ازاماتتىق قوعامدى شىنايى كٷشكە اينالدىراتىن قۇرالداردىڭ بٸرٸ – قوعامدىق كەڭەستەر. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ ماڭىزى ارتىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن حالىق اراسىنداعى ارالىق دەنەكەر رەتٸندەگٸ رٶلٸ ايقىنىراق كٶرٸنە باستادى.
2023 جىلى ەنگٸزٸلگەن تيپتٸك ەرەجەلەرگە جاسالعان تٷزەتۋلەر بۇل كەڭەستەردٸڭ مەرتەبەسٸن ٶزگەرتتٸ دەۋگە بولادى. بۇرىنعىداي قاعازعا تولى حاتتامالارمەن, فورمالدى تالقىلاۋلارمەن شەكتەلمەي, ناقتى قوعامدىق باقىلاۋ تەتٸكتەرٸنە قاراي قادام جاسالدى. ۇسىنىم بەرۋدٸڭ تەرتٸبٸ, ەسەپتٸلٸك فورماتى, مەملەكەتتٸك ورگان مەن كەڭەس اراسىنداعى كەرٸ بايلانىستىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸ – بەرٸ دە «تىڭدايمىز» دەگەن جاي سٶزدەن «تىڭدادىق جەنە ورىندادىق» دەگەن مەدەنيەتكە قاراي بەيٸمدەۋدٸ كٶزدەپ وتىر.
قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ قۇرامى ەر ايماقتا ەرتٷرلٸ. بٸر جەردە جەرگٸلٸكتٸ بەلسەندٸلەردٸڭ, ارداگەرلەردٸڭ, كەسٸپكەرلەردٸڭ داۋىسى باسىم بولسا, باسقا ٶڭٸرلەردە جاستار مەن ەلەۋمەتتٸك سالا ماماندارى كٶبٸرەك تارتىلعان. بۇل الۋان تٷرلٸلٸك قوعامنىڭ بەينەسٸن كٶرسەتەدٸ.
بٸراق نەگٸزگٸ مەسەلە – سول قۇقىقتىق نورمالاردى ٶمٸرگە دەيەكتٸ ەنگٸزۋ. كەڭەسكە مٷشە بولۋ ٷشٸن تەك اتى عانا بار بەلسەندٸلٸك ەمەس, ناقتى تەجٸريبە, قوعامعا پايداسىن تيگٸزەتٸن ەرەكەت كەرەك. ەگەر كەڭەسكە كٸرگەن ازامات شىن مەنٸندە حالىقتىڭ مٷددەسٸن قورعاي الماسا, ەرەجەنٸڭ جاڭارعانى دا بوس سٶزگە اينالۋى مٷمكٸن. سوندىقتان دا جاڭا تٷزەتۋلەردٸڭ تاعدىرى وسى كەڭەستەردٸڭ ساپالى جۇمىسىنا بايلانىستى.
مەسەلەن, رەسەي مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ تەجٸريبەسٸ جيٸ مىسالعا الىنادى. ولارداعى ەڭ ٷلكەن ساباق – تەك كەڭەس بەرۋشٸ ورگان بولىپ قالماۋ, ناقتى شەشٸم قابىلداۋعا ىقپال ەتۋ. ەگەر ۇسىنىس ايتىلىپ, بٸراق ورىندالماسا, حالىقتىڭ سەنٸمٸ ازايادى. قازاقستانداعى تٷزەتۋلەردٸڭ باستى ارتىقشىلىعى دا وسى تۇستا – ۇسىنىستاردى تٸركەۋدٸڭ, ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدىڭ زاڭدى فورماتى بار. ياعني, مەملەكەتتٸك ورگان «تىڭدادىق» دەپ قانا قويماي, «نە ٸستەدٸك, قالاي جٷزەگە اسىردىق» دەگەن ەسەپ بەرۋگە مٸندەتتەلەدٸ. بۇل مەدەنيەت ەلٸ قالىپتاسۋ ٷستٸندە, بٸراق العاشقى قادام جاسالدى.
ازاماتتىق قوعام ٷشٸن مۇنداي ٶزگەرٸستەردٸڭ ساياسي مەنٸ دە زور. بۇل بيلٸك پەن حالىق اراسىنداعى سەنٸمگە ەسەر ەتەدٸ. ەگەر كەڭەس ارقىلى حالىقتىڭ مەسەلەسٸ شەشٸلسە, ول سەنٸمدٸ كٷشەيتەدٸ. ال سەنٸم كٷشەيگەن جەردە ساياسي تۇراقتىلىق تا نىعايادى. مىسالى, قالاداعى ينفراقۇرىلىم پروبلەماسى – جول, جارىق, قوعامدىق كٶلٸك سەكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ كەڭەستە كٶتەرٸپ, ونىڭ نەتيجەسٸن تۇرعىندار كٶرسە, ەرتەڭگٸ كٷنٸ ولاردىڭ بيلٸككە كٶزقاراسى دا ٶزگەرەدٸ. كەرٸسٸنشە, كەڭەس فورمالدى جۇمىس ٸستەسە, بۇل كەرٸسٸنشە حالىقتىڭ نارازىلىعىن كٷشەيتەدٸ.
جاڭا نورمالاردىڭ تاعى بٸر ماڭىزى – ەسەپتٸلٸكتٸڭ ارتۋى. بۇرىنعىداي جىلىنا بٸر رەت جينالىپ, فورمالدى قۇجات قابىلداۋمەن شەكتەلۋ ەندٸ جارامايدى. ەربٸر ۇسىنىستىڭ ورىندالۋى, ەربٸر قابىلدانعان شەشٸمنٸڭ جٷزەگە اسۋى جايلى اقپارات جارييالانىپ, حالىققا قولجەتٸمدٸ بولۋى تيٸس. بۇل اشىقتىق تەك قانا ەكٸمدٸكتٸڭ ەمەس, كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ دە جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرادى.
قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ رٶلٸ وسىلايشا كەڭەيگەن سايىن, ولار ازاماتتىق قوعامنىڭ جاڭا مەكتەبٸنە اينالىپ كەلەدٸ. مۇندا بەلسەندٸلەر ساياساتتى, قۇقىقتى, قارجىنى تٷسٸنۋدٸ ٷيرەنەدٸ. بۇل بولاشاقتا جاڭا بۋىن كٶشباسشىلاردىڭ شىعۋىنا جول اشادى. ال كٶشباسشىسى بار قوعام – ەشقاشان ٷنسٸز وتىرمايدى.
قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ جۇمىسىنا جاسالعان تٷزەتۋلەر – فورمالدى جٷيەدەن شىنايى قوعامدىق باقىلاۋعا كٶشۋ ەرەكەتٸ. بۇل ەرەكەتتٸڭ تاعدىرى ەر ايماقتاعى كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ ادالدىعىنا, بەلسەندٸلٸگٸنە جەنە قوعامنىڭ قولداۋىنا بايلانىستى. ەگەر وسى ٷش فاكتور ٷيلەسسە, وندا كەڭەستەر جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ قۋاتتى قۇرالىنا اينالادى. ال ول ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ.
