ىدىرىسوۆ قاشان قازاقشا سٶيلەيدٸ? ەشقاشان. ول مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٶمٸر باقي ٷيرەنبەي ٶتەتٸندەردٸڭ بٸرٸ. مۇندايلار كٶپ, ٶتە كٶپ, ٶكٸنٸشكە وراي. ولار مەملەكەتتٸك تٸلگە بٷگٸن قالاي قاراسا, ەرتەڭ دە, بولاشاقتا دا سولاي قارايدى.
دۋمان بىقاي
سەبەبٸ, بٷگٸنگە دەيٸن قازاقستاندا ەشبٸر ادام مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەگەنٸ ٷشٸن جۇمىستان شىعارىلعان جوق. ەستٸگەن جوقپىز, شىنىمىزدى ايتايىق. بٸراق, زاڭ بار دەيدٸ. بار-جوعى قازٸر ماڭىزدى ەمەس. بەرٸبٸر «بەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن» ورىسشا سٶيلەيمٸز.
ەندەشە, ەرلان ىدىرىسوۆ تا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەگەنٸ ٷشٸن «تاياق» جەمەيدٸ, جەمەگەن دە. ورنىمنان قۋىلام دەپ قورىقپايدى, قورىقپاعان دا.
قازاقستان پرەمەر-مينيسترٸ كەرٸم مەسٸموۆ پەن وسى ىدىرىسوۆ ۇقسايدى بٸر-بٸرٸنە. اۋمايدى بٸر-بٸرٸنەن. ەكەۋٸ دە بٸرنەشە تٸل بٸلەدٸ.
مىسالعا, ىدىرىسوۆ اعىلشىن تٸلٸنە اعىپ تۇر. از-مۇز فرانتسۋزشاسى دا بار. پەكٸستاننىڭ رەسمي تٸلٸ – ۋردۋ تٸلٸن بٸر كٸسٸدەي بٸلەدٸ. وعان قويماي حيندي تٸلٸن تاعى ٷيرەنٸپ العان. ول ورىسشا سٶيلەپ وتىرىپ, بٸر كەزدە اياق استىنان اعىلشىنشاعا اۋىسىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. مۇندايلاردى پوليگلوت دەيدٸ.
ىدىرىسوۆ ٸشتەي بۇل قابٸلەتٸمەن ماقتاناتىن دا شىعار. يە, ماقتانادى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەگەنٸ ٷشٸن ۇيالمايدى, الايدا. ٶزگە تٸلدٸڭ بەرٸن بٸلەدٸ, بٸراق, ٶز تٸلٸن بٸلمەيدٸ... پافوس, بٸراق شىندىق. شەرحان مۇرتازا, مۇندايدا «بٸر كەم دٷنيە» دەپ ايتار ەدٸ. يە, ايتار ەدٸ.
قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ رەسەيدٸڭ قول استىنداعى باشقۇرتستاننان نەمەسە تاتارستاننان قانداي ايىرماشىلىعى بار? ەشقانداي. بٸز ورىسشا سٶيلەيتٸن ۇلتپىز.
ول ٷلكەن قىزمەتتە وتىر. ول بٷتٸن بٸر ەلدٸڭ سٶزٸن سٶيلەيدٸ. ول كەسٸبي ديپلومات. قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتىن سىرتقا جارنامالايتىن, ناسيحاتتايتىن وسى – ىدىرىسوۆ.
قاتەلەسپەسەك, شەتەلدە قازاقستاننىڭ 89 ديپلوماتييالىق ٶكٸلدٸگٸ بار. ونىڭ ٸشٸندە 57 ەلشٸلٸك, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانىنداعى 5 تۇراقتى ٶكٸلدٸك, 3 ديپلوماتييالىق ميسسييا, 10 باس كونسۋلدىق, 12 كونسۋلدىق جەنە 2 ەلشٸلٸك بٶلٸمشەلەرٸ بار.
بۇلاردىڭ بارلىعىن بٸر شەتكە ىسىرىپ قويالىق تا, تەك 57 ەلشٸلٸكتٸ نازارعا الايىق.
57 ەلشٸلٸك. از ەمەس. ولارعا نە جٷكتەلگەن? «ەلدەستٸرمەك ەلشٸدەن» دەۋشٸ ەدٸ. ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى ىقپالداستىقتى ارتتىرۋ, ەرٸپتەستٸكتٸ جاقسارتۋ, تاعىسىن تاعى... بۇل بەلگٸلٸ. بٸراق, ەلشٸ بولعان سوڭ بارعان جەرٸڭدە ٶز مەملەكەتٸڭنٸڭ مەدەنيەتٸن, ٶنەرٸن, سالت-دەستٷرٸن از-كەم بولسا دا كٶرسەتۋگە تيٸستٸ شىعارسىڭ. بٸز سولاي ويلايمىز.
ەندەشە, ىدىرىسوۆقا ساۋال: بٷگٸنگٸ قازاق ديپلوماتىنىڭ بەت-بەينەسٸ قانداي? ەلشٸلەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرگەن بە?
بەلگٸلٸ بٸر ەلشٸلٸكتٸڭ كٶمەگٸمەن قازاقستاننىڭ كەلبەتٸن قالىپتاستىرۋ قالاي, قانشالىقتى جٷزەگە اسىپ جاتىر?
سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ تۋرالى وي بار ما ٶزٸ? قۇجات اينالىم قازاق تٸلٸنە ٶتكەن بە?
قازاقستاندا ورنالاسقان شەتەلدٸك ەلشٸلٸكتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە جولدايتىن نوتالارىن قاي تٸلدە جٸبەرەدٸ?...
ول وسىنشاما ساۋالعا جاۋاپ بەرۋٸ دە, بەرمەۋٸ دە مٷمكٸن. ول سيياقتىلار قازاق باسىلىمدارىن مويىنداي بەرمەيدٸ. وقىماعاسىن, وقي الماعاسىن...
ىدىرىسوۆ قاشان قازاقشا سٶيلەيدٸ? ەشقاشان. ول مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٶمٸر باقي ٷيرەنبەي ٶتەتٸندەردٸڭ بٸرٸ.
تاعى بٸر قازاق باسىلىمى جازعان بۇل تۋرالى. 2002 جىلى پارلامەنتتە, دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا ەسەپ بەرگەن ەرلان ىدىرىسوۆ مىناداي «ساياسي مەلٸمدەمە» جاساعان ەكەن: «ەگەر سٸزدەر مەنٸڭ ميىمدى اۋىستىرماساڭىزدار, مەن ەندٸ قازاق تٸلٸن ٷيرەنە المايمىن». وسىلاي دەگەن ول.
ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنبەي ٶتەرٸن سول كەزدە-اق بٸلگەن.
بٸز بولساق «ەلشٸلەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرگەن بە?» دەيمٸز وعان. بۇلاي ساۋال قويۋدىڭ ٶزٸ قيسىنسىز با, قالاي? ىدىرىسوۆتىڭ تٸلٸ تٷزەلمەي, قازاقستان ديپلوماتيياسى قازاقشا سٶيلەمەيدٸ, انىعى.
نازارباەۆ ٶز قولىمەن بەكٸتكەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ 2014-2020 جىلعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ شەتەلدەگٸ جەكە, وتباسىلىق, ٸسكەرلٸك مٷددەسٸ مەن قۇقىعىن قورعاۋدى كٷشەيتۋ كەرەك دەگەن ناقتى تاپسىرماسى بار ەكەن. بەلكٸم, وسى تۇجىرىمداماعا «قازاقستان ديپلوماتيياسىنىڭ بارلىق ٶكٸلٸ (ٷلكەنٸ دە, كٸشٸسٸ دە) مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋٸ تيٸس» دەگەن تارماقتى, تالاپتى ەنگٸزگەن جٶن شىعار. بٸراق, بۇدان نە پايدا? بەرٸبٸر «بەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن» ورىسشا سٶيلەيمٸز عوي.
ەرلان ىدىرىسوۆ بەلگٸلٸ ەدەبيەتشٸ-عالىم ەبٸلفايىز ىدىرىسوۆتىڭ ۇلى. اقساقال ۇلىنا وسىنداي تەربيە بەرگەن. تىم بولماسا تۇرمىستىق تٸلدٸ دە ٷيرەتپەپتٸ ۇلىنا. قازاق تٸلٸن مٷلدە قاجەتسٸنبەگەن.
ەكەنٸڭ تەربيەسٸ ۇلىنا جالعاستى, نەمەرەسٸنە بەرٸلەدٸ, شٶبەرەسٸنە تارايدى. سايىپ كەلگەندە, بٸز ٷشٸن تٷك ٶزگەرگەن جوق. ەرتەڭ «مەن ورىسشا وقىدىم, ورىسشا تەربيە الدىم» دەيتٸن تاعى بٸر بۋىن ٶسٸپ شىعاتىن سيياقتى. بەرٸ نەدەن باستالدى?..
