik shpritspen, ortaq quralmen qoldansa, bul kórsetkish 20 myńnan astam adamǵa jetýi múmkin.
Eń qorqynyshtysy – esirtki satýshylar shpritsti ózderi aldyn ala daiyndap, sol arqyly taýaryn «usynady». Ondai shpritsterde virýs bolýy múmkin. Bir shpritspen birneshe adam qoldanǵan jaǵdaida VICh-tiń berilý yqtimaldyǵy jynystyq qatynas arqyly juǵýdan birneshe ese joǵary bolady. Osyny jastar túsine bermeidi, túsinse de elemeidi. Qumarlyqtaryn jeńe almaidy.
– Bul jastardyń esirtkige táýeldi bolýy men VICh infektsiiasyna shaldyǵýy arasyndaǵy bailanysty kúsheite túsedi ǵoi?
– Dál solai. Esirtki men VICh – bir-birimen tyǵyz bailanysty áleýmettik problema. Ekeýin bóle-jaryp qaraýǵa bolmaidy.
Qazirgi tańda sintetikalyq esirtkiniń baǵasy arzan, tabylýy ońai, al áseri – joiqyn. Onyń psihogendik áseri qysqa merzimdi bolǵandyqtan, adam ony jii qoldanýǵa májbúr bolady. Toppen birge qoldaný úrdisi jiileidi, bul da juqtyrý qaýipin arttyrady. Mundai ómir salty adamnyń tez degradatsiiaǵa ushyraýyna, psihikalyq jáne fizikalyq táýeldilikke, oqshaýlanýǵa, jumyssyzdyqqa, qylmystyq ortaǵa tartylýyna ákeledi.
– Mundai jaǵdaida jastarmen jumysty neden bastaý kerek? Profilaktika qai baǵytta júrgizilýi tiis?
– Eń aldymen, mektep qabyrǵasynan bastap júieli ári jas ereksheligine beiimdelgen profilaktikalyq jumys qajet. Mektep – tek bilim beretin oryn emes, tulǵa qalyptasatyn áleýmettik orta. Munda oqýshynyń boiynda qundylyqtar men ómirlik daǵdylar qalyptasady. Sondyqtan VICh-tiń aldyn alý tek aqparat berýmen shektelmei, qaýipsiz minez-qulyqty, jaýapty ómirlik ustanymdardy tárbieleýge baǵyttalýy tiis. Bul – tek dárigerdiń nemese psihologtyń mindeti emes. Bul – búkil bilim berý júiesiniń, qoǵamnyń mindeti.
– VICh-pen kúrestegi tabysty tájiribe qandai elderde bar jáne bizge ne úirený kerek?
– Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń málimeti boiynsha, VICh epidemiiasyn toqtatýdyń eń tiimdi joly – halyqty aqparattandyrý arqyly minez-qulqyn ózgertý. Mysaly, Skandinaviia elderinde mektep baǵdarlamasyna jynystyq tárbie, VICh týraly aqparat erte jastan engiziledi. AQSh, Germaniia, Frantsiia memleketterinde mektep oqýshylary úshin interaktivti treningter, róldik oiyndar arqyly qaýipsiz minez-qulyq qalyptastyrý joldary sátti engizilgen. Biz de osy tájiribeni beiimdep, qoǵamdaǵy jabyq, aityla bermeitin taqyryptardy ashyq talqylaýǵa daiyn bolýymyz kerek.
– Biraq muǵalimderdiń, ata-analardyń kóbisi mundai taqyryptardy qozǵaýǵa qinalyp jatady. Mundaida ne istemek kerek?
– Iá, qoǵamda «bul týraly aitýǵa bolmaidy» degen túsinik áli bar. Alaida únsiz qalý, elemeý – VICh-tiń eń myqty odaqtasy. Bala estigisi kelmegendi emes, ómirlik mańyzdy aqparatty der kezinde, durys formatta estýi kerek. Sondyqtan pedagogtardy arnaiy oqytyp, psihologtardyń kómegimen senimdi dialog alańdaryn qurý qajet. Jasóspirimder suraq qoiyp, erkin oi bólise alatyn interaktivti tásilder – eń tiimdi qural der edim.
– Jastarǵa arnaǵan negizgi tilegińiz qandai bolar edi?
– Óz ómirlerińizge jaýapkershilikpen qarańyzdar. Ýaqytsha áser, bir sáttik qyzyǵýshylyq densaýlyqqa orny tolmas ziian keltirýi múmkin. Eshqashan kesh emes – suraq qoiyńyz, aqparat alyńyz, kómek suraýdan qoryqpańyz. Eń bastysy – densaýlyǵyńyz óz qolyńyzda. Biz, mamandar, árdaiym qoldaý kórsetýge daiynbyz.
– Áńgimeńizge rahmet!
