قازٸرگٸ ۋاقىتتا وڭتٷستٸك استانامىزدا كٶلٸك قوزعالىسىنان كٶپ نەرسە جوق. سەبەبٸ, كٷندەلٸكتٸ جۇمىسقا قالا سىرتىنان قاتىنايتىن ادامداردىڭ ٷلەسٸ ٶتە كٶپ. ەسٸرەسە, قاسكەلەڭ, تالعار, جامبىل جەنە ەڭبەكشٸقازاق اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ جۇمىسى تٸكەلەي الماتىمەن بايلانىستى. بٸرەۋلەرٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ٸستەسە, ەندٸ بٸرٸ ساۋدامەن اينالىسادى. سولاردىڭ ٸشٸندە بەنزينگە كەتكەن شىعىندى اقتاۋ ٷشٸن جولاۋشى تاسىپ, قوسىمشا تاكسي قىزمەتٸن اتقاراتىندارى دا از ەمەس. ياعني, جۇمىسقا كەلگەندە دە, جۇمىستان قايتقاندا دا جولاۋشى الىپ قايتۋعا تىرىسادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, جولاۋشى تاسۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن سۋبەكتٸلەردٸڭ كٶبٸسٸنٸڭ جاساپ جٷرگەن كەسٸبٸ – سالىق زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا مٷلدە قايشى. سەبەبٸ, ولار جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە سالىق ورگاندارىندا تٸركەلمەي, زاڭسىز جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىسىپ جٷرگەن سۋبەكتٸلەر قاتارىنا جاتادى.
يە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا سالىق ورگانىندا تيٸستٸ تەرتٸپپەن تٸركەلمەي, تاكسي قىزمەتٸن اتقارىپ جٷرگەن سۋبەكتٸلەردٸڭ زاڭسىز ەرەكەتتەرٸ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك فاكتورىنا ەكەلٸپ سوقتىرۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ زاڭدى تاكسي قىزمەتٸمەن اينالىسۋشىلار تاراپىنان پروكۋراتۋراعا, مەملەكەتتٸك كٸرٸس ورگاندارىنا شاعىمدار كٶپتەپ تٷسە باستادى. ونىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ, ارىزدانۋشىلار سالىق ورگاندارىندا تيٸستٸ تەرتٸپپەن تٸركەلٸپ, مەملەكەتكە جولاۋشىلار تاسىمالى قىزمەتٸ ٷشٸن زاڭدى تٷردە سالىق تٶلەپ تۇرادى.
ال ەندٸ سالىق ورگاندارىندا تٸركەلمەي, «جابايى» تاكسي قىزمەتٸن اتقارىپ جٷرگەندەر ولاردىڭ جۇمىسىنا كەدٸمگٸدەي كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, بەسەكەلەستٸك تۋدىرۋدا. سوندىقتان دا مەملەكەتتٸك كٸرٸس ورگاندارى تاراپىنان كەسٸپكەرلٸكتٸڭ بۇنداي زاڭسىز ەرەكەتتەرٸنە توسقاۋىل قويۋ ماقساتىمەن تيٸستٸ شارالار قولعا الىنا باستادى.
اتاپ ايتساق, جۋىردا تٷركسٸب اۋداندىق مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ پروكۋراتۋرا جەنە مەملەكەتتٸك اۆتوينسپەكتسييا قىزمەتكەرلەرٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ, الماتى ەۋەجايىندا ادامدارعا ٶزٸنٸڭ زاڭسىز قىزمەتٸن ۇسىنىپ جٷرگەن (تاۋار ۇسىنۋ, بالگەرلٸك جاساۋ, قايىر سۇراۋ, تاكسي قىزمەتٸن ۇسىنۋ ت.ب) بٸرقاتار سۋبەكتٸلەردٸ ۇستاپ, تيٸستٸ ەكٸمشٸلٸك شارالار قولداندى. مىسالى, جولاۋشىلارعا جاقىنداپ, زاڭسىز قىزمەت ۇسىنعانى جەنە زاڭسىز تاسىمال جاساعانى ٷشٸن 366 ادام ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. سولاردىڭ ٸشٸندە بٸرەۋٸ باسقا ەلدٸڭ ازاماتى رەتٸندە سوت شەشٸمٸمەن ەلٸمٸزدٸڭ تەرريتوريياسىنان شىعارىلدى.
تاعى بٸر ەرەكشە ايتا كەتەتٸن جاعداي – رەيد بارىسىندا, كەيبٸر جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ قولدانىستاعى زاڭ نورمالارىنان مٷلدەم حابارسىز بولىپ شىققان.
مۇنداي جاعدايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكٸمشٸلٸك-قۇقىق بۇزۋ كودەكسٸنٸڭ 449 بابىنىڭ 1 تارماعى بويىنشا (قوعامدىق ورىنداردا تيٸسۋ) جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ كٶزدەلگەن. ونداي قىزمەت ۇسىنۋ ٷشٸن سۋبەكت سالىق ورگانىندا جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلگەن جەنە ارنايى رۇقساتى بولۋى كەرەك. زاڭدى كەسٸپكەرلٸك قاعازى بولماعان جاعدايدا بٸرٸنشٸ مەرتە 5 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش كٶلەمٸندە (10605 تەڭگە) ايىپپۇل سالىنادى. ەگەر دە بۇل جاعداي بٸر جىل ٸشٸندە ەكٸنشٸ مەرتە قايتالاناتىن بولسا, وندا ايىپپۇل كٶلەمٸ ەكٸ ەسەگە كٶبەيەدٸ نەمەسە 5 تەۋلٸككە دەيٸن ەكٸمشٸلٸك قاماۋعا الىنادى.
سونىمەن قاتار, زاڭسىز جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىسقان جەكە تۇلعالار ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋ كودەكسٸنٸڭ 463 بابىنىڭ (تيٸستٸ تٸركەۋسٸز, رۇقساتسىز نەمەسە حابارلاما جٸبەرٸلمەي كەسٸپكەرلٸك نەمەسە ٶزگە دە قىزمەتپەن اينالىسۋ, سونداي-اق ەرەكەتتەردٸ (وپەراتسييالاردى) جٷزەگە اسىرۋ) 1 تارماعى بويىنشا دا ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى.
بۇل باپ زاڭسىز تاسىمال كەزٸندە ۇستالعان جاعدايدا قولدانىلادى. بٸرٸنشٸ مەرتە ۇستالعان جاعدايدا 15 ايلىق كٶرسەتكٸش (31815 تەڭگە) كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالىنادى. بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە ەكٸنشٸ مەرتە قايتالانعان جاعدايدا سالىناتىن ايىپپۇل سانى ەكٸ ەسەگە ارتادى. جەنە دە بۇل باپتا ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋ وبەكتٸسٸ بولىپ تابىلاتىن مٷلٸكتٸ تەركٸلەۋ مەسەلەسٸ دە قاراستىرىلعان. سوندىقتان دا زاڭسىز كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋشى سۋبەكتٸلەر وسى تالاپتاردى ۇمىتپاعاندارى جٶن. سەبەبٸ, زاڭنان جالتارىپ, سالىق تٶلەۋدەن قاشۋ دەگەنٸڭٸز, استىنداعى جالعىز كٶلٸگٸن تەركٸلەۋگە ەكەلٸپ سوقتىرۋى مٷمكٸن.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا سالىق زاڭناماسى تاراپىنان سالىق تٶلەۋشٸ سۋبەكتٸلەرگە كٶپتەگەن جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلىپ وتىر. ياعني, كەسٸپكەرلٸك قىزمەتتٸ ادال اتقارساڭ, زاڭ تالاپتارى دا جەڭٸل ەرٸ وڭتايلى. ال ەندٸ سالىق تٶلەۋدەن جالتارىپ, زاڭعا باعىنۋدان بويىن اۋلاق ۇستاعاندار ٷشٸن قولدانىلاتىن شارالار دا جەتكٸلٸكتٸ ەرٸ قاتال. سوندىقتان دا تۇرعىلىقتى جەر بويىنشا مەملەكەتتٸك كٸرٸس ورگاندارىنا بارىپ, زاڭدى تٷردە تٸركەلٸپ, زاڭمەن جۇمىس ٸستەگەنگە ەشتەڭە جەتپەيدٸ. ونىڭ ەش قيىندىعى دا جوق. مىسالى, كەسٸپكەرلٸكتٸ پاتەنت الۋ تٷرٸمەن جٷرگٸزۋ ٷشٸن جولاۋشىلاردى تاسۋدان تٷسەتٸن بٸر جىلدىق اقشا اينالىمىنىڭ كٶلەمٸ 300 ايلىق جالاقى كٶلەمٸنەن (6 857 700 تەنگە) اسپاۋى كەرەك. پاتەنتتٸڭ پايدالانۋ ۋاقىتى كەمٸندە بٸر ايعا, ەڭ كٶپ دەگەندە بٸر جىلدان اسپايتىن مەرزٸمگە بەرٸلەدٸ. تاپقان پايدادان تٶلەنەتٸن سالىقتىڭ مٶلشەرٸ 2 پايىز عانا. پاتەنتپەن سالىق تٶلەۋ تەرتٸبٸ سالىق كودەكسٸنٸڭ 432 بابىنىڭ (الىم ەسەپتەۋ مەن تٶلەۋدٸڭ تەرتٸبٸ) 1 تارماعىمەن ناقتىلانعان. سونىمەن قاتار جەكە كەسٸپكەرلٸك قىزمەتتٸ ۋاقىتشا توقتاتقان جاعدايدا, سالىق ورگانىنا ٶتٸنٸش جازۋ ارقىلى پاتەنتتٸڭ قولدانىسىن دا ۋاقىتشا توقتاتۋعا بولادى. سوندىقتان دا ەش قيىندىعى جوق.
تاعى دا بٸر ايتا كەتەتٸن جاعداي – زاڭسىز جولاۋشىلار تاسىپ, تاكسي قىزمەتٸن اتقارىپ جٷرگەندەردٸڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ٸستەيتٸن لاۋازىمدى تۇلعالار دا بار ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ كٶبٸسٸ تاكسي قىزمەتٸمەن كەشكٸلٸك جەنە دەمالىس كٷندەرٸ اينالىسادى. «مەملەكەتتٸك قىزمەت تۋرالى» زاڭ تالاپتارى بويىنشا مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جٷرگەن لاۋازىمدى تۇلعا كەسٸپكەرلٸك قىزمەتپەن اينالىسۋعا قۇقىلى ەمەس. ەگەر دە مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ زاڭسىز كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسىپ جٷرگەنٸ انىقتالعان جاعدايدا, ونىڭ تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس» زاڭىمەن قارالادى. جەنە دە ونىڭ نەتيجەسٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتپەن قوشتاسۋعا ەكەلٸپ سوعۋى مٷمكٸن. ياعني, زاڭسىز كەسٸپكەرلٸك پەن «جابايى» تاكسيدٸڭ جازاسى اۋىر ەكەنٸن ەستەن شىعارماعاننىڭ ەش ارتىقتىعى بولماس.
بەكەن نۇراحمەتوۆ, الماتى قالالىق مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر دەپارتامەنتٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى باسقارماسىنىڭ بٶلٸم باسشىسى
