ەرينە, بۇل ماقالانى ەرتە باستان جازۋعا دا بولار ەدٸ. «بىلتىرعى جىلى قايدان قالدىڭدار?» دەسەڭٸز, ەش رەنجٸمەيمٸز. ساۋالىڭىز ورىندى. تٷسٸنەمٸز. بۇل مەسەلە ەلٸ دە ٶزەكتٸلٸگٸن جويعان جوق, بٸراق. نەگە? سٶزٸمٸزدٸ دەلەلدەپ بەرۋگە تىرىسالىق.
كٷنٸ كەشە كٶرمەنٸڭ باسقارما تٶراعاسى احمەجان ەسٸموۆ بارلىق وبلىس ەكٸمدەرٸنٸڭ ورىنباسارلارىن جيناپ شۇعىل جيىن ٶتكٸزدٸ. كٶرمەنٸ ناسيحاتتاۋ كٶڭٸلدەن شىقپاي وتىرعانىن ايتتى.
جازعانىمىز ٶتٸرٸك بولماسىن. ەسٸموۆتٸڭ سٶزٸنەن مىسال كەلتٸرە كەتەلٸك.
«ەكسپو-نىڭ ەلگە تيگٸزەر پايداسى, ەكونوميكالىق تابىسى, جالپى, قازاقستانعا بەرەرٸ جايىندا حالىققا دۇرىس اقپارات جەتكٸزۋ كەرەك, مىرزالار. كٶرمەنٸ ناسيحاتتاۋ بيلەت ساتۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. شارانىڭ شىن مەنٸندەگٸ ەلگە قاجەتتٸلٸگٸن ناقتى مىسالدارمەن دەلەلدەسەك, جۇرتتىڭ شىنايى قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرامىز»
دەدٸ ول.
دۇرىس ايتادى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن بيلٸكتٸڭ تاراپىنان حالىق كٶرمەنٸ ٶز ەركٸمەن تاماشالاۋعا كەلەتٸندەي نە جاسالىندى? نە اتقارىلدى? بۇل ەلەم جۇرتىنا دا قاتىستى. دٷيٸم دٷنيە بٸزدە ەكسپو ٶتەتٸنٸن ەستٸدٸ مە? ەسٸموۆتىڭ ايتپاعى دا وسى شىعار. كٸم, كٸم باسقارما تٶراعاسى كٶرمەگە كٸمنٸڭ كەلٸپ, كٸمنٸڭ كەتەتٸنٸن جاقسى بٸلٸپ وتىرعان بولار.
انىعى, ەلٸ دە كەش ەمەس. ەكسپو-نى جارنامالاۋعا, ناسيحاتتاۋعا ەلٸ دە ٷلگەرەمٸز. بۇل ٷشٸن اقشا ەمەس, ادام كٷشٸنە سەنۋ كەرەك.
ەكسپو-عا تۋريست كەلە مە?
ەرينە, كەلەدٸ. از با, كٶپ پە? از بولماس ٷشٸن ولاردىڭ قۇشتارلىعىن وياتۋ ماڭىزدى. «بولاشاق ەنەرگيياسى» تاقىرىبىندا ەلەمنٸڭ قانداي جەتٸستٸگٸ بارىن, نە جاسالىپ جاتقانىن كٶرۋگە ۇمتىلسا جامان ەمەس قوي.
ايتالىق, كٶرمەنٸ ناسيحاتتاۋدا ديماشتىڭ مٷمكٸندٸگٸن نەگە پايدالانباسقا? كٷللٸ قىتايدى تابىندىرعان ديماش ەكسپو-عا قىتاي تۋريستەرٸن جٷزدەپ, مىڭداپ تارتسا ۇتىلماسىمىز انىق قوي.
وسىعان بايلانىستى بٸز قىتاي ەلشٸلٸگٸنە وسىدان ەكٸ اپتا بۇرىن ساۋال جٸبەرگەنبٸز. بۇدان بۇرىن كٶرمەگە 350 مىڭ قىتاي كەلەدٸ دەگەن اقپارات تاراعان. وسىنىڭ انىق-قانىعىن بٸلگٸمٸز كەلگەن.گازەتٸمٸزدٸڭ ساۋالىنا كەلگەن جاۋاپتا بىلاي دەلٸنگەن ەكەن.
– قىتايلىق تۋريستەر ەكسپو-عا ٷلكەن توپ بولىپ كەلەدٸ. بٸراق, ولاردىڭ ناقتى سانى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىز. قىتايلىق تۋريستەردٸ كٶرمەگە شاقىرۋ, ودان بۇرىن ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ ٷشٸن ستيمۋل قاجەت. تۋريستٸك وپەراتورلار وسى جاعىنان ٸسكە جۇمىلىپ جاتىر, – دەلٸنگەن ەكەن جاۋاپتا.
بۇل اراداعى ستيمۋل دەگەن نە? ەرينە, ديماش. قازاقستاننىڭ تابيعاتى مەن كٶرٸكتٸ جەرلەرٸ, تاريحي ورىندارى تۋرالى قىتاي تۋريستەرٸ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن.
بٸراق, ديماشتى بٸلەدٸ. ولاردىڭ كٶكەيٸندە «ديماش قايدا ەلدە تۋدى, قاي ەلدە ٶستٸ....بٸلسە عوي, كٶرسە عوي» دەگەن قىزىعۋشىلىق ويانسا ەندەشە ەكسپو-نى دا اينالىپ ٶتپەيدٸ.
انىعى, ديماش بٸزدٸ قىتاي فوبيياسىنان ارىلتتى. قىتاي كٶرەرمەنٸنٸڭ ٶنەردٸ سٷيەتٸنٸن, تالانتتى باعالايتىنىن بٸلدٸك. دەمەك, ولار ديماشتىڭ «ەكسپو-عا كەلٸڭٸزدەر, كٶرمەنٸ تاماشالاڭىزدار!» دەگەن ۇسىنىسىن دا جەرگە تاستاماۋى كەرەك.
ەسٸموۆ وسىنى ايتقىسى كەلگەن شىعار...
«بيلەتتٸ مەن الىپ بەرەمٸن...»
وسى ماقالانى جازۋ ٷستٸندە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ حابارلاستى.
ٶڭٸردەگٸ بيزنەسمەننٸڭ بٸرٸ راحىم تەڭٸربەرگەنوۆ 2 ملن. تەڭگەگە ەكسپو بيلەتتەرٸن ساتىپ الىپتى. ەرينە, ٶزٸنە ەمەس, ەلگە. تەڭٸربەرگەنوۆتٸ تانىمايمىز. جاڭالىقتى جارييالاعانىمىز سول سىنعا قالدىق. «2 ملن. تەڭگەنٸ باسقا ٸسكە جۇمساسا, قايىرىلىمدىلىققا باعىتتاسا نە ەتەر ەدٸ» دەدٸ جۇرت. دۇرىس ايتادى, سولاي جاساۋىنا دا بولار ەدٸ. جۇرتتىڭ سىنىنا قالعان كەسٸپكەرگە تەلەفون شالۋعا تۋرا كەلدٸ. بيلەت كٸمگە, نەگە الىپ بەردٸ? بۇل ۇپاي جيناۋدىڭ امالى?
«جوق. بۇل جاسقا جەتكەندە ماعان مۇنىڭ قاجەتٸ شامالى. ٶز باسىم ەكسپو-2017» كٶرمەسٸنە ەربٸر ازامات اتسالىسۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ بۇل ٶتە ماڭىزدى شارا. ەلٸمٸزگە ەلەمنٸڭ 100-دەن استام مەملەكەتٸنەن قوناقتار كەلگەلٸ وتىر. سوندىقتان وسىنداي اۋقىمى زور شارادان وڭتٷستٸكقازاقستاندىقتار دا سىرت قالماۋى تيٸس دەپ ويلاپ, بٷگٸن ٶز قاراجاتىما 500 بيلەت ساتىپ الىپ وتىرمىن.
بۇل بيلەتتەردٸ تۇرمىسى تٶمەن وتباسىلار مەن مٷگەدەكتەرگە جەنە دە ارداگەرلەرگە سىيلىق رەتٸندە ۇسىنامىن. سونىمەن قاتار, جاز ايىندا كٶرمەگە بارۋ ٷشٸن ارنايى اۆتوبۋستار ۇيىمداستىرىپ, تٷركٸستاندىقتاردى ٶز ەسەبٸمنەن استاناعا اپارىپ قايتامىن», –
– دەدٸ راحىم تەڭٸربەرگەنوۆ.
تٷسٸنە بٸلگەن ادامعا بۇل دا قايىرلىمدىلىقتىڭ بٸر تٷرٸ شىعار. كٶرمەنٸ كٶرگٸسٸ كەلەتٸن ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن وتباسىلارعا بيلەت الىپ بەرگەننەن قانداي استار ٸزدەۋٸمٸز قاجەت? انىعى, ەلگٸ كەسٸپكەر باسقا دا بيزنەسمەندەرگە ٷلگٸ بولسا, ۇتىلماس ەدٸك. مۇندايدا «مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەرگە ەكسپو بيلەتتەرٸن العىزىپ جاتىر" دەگەن ەڭگٸمەلەر دە ساپ تىيىلار ما ەدٸ...
رياننا كەلسٸن بە? كەلسٸن...
بٸزدٸڭ وقىرمان تالعامپاز عوي. سىنشىل. سولاي بولعانى دۇرىس تا شىعار. سولاي بولسا دا ايتايىق .بٸلەسٸز بە, بۇدان بۇرىن ەكسپو-نىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلەمگە ەيگٸلٸ پوپ-جۇلدىز رياننا كەلەدٸ دەگەن اقپار تاراعان. كەيٸن سىبىس بولىپ شىقتى.
بۇعان قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرگەن مەدەنيەت مينيسترٸ ەنشٸنٸڭ شاراعا شاقىرتۋ العانىن ەستٸمەگەنٸن ايتتى. ەندٸ قاراڭىز, رياننانىڭ كەلگەنٸنەن, ەن سالىپ كەتكەنٸنەن قازاقستان ۇتىلار ما ەدٸ?
ەكسپو قازاقستاندىق ەمەس, حالىقارالىق كٶرمە. ال حالىقارالىق شارالارعا ەلەمدٸك دەڭدەيدەگٸ جۇلدىزدى شاقىرتۋ بۇرىننان بار تەجٸريبە. يە, شاشىلۋ شىعار. يە, داراقىلىق بولىپ كٶرٸنەر. بٸراق, ٶز ەلٸڭدە ٶتٸپ جاتقان اۋقىمدى شارانى شارتاراپقا تانىتۋدىڭ جالعىز جولى وسى قازٸر.
فۋتبول الاماندارىن الىپ قاراڭىز, ايتالىق. ەلەم چەمپيوناتتارىن, ەۋروپا بٸرٸنشٸلٸگٸن. ەكسپو-نى ٶتكٸزۋگە بٸز بۇدان كەم شاشىلعان جوقپىز عوي. ال ونىڭ قايتارىمى بولۋى ٷشٸن جارناماسى دا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە شوۋعا جاقىن بولۋى كەرەك پە ەدٸ.
سول سيياقتى «گولوۆكيننٸڭ كەزدەسۋٸ ٶتسٸن بە? ٶتسٸن...» دەۋگە ەبدەن نەگٸز بار. مۇنىڭ بارلىعىنا ەكسپو سەبەپشٸ بولسا كٶرمەنٸڭ داڭقى دا, داقپىرتى دا دٷيٸم دٷنيەنٸڭ ەسٸندە قالۋى تيٸس.
ٸلگەرٸدە ەسٸموۆتٸڭ سٶزٸن مىسالعا كەلتٸرگەنبٸز. «ەكسپو-نىڭ ەلگە تيگٸزەر پايداسى, ەكونوميكالىق تابىسى, جالپى, قازاقستانعا بەرەرٸ جايىندا حالىققا دۇرىس اقپارات جەتكٸزۋ كەرەك» دەگەن ول. بٸراق, بۇل ٷشٸن نە ٸستەلٸندٸ? حالىققا قانداي اقپارات جەتتٸ?
ەكسپو-نىڭ ەكونوميكالىق تابىسى تۋرالى نە ايتىلدى? نە ايتىلىپ جاتىر? بيلٸك ارىز, سٶيلەپ سەمٸز شىقتى ما? بۇل تۋرالى الداعى ۋاقىتتا ەگجەي-تەگجەيلٸ جازاتىن بولامىز.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
