سەمەيدە ٶتكەن وتىرىسقا جەكٸشەۆ قاتىسقان جوق, سوتتى اباقتىدا ۆيدەوبايلانىس ارقىلى باقىلادى.
سوت شەشٸم شىعاراردىڭ الدىندا سوڭعى سٶزٸن ايتتى.
"سوت بيلٸكتٸڭ ماڭىزدى تارماعى ەرٸ بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ ٶكٸلٸ. مەنٸ قولداۋعا جينالعان ادامنىڭ قاراسى ٶتە كٶپ.
مەن وسى قوعامعا قانشالىقتى قاۋٸپتٸمٸن? مەنٸڭ بوستاندىققا شىعۋىم قوعامعا قاتەر تٶندٸرە مە?
بۇعان جاۋاپ العىڭىز كەلسە بٷگٸنگٸ وتىرىسقا مەنٸ قولداۋعا جينالعان قالىڭ ەلدەن سۇراڭىز. مەنٸڭ قازاقستان ازاماتى رەتٸندەگٸ باستى ٶتٸنٸشٸم – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قابىلدانعان زاڭدار ماعان دا قولدانىلسا دەيمٸن", -دەدٸ جەكٸشەۆ.
[caption id="attachment_51015" align="aligncenter" width="748"]
تٷنەۋكٷنٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ بٸرٸنە سۇحبات بەرگەن توقاەۆ جەكٸشەۆ ٸسٸندەگٸ سوت شەشٸمٸ ەدٸل بولادى دەگەن.
ال وسى جەكٸشەۆتٸڭ ٷستٸنەن ارىز تٷسٸرگەن كٸم? ول مۇحتارعا نەندەي ايىپ تاقتى?
....
Dalanews.kz وسىدان 10 جىل بۇرىنعى وقيعانى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزدٸ.
جەكٸشەۆ "قازاتومٶندٸرٸسكە" 1998 جىلى ۇلتتىق كومپانييانىڭ بەرەشەگٸ 85 ملن دوللاردان اسىپ, قارىزعا بەلشەدەن باتقان الماعايىپ كەزەڭدە كەلدٸ.
اراعا بٸر جىل سالىپ كومپانييانىڭ ادىمىن اشتىرماي وتىرعان كەدەرگٸلەردەن ارىلىپ, قارىزىن ٶتەدٸ. قازاقستان ۋرانىن ەكسپورتقا شىعارماي وتىرعان شەكتەۋ الىنىپ تاستالدى.
ارادا 10 جىل ٶتكەندە "قازاتومٶندٸرٸس" ۋران ٶندٸرۋدە ەلەمدەگٸ الپاۋىت كومپانييانىڭ بٸرٸنە اينالدى.
2009 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە مەجٸلٸس دەپۋتاتى, Nur Otan مٷشەسٸ تاتيانا كۆياتكوۆسكايا جەكٸشەۆتٸ "قازاقستاننىڭ ۋران كەنٸشتەرٸن مۇحتار ەبليازوۆتٸڭ مەنشٸگٸندەگٸ كومپانييالارعا سۋ تەگٸنگە ساتىپ جٸبەردٸ" دەپ ايىپتادى.
ول تۇستا ەبليازوۆ لوندوندا بوي تاسالاپ جٷرگەن-تٸن.
"ول ما, ول (جەكٸشەۆتٸ ايتادى, رەد.) "اقدالا, "وڭتٷستٸك ٸڭكەي", "قوراسان" سەكٸلدٸ ۋرانعا بٶگٸپ جاتقان كەنٸشتەردٸ نەبەرٸ 64 مىڭ تەڭگەگە باعالاپ, ەزٸر ٸزدەۋدە جٷرگەن ەبليازوۆتىڭ "بەتپاق دالا" اتتى كومپانيياسىنا ساتىپ جٸبەردٸ", – دەدٸ كۆياتكوۆسكايا.
دەپۋتات ەلگٸ كومپانييانى ەبليازوۆتىڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ - ريفات ريزوەۆ باسقارادى دەپ تۇسپالداعان.
جەكٸشەۆ مۇنى ٶزٸنە جابىلعان جالا دەپ تٷسٸندٸرٸپ, كۆياتكوۆسكايا ەلدەبٸرەۋلەردٸڭ تاپسىرىسىن ورىنداپ وتىرعانىن ايتتى.
دەپۋتاتتىڭ ارىزىنان كەيٸن "قازاتومٶندٸرٸستٸ" باس پروكۋراتۋرا, ۇقك, قارجى باقىلاۋى كوميتەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ نىساناعا الادى. الايدا كٶزگە ۇرار كەمشٸلٸك تاپپايدى.
سوعان قاراماي 2009 جىلدىڭ مامىرىندا جەكٸشەۆ جۇمىسىنان بوساپ, باس پروكۋراتۋرانىڭ نۇسقاۋى بويىنشا قاماۋعا الىنادى. مۇحتاردان بٶلەك, ونىڭ ٷش ورىنباسارى - اسقار قاسابەكوۆ, مالحاز تسوتسوريي جەنە دميتريي پارفەنوۆتٸڭ ٷستٸنەن ٸس قوزعالادى.
سول جىلدىڭ جازىندا ۇقك ۇلتتىق كومپانييانىڭ توپ-مەنەدجەرلەرٸ جەكٸشەۆتىڭ جەمقورلىققا قاتىسىن بارىن مويىنداعان ۆيدەونى ەلگە جارييالايدى.
"2004-2007 جىلدارى جەكٸشەۆتٸڭ جٶن سٸلتەۋٸمەن بٸرنەشە وففشور كومپانيياسى, استىرتىن جۇمىس ٸستەيتٸن فيرمالار اشىلىپ ۋران ساتۋدان تٷسكەن اقشا سول جاققا اۋدارىلعان. 200 مىڭ توننا ۋراننىڭ اقشاسى جەكٸشەۆتٸڭ جەمساۋىنا تٷسكەن", – دەپ مەلٸمدەگەن ەدٸ سول تۇستا ۇقك باسپاسٶز-حاتشىسى كەنجەبولات بەكنازاروۆ.
...
14 جىلعا سوتتالعان جەكٸشەۆ جازاسىنىڭ 10 جىلىن تولىق ٶتەدٸ. بيىل 11-شٸ جىلعا اياق باستى.
جەكٸشەۆتٸڭ ەرٸپتەسٸ, ەرٸ جاقىن جولداسى عالىم نازاروۆ دەپۋتات كۆياتكوۆسكايانىڭ مەلٸمدەمەسٸندە تٷيٸردەي نەگٸز جوعىن ايتقان.
"بوس ساندىراق دەسە دە بولادى.
نەگە دەسەڭٸز, ەكٸ جىل بۇرىن كومپانييادا كەشەندٸ تٷردە تەكسەرۋ جٷردٸ. دەل وسى ت.كۆياتكوۆسكايانىڭ تۋرا وسى مەلٸمدەمەسٸ بويىنشا.
قارجى, ەسەپ كوميتەتٸندەگٸ اۋديتورلىق تەكسەرۋ, ۇقك, پروكۋراتۋرا سەكٸلدٸ تٷرلٸ مەملەكەتتٸك ورىندارى جٷرگٸزگەن بۇل تەكسەرٸس بٸر جىلعا سوزىلدى. وسى تەكسەرٸستەردە كومپانييادا ەشقانداي زاڭسىزدىقتىڭ بولماعانى انىقتالدى", – دەگەن ەدٸ وسىدان 10 جىل بۇرىن "جاس الاشقا" جەدەل سۇحبات بەرگەن نازاروۆ.
ونىڭ ايتىپ ٶتكەنٸندەي, «قازاتومپروم» ٶز قالاۋى بويىنشا مٷلكٸن ەركٸمگە بٶلٸپ بەرە سالاتىن جەكەمەنشٸك كومپانييا ەمەس.
[caption id="attachment_51022" align="aligncenter" width="733"]
"بٸزدە ديرەكتورلار كەڭەسٸ بار. قۇرامىنا ٷكٸمەتتٸڭ, تيٸستٸ مينيسترلٸكتەردٸڭ باسشىلارى كٸرەدٸ. تابىستىڭ بارلىعى سول كەڭەستە تالقىلانادى.
ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ بەرٸ مەملەكەتتٸڭ قاداعالاۋىنداعى كومپانييانىڭ باسشىلىعىن عانا قۋدالاپ, ايىپتاۋ اقىلعا سىيمايتىن قىلىق. م.جەكٸشەۆ بارلىق ۋاقىتتا كومپانييانىڭ جٷزەگە اسىراتىن بار جۇمىسىن جوعارعى جاقپەن اقىلداسىپ شەشتٸ. ٶز بەتٸنشە ەرەكەت ەتكەن ەمەس. م.جەكٸشەۆتٸڭ ەشقانداي كٸنەسٸنٸڭ جوقتىعىنا سەنٸمدٸمٸن. جەنە ەكس-دەپۋتاتتىڭ مەلٸمدەمەسٸن اققا كٷيە جاعۋ دەپ بٸلەمٸن", – دەگەن عالىم نازاروۆ.
Dalanews.kz وسى سۇحباتتان از-كەم ٷزٸندٸ ۇسىندى.
– سٸز م.جەكٸشەۆتٸ جاقسى بٸلەسٸز بە?
– مۇحتاردى ٶتە جاقسى بٸلەتٸن ەكٸ ادام بولسا, سونىڭ بٸرٸ مەن دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس.
سەبەبٸ مۇحتارمەن 1977 جىلدان بەرٸ دوسپىن. مۇحتاردىڭ وتباسىن, بالا-شاعاسىن جاقسى بٸلەمٸن. مۇحتارمەن مەكتەپتە بٸرگە وقىدىق, مەسكەۋدە بٸرگە بٸلٸم الدىق. ۋاقىت ٶتە بٸر جەردە قىزمەت ٸستەدٸك. زييالى وتباسىنىڭ بالاسى. ەكەسٸ قازۇۋ-دە مۇعالٸم. دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ. شەشەسٸ عىلىم جولىنا تٷسكەن ادام. مۇحتار ورايى كەلگەن جەردەن پايدا كٶرٸپ قالۋ, قىمقىرىپ, جىمقىرىپ قالۋ دەگەندٸ مٷلدەم بٸلمەيتٸن ٶتە مەدەنيەتتٸ, ادال, تازا جٷرەكتٸ ادام. «قازاتومپرومدا» ول ٷنەمٸ مەملەكەت پەن كومپانييانىڭ مٷددەسٸن قورعادى.
– م.جەكٸشەۆ وسى كومپانيياگا كەلگەلٸ جۇمىسىنا قاتىستى ٷكٸمەت تاراپىنان قانداي دا بٸر ەسكەرتۋ الىپ پا ەدٸ?
– جوق. كەرٸسٸنشە, بىلتىر عانا ونى «قۇرمەت» وردەنٸمەن ماراپاتتادى. مۇحتار بۇل كومپانيياعا 1998 جىلدىڭ كٷزٸندە كەلدٸ. ول كەزدە كومپانييا بانكروت بولعالى تۇرعان. جالپى سوماسى 805 ميلليون دوللارداي, بانكتەرگە دوللارمەن الىنعان 29 پايىزدىق نەسيە (43 ميلليونداي), جۇمىسشىلاردىڭ جارتى جىلعى جالاقىسىنا قارىز بولاتىن. ياعني كومپانييانى ساتساڭ دا ەشكٸم المايتىن كەز ەدٸ.
راس, 1998 جىل ٶتە قيىن جىل بولدى. داعدارىس ۋران ٶندٸرٸسٸنەن اينالىپ ٶتپەدٸ. ۋران باعاسى ٷنەمٸ قۇلدىراپ, 2001 جىلعا دەيٸن تەك تٷسۋمەن, تٶمەندەۋمەن بولدى.
جالپى, ەلەمدە تابيعي ۋران ٶندٸرەتٸن سول كەزدە 30 شاقتى عانا كومپانييا بار. 1998 جىلدارى «قازاتومپروم» وسى كومپانييالاردىڭ ەڭ سوڭىندا تۇردى. سول كەزدەرٸ كومپانييا 890 توننا تابيعي ۋران ٶندٸرسە, بيىل 8,5 مىڭداي توننا ۋران ٶندٸردٸ. ياعني سودان بەرٸ كومپانييا ٶندٸرٸسٸ 10 ەسە ٶستٸ. بەينەلەپ ايتساق, م.جەكٸشەۆ جەردە جاتقان كومپانييانى قابىلداپ الدى.
ال بٷگٸنگٸ كٷنٸ تابيعي ۋران ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ قاتارىندا «قازاتومپروم» ەلەمدەگٸ ەڭ بەدەلدٸ كومپانييالاردىڭ قاتارىندا. كومپانييانىڭ بەدەلٸ ٶتە جوعارى. قارجىلىق جاعدايى تۇراقتى. كومپانييانىڭ ەلٸ دە قارىشتاپ ٶسۋٸنە بارلىق جاعداي, كەرەكتٸ باسپالداقتىڭ بەرٸ جاسالدى.
وسىنىڭ بەرٸ مۇحتار جەكٸشەۆتٸڭ ستراتەگييالىق باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا جٷزەگە استى. يادرولىق وتىن نارىعىندا كومپانييا جەراستى بايلىعىن شيكٸزات رەتٸندە ساتۋعا ماشىقتانىپ, جاتىپ العان جوق. قايتا سول شيكٸزاتتان ٶنٸم جاساۋدى جولعا قويۋىنىڭ ارقاسىندا ەلەمدەگٸ يادرولىق وتىن نارىعىندا ايرىقشا ورىن الدى.
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
