كونستيتۋسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ ونىنشى وتىرىسىندا «نارحوز ۋنيۆەرسيتەتى» كەاق پروفەسسورى ۆيكتور مالينوۆسكيي جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە ارنالعان جاڭا اتا زاڭ جوباسىنىڭ 14-بابى بويىنشا پىكىر ءبىلدىرىپ، ءبىرقاتار ماڭىزدى تۇزەتۋلەرگە نازار اۋداردى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىنىڭ ءمانىن، مازمۇنى مەن قولدانىلۋىن ايقىنداۋى ءتيىس دەگەن ەرەجەنى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتيتىن 14-باپتىڭ 2-تارماعىندا بەكىتۋ كەرەك.
«كونستيتۋسياعا سايكەس، زاڭ شىعارۋشى، اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باستى ۇستانىمى ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. بيلىك ورگاندارى قابىلدايتىن كەز كەلگەن زاڭ، نورماتيۆتىك جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەر وسى قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا جانە جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالۋى قاجەت. سونداي-اق، ءاربىر جەكە شەشىم تۇلعانىڭ قۇقىقتارىن باسشىلىققا الۋى ءتيىس»، – دەدى ۆيكتور مالينوۆسكيي.
ونىڭ ايتۋىنشا، «قولدانىستاعى قۇقىق» ۇعىمىن جۇيەلى تۇردە قولدانۋ زاڭ تۇرعىسىنان دۇرىس. بۇل ۇعىم تەك زاڭداردى عانا ەمەس، قۇقىقتىڭ باسقا دا كوزدەرىنە تۇسىنىكتەمە بەرەدى. سونىمەن قاتار، پروفەسسور بۇل ۇعىمنىڭ مەملەكەتتەگى قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جويۋعا جانە ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە ارنالعانىن اتاپ ءوتتى.
ءوز سوزىندە مالينوۆسكيي 14-باپتىڭ 3-تارماعىنا دا ەرەكشە توقتالدى. سپيكەر ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ازاماتتىعىنان تۋىندايتىنىن جەتكىزىپ، بۇل قۇقىقتاردىڭ تۇلعانىڭ مەملەكەتپەن بەرىك ساياسي-قۇقىقتىق بايلانىسىنا نەگىزدەلەتىنىن ايتتى. عالىم ولاردى ناقتى ءارى بۇلجىتپاي بەكىتۋ قاجەتتىگىن دە العا تارتتى.
پروفەسسوردىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي كونستيتۋسيالىق ناقتىلاۋ ادام مەن ازاماتتىق قۇقىقتىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل كونستيتۋسيالىق قۇقىق تەورياسى مەن تاجىريبەسىندە جالپىعا تانىلعان ءتاسىل بولىپ ەسەپتەلەدى.
«ادام قۇقىقتارى ءابسوليۋتتى، بولىنبەيتىن جانە امبەباپ سيپاتقا يە. ولار ءاربىر ادامعا تۋعانىنان بەرى تيەسىلى جانە ازاماتتىعىنا، قۇقىقتىق مارتەبەسىنە، تۇرعىلىقتى جەرىنە نەمەسە باسقا دا جاعدايلارعا تاۋەلدى ەمەس. ادام قۇقىقتارى ەڭ جوعارى كونستيتۋسيالىق قۇندىلىق بولىپ سانالادى جانە قولدانىستاعى بارلىق قۇقىقتىڭ ءمانىن، مازمۇنىن جانە قولدانىلۋىن ايقىندايدى»، – دەدى پروفەسسور.
ونىڭ ايتۋىنشا، سايكەسىنشە ااماتتىق تەك ازاماتتىق قۇقىقتاردىڭ كولەمىن عانا ايقىنداپ قويمايدى، سونىمەن بىرگە ادامنىڭ مەملەكەتتەگى ەرەكشە قۇقىقتىق مارتەبەسىن كورسەتەدى. سايكەسىنشە، جەكە ادامدارعا عانا ءتان ارنايى مىندەتتەردى دە بەلگىلەيدى.
«مۇنداي مىندەتتەرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ جانە اسكەري قىزمەت اتقارۋ، تاريحي جانە مادەني مۇرانى ساقتاۋ تۋرالى قامقورلىق، تابيعاتتى قورعاۋ جانە تابيعي بايلىقتارعا ۇقىپتى قاراۋ، سونداي-اق كونستيتۋسيا مەن زاڭداردان تىكەلەي تۋىندايتىن وزگە دە مىندەتتەر جاتادى»، – دەدى مالينوۆسكيي.
بۇل ەرەجە ءارتۇرلى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ناقتىلاي وتىرىپ، اتا زاڭداعى 14-باپتىڭ ءمانىن اشادى دەيدى پروفەسسور. سونىمەن قاتار، مالينوۆسكيي اتالعان باپتىڭ 5-تارماعىنا دا تۇسىنىكتەمە بەرىپ، قۇجاتتا جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ شەگى ءادىل تۇردە بەلگىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
باياندامانىڭ جەكە ءبىر بولىگى حالىقارالىق شارتتارعا جانە ولاردىڭ ۇلتتىق قۇقىقپەن اراقاتىناسىنا ارنالدى. مالينوۆسكيي كونستيتۋسيا جوباسىندا راتيفيكاسيالانعان حالىقارالىق شارتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىنىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنىن جانە ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەدە قولدانىلۋعا ءتيىس ەكەنى تۋرالى قاعيداتتىڭ ساقتالاتىنىن حابارلادى.
ونىڭ پىكىرىنشە، راتيفيكاسيالانعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ زاڭداردان باسىمدىعى تۋرالى ەرەجەنىڭ جويىلۋى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى بۇرىن راتيفيكاسيالانعان جانە قولدانىستاعى حالىقارالىق شارتتارعا ءقاۋىپ توندىرمەيدى.
وسىلايشا، پروفەسسور سوزىنە سايكەس، باستى ماسەلە قۇقىق كوزدەرىنىڭ فورمالدى باسىمدىعىندا ەمەس ەكەن. ەڭ ماڭىزدىسى – سوتتار مەن وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە حالىقارالىق شارتتاردىڭ كۇشى ساقتالادى. جاڭا كونستيتۋسيا جوباسى بۇل قاعيداتتى جوققا شىعارمايدى جانە دەڭگەيىن تۇسىرمەيدى.
