بۇل باسقوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعى سوندا, بۇعان دەيٸنگٸ جيىنداردا «اەس كەرەك پە, جوق پا?» دەگەن ساۋال تٶڭٸرەگٸندە ەڭگٸمە ٶربٸسە, بۇل جولى «اەس – ەنەرگەتيكا قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ بٸردەن-بٸر كٶزٸ» دەگەن پٸكٸرگە توقتالدى. سەبەبٸ, مۇنى باسقا ەمەس, وسى سالانى جەتٸك بٸلەتٸن عالىمدار مەن ماماندار ايتىپ وتىر.
العاشقى تانىستىرىلىم بايانداماسىن جاساعان «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالدارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكيننٸڭ ايتۋىنشا, جاسىل ەكونوميكاعا كٶشۋ – زامان تالابى.
«جاسىل ەكونوميكانىڭ بٸر تارماعى – اەس. سەبەبٸ, قازٸر ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, ەلەمدە دەكوربانيزاتسييا پروتسەسٸ جٷرٸپ جاتىر. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە كٶمٸر ەنەرگەتيكاسى باسىمدىققا يە بولىپ كەلدٸ. ونىڭ دا قۇرىلعىلارى ەسكٸرگەن, توزعان. جاڭا قۇرىلىس نىسانىن سالۋدىڭ دا ٶز قيىندىعى بار. وعان قوماقتى قاراجات كەرەك. كٶگٸلدٸر وتىنعا دا شەكتەۋ بار. سوندىقتان بٸزدە اەس سالۋدان باسقا نۇسقا جوق», – دەدٸ ت.جانتيكين.
«قازاقستان ۋران وتىنىن ٶندٸرۋ بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىندا. بٷگٸندە شيكٸ ٶنٸمدٸ بولمايتىن اقشاعا شەتەلگە شىعارىپ جاتىرمىز. سوناۋ 1990 جىلداردىڭ ٶزٸندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ تۋرالى سٶز بولدى. ەرينە, ول كەزدە قارجىلىق ەلەۋەتٸمٸز جەتكەن جوق. ەكٸنشٸ, ماڭعىستاۋدا قاراستىرىلعان جوبا دا ٸسكە اسپاي قالدى.
دەگەنمەن, اتوم سالاسى بٸز ٷشٸن تاڭسىق دٷنيە ەمەس. بٸزدە بٸلٸكتٸ ماماندار دا, قارجىلىق ەلەۋەت تە جەتكٸلٸكتٸ. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جۇمىس ٸستەيدٸ. ولار ۇزاق جىلدار بويى اتوم رەاكتورلارىن پايدالانىپ كەلە جاتىر, ال بۇل رەاكتورلار اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىنان ايتارلىقتاي ٶزگەشە ەمەس. دەمەك, بٸزدە ٷلكەن تەجٸريبە بار. سوڭعى جىلدارداعى ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ تاپشىلىعىن ەسكەرسەك, اەس سالۋ باستاماسىن قولداۋ – ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. اتوم ٶنەركەسٸبٸن دامىتساق, باسقا ەلگە تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلامىز», – دەدٸ تيمۋر جانتيكين.
بۇعان دەيٸن اەس سالىناتىن ورىن رەتٸندە تاڭدالعان ٷلكەن اۋىلىندا جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەر مەن مەسليحاتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ, ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ, ەكولوگييا, سەيسميكا, قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ ساراپشىلار, قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن ەكولوگييالىق بەلسەندٸلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ قاتىسقان قوعامدىق تىڭداۋ ٶتكەن.
وندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كٶبٸ اتوم ستانتسيياسىن سالۋعا قارسى ەمەستٸگٸن دە جەتكٸزدٸ. وسى تۇرعىدا ع.دەۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جەنە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بٸرلەسبەك اليياروۆ بولاشاقتا اەس سالىنۋى مٷمكٸن ٷلكەن اۋىلى سەيسموقاۋٸپتٸ ايماق ەمەس دەگەندٸ ايتتى.
«اەس سالۋى مٷمكٸن تٶرت ەلدٸڭ بٸرٸ فرانتسييادا اەس-تٸڭ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقانىنا – 50 جىل. مۇندا وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەشقانداي وقىس وقيعا تٸركەلگەن جوق. ال فۋكۋسيماداعى اپات تابيعي جاعداي – تسۋناميگە بايلانىستى. سوندىقتان ولارعا اەس-تى سۋدىڭ جاعاسىنا سالماۋى كەرەك ەدٸ. قىتاي قاشان دا جاسىرىپ باعادى. بٸزدە تاڭدالعان ٷلكەن اۋىلى سەيسموقاۋٸپتٸ ايماققا جاتپايدى. اەس-تە سۋ ٸشكٸ اينالىمدا جەنە سىرتقى اينالىمدا عانا قولدانىلادى. ارتىق بۋلانۋ بولمايدى. بۇرىن اەس سالۋعا قارسى بولدىم. قازٸر قولدايمىن. ٶيتكەنٸ, قازٸر زامان ٶزگەردٸ. كٶمٸرقىشقىل گازى ٶتە قىمبات. شەتەلدە بٸر تونناسىنا 200 دوللار, ال بٸزدە 6 دوللار تٶلەۋ كەرەك. ەكٸنشٸدەن, اەس بار ەلدەن ەشكٸم وزا المايدى. ەسٸرەسە, بٸز ۋراندى تابلەتكا تٷرٸندە ٶڭدەيتٸن ەلمٸز. ياعني, بٸزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن ٶندٸرۋگە پايدالاناتىن دايىن ٶنٸم بار, – دەدٸ بٸرلەسبەك اليياروۆ.
ەلٸمٸزدە اەس سالىنسا, وندا جۇمىس ٸستەي الاتىن مامانداردىڭ بٸر پاراسى – يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا. مۇندا يادرولىق فيزيكا مەن رادياتسييالىق قاتتى دەنە فيزيكاسى سالاسىنداعى ٸرگەلٸ جەنە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن يادرو-فيزيكالىق تالداۋ ەدٸستەرٸن زەرتتەۋ جەنە قولدانۋ, سونداي-اق ٶنەركەسٸپ جەنە مەديتسينا ٷشٸن راديويزوتوپتى ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋ مەن اتوم ەنەرگيياسىن پايدالانۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا بولاشاقتا قازاقستاندا سالىناتىن اەس-تٸڭ قۇرىلىمىنا ۇقساس «سۋ-سۋ قازاقستان رەاكتورى» (CCر-ق) قوندىرعىسى 60 جىلعا جۋىق جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆتٸڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸگٸنٸڭ (ماگاتە) اەس پەن اتوم رەاكتورلارىنا قوياتىن تالابى بٸردەي. ال ەلەمدەگٸ ەڭ قاۋٸپسٸز Aەس تٷرٸ – سۋ-cۋ ەنەرگەتيكالىق رەاكتورىنىڭ قۇرىلىمى قازاقستاندا سالىناتىن اەس-تٸڭ قۇرىلىمى ٸسپەتتەس.
«بٸزدٸڭ ينستيتۋتتى قازاقستاندا سالىناتىن اەس-تٸڭ پروتوتيپٸ دەسەك بولادى. ەلەكتر ەنەرگيياسىن كٸم ارزان جەنە ەكولوگييالىق تۇرعىدان تازا تٷردە الا الادى, سول ەشكٸمگە تەۋەلدٸ بولمايدى. بۇرىن-سوڭدى ەڭ ارزان دەپ ەسەپتەلگەن كٶمٸر ەنەرگيياسى قازٸر تيٸمسٸز. سەبەبٸ, ەلەم ەلدەرٸندە دە مۇنىڭ قورشاعان ورتاعا, ادام ٶمٸرٸنە كەرٸ ەسەرٸ تۋرالى ايتىلىپ جٷر. ال جاسىل ەنەرگەتيكاعا جاتاتىن كٷن مەن جەل ەنەرگيياسى تۇراقسىز. اەس – بازالىق ەلەكتر ەنەگرييا. اەس سالاتىن كومپانييانىڭ بارلىعى العاشقى 60 جىلعا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. شىن مەنٸندە, 100 جىل ۋاقىت دەرلٸك ٷزدٸكسٸز ەلەكتر ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتە الادى», – دەدٸ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى.
سونداي-اق, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تەورييالىق جەنە يادرولىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, پروفەسسور مەدەۋ ەبٸشەۆ تە اتوم ەنەرگەتيكاسىن تۇراقتى ەنەرگييا كٶزٸنە جاتقىزادى.
«سەبەبٸ, بۇۇ اتوم ەنەرگەتيكاسىن جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ قاتارىنا قوستى. ٶيتكەنٸ, اتوم ەنەرگەتيكاسىن ٶندٸرۋ بارىسىندا كٶمٸرتەگٸ بٶلٸنبەيدٸ. شىن مەنٸندە, كٶمٸردەن شىعاتىن پارنيكتٸك گازدىڭ ەكولوگيياعا زالالى كٶپ. سوعان سەيكەس, بۇدان قۋاڭشىلىق مەسەلەسٸ تۋىندايدى. قازٸر كٶپ مەملەكەت دەكوربانيزاتسييا مەسەلەسٸنە وراي «پاريج كەلٸسٸمٸنە» قول قويعان.
ياعني, جاسىل ەنەرگەتيكاعا باسىمدىق بەرٸپ, ەكٸنشٸدەن كٶمٸرقىشقىل گازىن شامادان تىس بٶلەتٸن ەنەرگەتيكاعا ينۆەستيتسييا ازايادى. تٸپتٸ, كٶمٸرمەن نەمەسە مۇنايمەن جۇمىس ٸستەيتٸن جىلۋ ستانتسييالارىنا شەتەلدٸك كومانييالار دا ينۆەستيتسييا قۇيمايدى. بەرگەننٸڭ كٷنٸندە بەلگٸلٸ بٸر سانكتسييا ەنگٸزٸپ, تەجەيتٸن ٸس-شارالار قولدانادى. سوندىقتان بٸزدە جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ دەڭگەيٸ بەلگٸلٸ بٸر پايىزدان تٶمەن بولسا, ايىپپۇل سالۋى دا مٷمكٸن.
سوندىقتان جاسىل ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ ديۆەرسيفيكاتسيياسى مٸندەتتٸ تٷردە قاجەت. قازاقستاندا ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان جاسىل ەنەرگەتيكاعا ٶتۋ باعدارلاماسى بار. ال اتوم ەنەرگەتيكاسى جەل, كٷن ەنەرگەتيكاسىمەن سالىستىرعاندا تۇراقتى ەلەكتر كٶزٸن بەرەدٸ.
راديوفوبييا جاقسى نەرسە ەمەس. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى راديومەديتسينا, راديوتەحنولوگييا سالاسىنداعى مامانداردىڭ كٶبەيۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
جالپى, راديوفوبييا دەگەن جاقسى نەرسە ەمەس, ەكٸنشٸدەن اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ بٸزدە قاجەتتٸ مامانداردىڭ كٶبەيۋٸنە ەكەلەدٸ. قازٸر قازۇۋ-دا «يادرولىق ينجەنەرييا» دەگەن ماماندىعى اشىلدى. بۇلار راديوتەحنولوگييامەن, ناقتى قولدانبالى تەحنولوگييامەن اينالىسادى. بٷگٸندە «اەس سالىنادى» دەگەلٸ بەرٸ وسى سالاعا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ جاتقان جاستاردىڭ قاراسى باسىم. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, دامىعان مەملەكەت بولۋ ٷشٸن وندا يادرولىق تەحنولوگييامەن اينالىساتىن عالىمنىڭ سانى كٶپ بولۋ كەرەك», – دەدٸ مەدەۋ ەبٸشەۆ.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازٸرگٸ كەزدە جەرگٸلٸكتٸ جەنە شەتەلدٸك ۇيىمداردىڭ تاراپىنان اەس-تىڭ ورنالاساتىن جەرٸنە قاراي سيپاتتاما جاساۋ بويىنشا باعا ۇسىنىسى بار. وسى ۇيىمداردىڭ ٸشٸندە KHNP (كورەيا), Assystem (فرانتسييا), قازاقستاننىڭ جوبالاۋ جەنە ەنەرگوٶنەركەسٸپ ينستيتۋتى, سونداي-اق ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق بار. بۇعان دەيٸن قىتايلىق CNNC, رەسەيلٸك «روساتوم», فرانتسۋزدىق EDF پەن كورەيالىق KHNP كوممەرتسييالىق ۇسىنىستارىن جاساعان. سول سەبەپتٸ وسى تٶرت كومپانييانىڭ ۇسىنىستارىن قاراستىرۋعا شەشٸم قابىلداندى. بۇل جەردە نەگٸزگٸ باسىمدىق – قاۋٸپسٸزدٸك. ياعني, ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقسى كٶرسەتكٸشكە يە زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ 3 جەنە 3+ سوڭعى بۋىن رەاكتورى قاراستىرىلىپ جاتىر.
تيمۋر جانتيكيننٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەگەر 2024 جىلى رەفەرەندۋم سەتتٸ ٶتٸپ, ٷكٸمەتتٸڭ اەس-تىڭ ورنالاسۋ ايماعىنا قاتىستى قاۋلىسى شىقسا, سونداي-اق تەحنولوگييانى جەتكٸزەتٸن كومپانييا انىقتالسا, 2025 جىلى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمە دە دايىن بولادى. بۇدان كەيٸن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ەزٸرلەۋ جەنە ساراپتامادان ٶتكٸزۋ جۇمىستارى باستالادى.
اياۋلىم شايماردان
