– جولدىباي مىرزا, سوڭعى كەزدەرٸ قازاقستان تاۋارلارىن قىتايعا ەكسپورتتاۋ تۋرالى جيٸ ايتىلىپ جٷر. بۇرىن تەك قانا قىتاي تاۋارلارىن يمپورتتاۋ جايىندا عانا سٶز بولۋشى ەدٸ. جالپى, قازاق كەسٸپكەرلەرٸ قىتايعا قانداي تاۋارلاردى كٶپتەپ شىعارىپ جاتىر?
ج. وشىربايۇلى: ەكسپورتتىڭ تٷر-تٷرٸ بار عوي. بۇرىندارى نەگٸزٸنەن قىتايعا شيكٸزات بايلىقتارى – مۇناي, گاز, تٷرلٸ-تٷستٸ مەتالدار كٶپ ەكسپورتتالاتىن. بۇل ٷردٸس ەلٸ دە بار. بٸز دايىن ٶنٸمدٸ ەمەس, ٶڭدەلمەگەن شيكٸزاتىمىزدى ساۋدالاپ كەلدٸك. بۇل ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى ٷكٸمەتتٸك دەڭگەيدەگٸ كەلٸسٸمدەر ارقىلى جٷزەگە اسىرىلدى. قازٸر بۇل ٷردٸس تۇراقتى جٷرٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ بايلىعىمىز تەك قىتايعا ەمەس, رەسەي, ەۋروپا, ٶزگە دە ازييا ەلدەرٸنە تاسىمالدانۋدا.
دەسە دە, كٶپتەن بەرٸ شيكٸزاتتى ەمەس, دايىن, مەنەرلەنگەن ٶنٸمدەرٸمٸزدٸ شەتەلگە قاشان شىعارامىز دەگەن سۇراق ەلدٸك دەڭگەيدە كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن مەملەكەت يندۋسترييالاندىرۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ٶزٸ بۇل اۋقىمدى جوباعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ٶز قاداعالاۋىنا العانى مەلٸم. سونىڭ پايداسىن ەندٸ سەزە باستادىق. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق اۋىلشارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ – استىق, ەت, ماي ٶنٸمدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە ازىق-تٷلٸك – ۇن, ماي, كونديتەرلٸك ٶنٸمدەر قىتايعا ەكسپورتتالۋدا.
– بٸر نەرسەنٸ اشىق ايتۋىمىز كەرەك. قىتاي – ٷلكەن نارىق. وعان بٸزدٸڭ مۇناي-گاز, قازبا بايلىقتارىمىز عانا ەمەس, كەز كەلگەن تاۋارىمىز ٶتٸمدٸ. تەك سونىڭ زاڭدى جولىن تاۋىپ, قىتايعا شىعارا الۋىمىز كەرەك. ايتالىق, سوڭعى جىلدارى قورعاس شەكاراسىنان ەكٸ ەلگە دە ورتاق ەركٸن كەسٸپكەرلٸك ايماق اشىلدى. وسى بازاردا جۇمىس ٸستەپ, قارجى تاۋىپ جاتقانداردىڭ دەنٸ قاراپايىم كەسٸپكەرلەر. ول جەردە قىتايدىڭ تاۋارلارىن قازاقستانعا ەكەپ ساتاتىندار دا, قازاقستان تاۋارلارىن قىتايعا ساۋدالايتىندار دا كٶپ. جوعارىدا ايتقانىمداي, سوڭعى كەزدەرٸ قازاقستاننىڭ ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸ قىتايدا ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ جاتىر. بٸزدٸڭ ۇن, ماي, كونديتەرلٸك ٶنٸمدەرٸمٸز قىتايدىڭ ٸرٸ سۋپەرماركەتتەرٸندە برەندكە اينالۋدا. بۇل ٷلكەن وراي.
– سوندا ولار نە ٷشٸن قازاقستاندىق ازىق-تٷلٸككە ەۋەس?
ج. وشىربايۇلى: ەڭ باستى سەبەبٸ, قازاقستاندىق ازىق-تٷلٸكتٸڭ دەرۋمەندٸگٸ جوعارى جەنە ەكولوگييالىق تۇرعىدان تازا. قىتايدىڭ استىعى نەگٸزٸنەن حيمييالىق قوسپالار ارقىلى ٶسٸرٸلەدٸ. تٷرلٸ حيمييالىق تىڭايتقىشتار جىل سايىن ەسەلەنٸپ بەرٸلەدٸ. بۇل ەگٸستٸك القاپتارىنىڭ قۇنارسىزدانۋىنا ەكەلٸپ سوقتى. ودان الاتىن ٶنٸمنٸڭ دە تابيعيلىعى جويىلىپ بارادى. ال قازاقستاننىڭ جەرٸ قۇنارلى ەرٸ استىعى حيمييالىق قوسپاسىز ٶسەدٸ. دەمەك, ودان الاتىن ٶنٸم دە تازا دەگەن سٶز.
[caption id="attachment_23033" align="alignright" width="262"]
كەسٸپكەر جولدىباي وشىربايۇلى[/caption]
– شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸ بۇل مٷمكٸندٸكتٸ يگەرە الىپ جاتىر ما?
– قازٸر دەل وسى سالادا ەڭبەكتەنٸپ جاتقان كەسٸپكەرلەر شوعىرى مول. بٸرٸ استىق ٶنٸمدەرٸن, ەندٸ بٸرٸ كونديتەرلٸك ٶنٸمدەردٸ, تاعى بٸرٸ ەت ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتاۋعا قۇلشىنا كٸرٸسٸپ جٷر. ولار تەمٸر جول جەنە اۆتوترانسپورتتار ارقىلى ٶز ساۋدالارىن ارتتىرۋعا كٷش سالۋدا. بۇعان مەملەكەتتٸك كٶمەك تە بار. ەرينە, ەرتٷرلٸ كەدەرگٸلەر بار. تەك قورعاستاعى ەركٸن ساۋدا ايماعىمەن شەكتەلمەي, ەكٸ ەل اراسىنداعى كەلٸسٸمدەر نەگٸزٸندە استىق, ەت, ماي ٶنٸمدەرٸن ٸرٸ كٶلەمدە ەكسپورتتاپ جٷرگەندەر دە كەزٸگەدٸ. كەي كەزدەرٸ قازاقستاننىڭ ەت ٶنٸمدەرٸنە شەكتەۋ قويىپ تا جاتادى. بۇل حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ەكسپەرتتەردٸڭ تولىق جاسالماۋىنان تۋىندايدى. ەت ٶنٸمدەرٸنە كارانتين جارييالانعان ۋاقىتتار دا بولىپ تۇرادى. مۇنداي سەتتەردٸ كەسٸپكەرلەر الدىن الا بٸلۋگە تىرىسۋ كەرەك. ەگەر زاڭدى جولمەن ٶز ٶنٸمدەرٸمٸزدٸ شەتەلگە ەكسپورتتاي الساق, ارنايى سۋبسيدييا (ندس) بەرٸلەدٸ. ونى الۋدىڭ جولى تيٸستٸ قۇجاتتاردى دۇرىس ٶتكٸزۋ. كٶپتەگەن كەسٸپكەرلەر قاعاز جيناۋدان قاشادى. ەندٸ بٸرەۋلەرٸ سۋبسييا, ندس الۋ قيىن دەپ ويلايدى. بۇل وي قاتە. مەملەكەتتەن بەرٸلەتٸن كٶمەك, جەڭٸلدٸكتەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋىمىز كەرەك.
– شىنىمەن دە وسى مەملەكەتتٸك كٶمەكتٸ الىپ جاتقاندار بار ما?
– بار. قورعاستاعى ەركٸن ساۋدا ايماعى 2013 جىلى اشىلدى. باستابىندا قارا بازاردان زات ساتىپ الىپ, سوندا اپارىپ ساۋدالايتىن كەسٸپكەرلەر قازٸر مەملەكەتتٸك كٶمەكتٸ دە ويداعىداي پايدالانا الاتىن دەڭگەيگە جەتتٸ. سول ارقىلى ازىق-تٷلٸك ٶندٸرەتٸن ٸرٸ كەسٸپورىندارمەن بٸرلەسٸپ, كاماز بەن تەمٸر جول ارقىلى مىڭداعان توننا ٶنٸمدەردٸ ساۋدالاپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەر قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ. بەرٸ بٸر كٷندە ول دەڭگەيگە جەتپەيدٸ. ونىڭ جٷيەسٸن, جولىن ٷيرەنۋگە بٸراز ۋاقىت كەتەرٸ انىق. قانداي قيىندىققا قاراماستان, مەملەكەت بەرٸپ وتىرعان كٶمەكتٸ الۋدى ٷيرەنۋ ماڭىزدى. قىتاي ٶز تاۋارىن ەكسپورتتاسا, كەسٸپكەرلەرگە ارنايى بەرەتٸن جەڭٸلدٸگٸ بار. ولاردىڭ كٶمەگٸن الۋ تەزٸرەك دەپ ەستيمٸز. بەرٸ زاڭ اياسىندا ناقتى رەتتەلگەن. بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەر دە مەملەكەتتٸك ىنتالاندىرۋدى الۋعا نيەت ەتكەندەرٸ دۇرىس.
– مەملەكەتتٸك كەلٸسٸمدەر كەزٸندە قىتايعا استىق پەن ەت ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتاۋعا ۋاعدالاستى دەگەن حاباردى كٶرٸپ قالامىز. مۇنداي كەلٸسٸمدەردٸڭ يگلٸگٸن شاعىن كەسٸپكەرلەر كٶرە الىپ وتىر ما?
ج. وشىربايۇلى: ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جيٸلەۋٸ, ٶزارا مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ كەلٸسٸمدەردٸڭ بولۋى كەسٸپكەرلەر ٷشٸن ٷلكەن كٶمەك. ەگەر مەملەكەتتٸك كەلٸسٸمدەر بولماسا, قازاقتىڭ ازىق-تٷلٸگٸن ٶزدٸگٸنەن شىعارا المايدى. كەي كەزدەرٸ كەدەندٸك رەسٸمدەۋدٸڭ ٶزٸندٸك توسقاۋىلدارى بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. سونى بارىنشا ازايتۋ كەرەك.
[caption id="attachment_23035" align="alignleft" width="251"]
"جولدىباي" ۇنى[/caption]
– سٸزدٸڭ كومپانييا قىتايعا قانداي ٶنٸمدەردٸ ەكسپورتتاپ وتىر?
– بٸز دە ەل سەكٸلدٸ ماي, ۇن, كونديتەرلٸك ٶنٸمدەردٸ قورعاس ەركٸن ساۋدا ورتالىعىنا كٸرگٸزۋدەن باستاعانبىز. وسى ورتالىقتىڭ تالاي كەسٸپكەرگە پايدالى بولعانىن سەنٸممەن ايتا الامىن. ەڭ العاش شاعىن اۆتوبۋستارمەن جٶتكەدٸك. كەيٸن كاماز ارقىلى تاسي باستادىق. قازٸر ٶزٸمٸزدٸڭ «جولدىباي» ماركالى ۇن, مايلارىمىزدى شىعارا باستادىق. تۇراقتى كليەنتتەرٸمٸز بار. ولار وسى ماركا ٶنٸمدەرٸن قىتايدا برەند جاساۋعا جۇمىس جاساپ جاتىر. العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ بٸرٸ – ۇن, ماي, ەت ٶنٸمدەرٸن مەنەرلەيتٸن ارنايى زاۋىت اشقىمىز كەلەدٸ. قازٸر وسى جۇمىستاردى قولعا الۋ ٷستٸندەمٸز. بەرٸن ٶزٸڭ مەنەرلەپ, دايىن ٶنٸمدٸ ساۋدالاۋ بٸزگە دە, ەلٸمٸزگە دە تيٸمدٸ. بٸرٸنشٸدەن, جۇمىس ورنى اشىلادى. ەكٸنشٸدەن, ەگٸن, مال شارۋاشىلىعى داميدى. بولاشاقتا ٶزٸمٸزبەن ەنشٸلەس كومپانييالار قۇرىپ, ەگٸنشٸلٸك پەن مالشىلىقتى دامىتۋعا ٷلەس قوسساق پا دەگەن جوسپارىمىز دا جوق ەمەس.
[caption id="attachment_23037" align="alignright" width="238"]
"جولدىباي" مايى[/caption]
– استىق پەن ەت ٶنٸمدەرٸنە سۇرانىس جوعارى بولسا, وندا ەلٸمٸزدە ەگٸنشٸلٸك پەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى بارىنشا قولعا العان جٶن عوي.
– نەگٸزٸ, ەگٸن ەگٸپ, مال ٶسٸرەم دەگەنگە قازاقستاننان قولايلى جەر جوق. جىل سايىن ارزانداتىلعان نەسيە, سۋبسيدييا بەرٸلٸپ كەلەدٸ. ونى دا نەگٸزٸنەن ٸرٸ شارۋا قوجالىقتارى الىپ جٷر. بۇل سالاعا قادامىن ەندٸ باسقاندار سۋبسييادييانىڭ قىزىعىن كٶرٸپ وتىر دەۋگە ەلٸ ەرتە. بولاشاقتا بۇل ولقىلىق جويىلىپ, شاعىن شارۋا قوجالىقتارى دا سۋبسيدييا الاتىن كٷنگە جەتەدٸ دەپ ويلايمىن.
قازاقتىڭ جەرٸ كەڭ دەپ قۇر ماقتانباۋىمىز كەرەك. سول جەردٸ يگەرۋگە كٷش سالماساق, ۇلانعايىر دالانىڭ پايداسىن كٶرمەسەك, وندا قۇر ماقتاننىڭ زاردابىن تارتۋىمىز مٷمكٸن... بٸز وسى دالانى مالعا تولتىرىپ, ەگٸنمەن گٷلدەندٸرسەك قانا, ونىڭ يگٸلٸگٸن بولاشاق ۇرپاق كٶرەدٸ. ەلەمدە ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ دەگەن اقپاراتتى كٷندەلٸكتٸ وقىپ جٷرمٸز. ەندەشە, ەگٸن مەن ەت ٶنٸمدەرٸنە سۇرانىس ارتپاسا, كەمٸمەيدٸ.
– كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسام دەگەن جاستارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز.
– بٸزدە ەلٸ دە بولسا كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋدان قورقۋ پسيحولوگيياسى باسىم. ساۋدا جاساۋ – بٸرەۋدٸ الداۋ, ارباۋ دەپ قارايتىندار دا كەزٸگٸپ جاتادى. مۇنداي ويدان ارىلۋعا تيٸسپٸز. «بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت» دەگەندٸ جيٸ ايتامىز عوي. قازٸر ناعىز بەسەكەنٸڭ زامانى. كەسٸپكەر بولۋ – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. بۇل الداۋدىڭ جولى ەمەس, سەنٸمنٸڭ جولى. سەنٸمسٸزدٸك بار جەردە, كەسٸپ ٶرگە دومالامايدى. سونى ەستە ۇستاپ, ٶزٸنٸڭ كەسٸبٸن باستاۋعا تالپىنۋ لەزٸم. كەسٸپكەردٸڭ بەرٸ ٷلكەن بيزنەسمەنگە اينالۋى نەعايبىل. بٸراق ٷلكەن ماقسات بولسا, وعان دا جەتۋگە بولادى. كەسٸپكەر بولۋ ٷشٸن زييان تارتپاۋ ماڭىزدى ەمەس, سول زييانىن پايداعا اينالدىرا الۋ ماڭىزدى. بٸزدەگٸ كٶپتەگەن جاستار بٸر كەسٸبٸ دۇرىس جٷرمەسە, ەكٸنشٸ ساۋدا جاساۋدان, كەسٸپ باستاۋدان بويىن اۋلاق ۇستاپ جاتادى. مۇنداي قادام نەگٸزٸ جەڭٸسكە باستار جول ەمەس ەكەنٸن ۇمىتپاسا دەيمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان ن. تٸلەۋقابىل.
