كٷنٸ كەشە عانا قازاقستاننىڭ دٸن سالاسىندا قوردالانعان مەسەلەلەرٸن شەشۋگە باعىتتالعان ارنايى زاڭ قابىلداپ, جاۋاپتى مينيسترلٸكتٸ قۇرۋعا مۇرىندىق بولعان ەرمەكباەۆتىڭ بۇرىنعى جۇمىس ورنى – قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندەگٸ قىزمەتٸنەن قورعانىس مينيسترلٸگٸنە اۋىسىپ كەلۋٸندە قانداي سىر بار? وسى مەسەلەنٸ ساراپتاساق.
ٷش ەكس-پرەمەردٸڭ قورعانىس مينيسترٸ بولۋى...
توقسانىنشى جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ قورعانىس مينيسترلٸگٸن ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, مۇحتار التىنباەۆ, سەت توقپاقباەۆ سىندى تازا ەسكەري ماماندار باسقاردى. سول كەزدە بيلٸك ەل ٸشٸندەگٸ ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى شەشۋ كەزٸندە قورعانىس مينيسترلٸگٸنە ساياسي رەڭك بەرٸپ, سالماعىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولمادى. وسى ارالىقتا ەسكەري جويعىش ۇشاقتاردىڭ داۋى قورعانىس سالاسىنا جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ كەرەك ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەرگەندەي بولعان ەدٸ.
ٶزگەرٸس كٶپ كٷتتٸرگەن جوق. دانيال احمەتوۆ پەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ سىندى ازاماتتاردىڭ قورعانىس مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالۋى, رەسمي اقوردانىڭ ەسكەري سالاعا باسا كٶڭٸل بٶلٸپ, بۇل سالانىڭ ساياسي سالماعىن ارتتىرۋدىڭ باسى بولدى.
قازاقستاندا ساياسات ساحناسىندا ٶزٸندٸك ورنى بار فيگۋرا قانداي دا بٸر ۆەدومستۆونى باسقارسا, سول سالانىڭ جىلدار بويى جيناقتالعان مەسەلەلەرٸ شەشٸمٸن تاۋىپ, ەتەك-جەڭٸ جينالىپ قالاتىنى بەلگٸلٸ.
ايتالىق, كەزٸندە مۇحتار التىنباەۆ پەن سەت توقپاقباەۆ قورعانىس مينيسترٸ بولعان سەتتە ەلٸمٸزدەگٸ ەسكەريلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, باسپانا مەسەلەسٸ قوعامدىق ورتادا جيٸ سٶز بولۋشى ەدٸ.
ال يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قورعانىس مينيسترٸ بولىپ قىزمەتكە كٸرٸسكەننەن كەيٸن ساربازداردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى بٸرتٸندەپ شەشٸلٸپ, ەسكەري قىزمەتتە جٷرٸپ باسپانالى بولۋدىڭ جٷيەسٸ قالىپتاستى.
وسىلايشا, قورعانىس سالاسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋدە ازاماتتىق ساياسي تۇلعانىڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانۋ ٶزٸن اقتاعان تەجٸريبە بولدى دەسەك بولادى.
جالپى, دانيال احمەتوۆ پەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆتەن كەيٸن سەرٸك احمەتوۆ تە ەلٸمٸزدٸڭ قورعانىس سالاسىن تٸزگٸندەدٸ. ٷكٸمەت باسقارعان ٷش پرەمەردٸڭ قورعانىس مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالىپ, ساياسي مانسابىن جالعاستىرۋى «قورعانىس مينيسترٸ» لاۋازىمىنىڭ ساياسي سالماعىن ٶسٸرە تٷسكەنٸ سٶزسٸز.
ال كەسٸبي ەسكەري مامان سەكەن جانۇزاقوۆتىڭ قورعانىس مينيسترٸ بولعان جىلدارى ەسكەري سالا بٸرشاما بوساڭسىدى. بۇعان ەكس-مينيستر سەرٸك احمەتوۆتٸڭ جەمقورلىق بويىنشا ٸستٸ بولۋى دا قورعانىس سالاسىنا ٶز سالقىنىن تيگٸزگەنٸ جاسىرىن ەمەس.
سونىمەن قاتار دەل وسى سەكەن جانۇزاقوۆتىڭ كەزٸندە قر قورعانىس جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇرىلۋى قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ بەسٸن بٸرشاما تٶمەندەتتٸ دەسەك بولادى.
جالپى, ەلباسىنىڭ قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ بٸراز مٸندەتٸن قر قورعانىس جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸنە ەنشٸلەپ بەرۋٸندە, قورعانىس مينيسترلٸگٸندەگٸ بٸرقاتار جەمقورلىق ەرەكەتتەردٸڭ ورىن الۋى سەبەپشٸ بولۋى مٷمكٸن.
بۇدان باسقا, ەلەمگە عارىش ايلاعى بار ەل رەتٸندە تانىلعان قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىنا قاتىستى ٸستەردٸڭ باس-اياعىن جيناقتاپ, جەكە ۆەدومستۆو ەتٸپ قۇرۋ دا ماڭىزى زور ٸس بولعانى بەلگٸلٸ.
ەرمەكباەۆ نە ٸستەدٸ?
ەندٸگٸ قورعانىس مينيسترلٸگٸندە ديپلومات نۇرلان ەرمەكباەۆ اتقاراتىن نەندەي ٸس قالدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.
بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, نۇرلان ەرمەكباەۆ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باپتاپ, ەر سالاداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ رەتتەۋگە دايىنداعان «داعدارىستىق مەنەدجەرلەرٸنٸڭ» بٸرٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
بٸزدٸڭ بۇلاي ويلاۋىمىزعا كٷنٸ كەشە عانا ەرمەكباەۆتىڭ بۇرىنعى ازاماتتىق قوعام دٸن ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ مينيسترلٸكتٸ باسقارىپ, از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ەل ۋشىققان دٸني مەسەلەلەردٸ ٶز ارناسىنا تٷسٸرگەنٸنەن انىق بايقاۋعا بولادى.
يە, ەل ٸشٸندە شيىرشىق اتقان دٸني مەسەلەنٸ رەتتەۋ ٸسٸ ەرمەكباەۆ ٷشٸن وڭايعا تٷسكەن جوق.
بۇل رەتتە ونىڭ «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸپ, دٸن سالاسىندا قوردالانعان بٸراز دٷنيەلەردٸ قۇقىقتىق ارناعا تٷسٸرگەنٸن باعالاۋعا بولادى.
قازاقتٸلدٸ قاۋىم قىزۋ تالقىلاعان زاڭدى دايىنداۋدا ەرمەكباەۆ قاراپايىم حالىقپەن, سونىڭ ٸشٸندە قازاقتٸلدٸ قاۋىممەن تٸكەلەي جۇمىس ٸستەپ, ماڭىزدى ٸس-تەجٸريبە جينادى.
پرەزيدەنت نە دەدٸ?
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرمەكباەۆتى قر قورعانىس مينيسترٸ ەتٸپ تاعايىنداعاندا ەلەمدەگٸ گەوساياسي جاعدايلاردى باستى نازاردا ۇستاعانىن العا تارتتى.
ٶز كەزەگٸندە پرەزيدەنت: «سوڭعى جىلدارى قارۋلى كٷشتەردٸ دامىتۋ ٸسٸندە كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. بٸرقاتار ماڭىزدى ستراتەگييالىق قۇجاتتار قابىلداندى, سونىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسى, قر ەسكەري دوكتريناسى, قارۋلى كٷشتەردٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جەنە قورعانىس سالاسىنا قاتىستى نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر بار» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
نە كٷتٸپ تۇر?
قازٸرگٸ دامىعان زاماندا قارۋلى كٷشتەردٸ ەسكەري مامانداردىڭ باسقارۋى شارت ەمەس. قايتا گەوساياسي جاعدايلاردى جەتٸك بٸلەتٸن تۇلعالاردىڭ قورعانىس سالاسىن تٸزگٸندەۋٸ تٷرلٸ سىن-قاتەرلەردٸڭ الدىن الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸ بەلگٸلٸ.
وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, ەرمەكباەۆتىڭ قورعانىس مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالۋىندا ساياسي-لوگيكالىق نەگٸز بار. قىتاي, اعىلشىن تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن جاڭا مينيستر قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ديپلوماتييا سالاسىنداعى مول ٸس-تەجٸريبەسٸن پايدالانىپ, قازاقستاننىڭ قورعانىستىق قابٸلەتٸن نىعايتۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساۋى كەرەك.
ونىڭ ٷستٸنە, ٸرگەدەگٸ كٶرشٸمٸز رەسەيدٸڭ سيريياداعى ەسكەري ٸس-قيمىلى, سونىمەن قاتار قىرىمدى اننەكسييالاپ الۋى, دونباسس پەن لۋگانسكٸدەگٸ بٷلٸكشٸلەردٸڭ قولتىعىنا سۋ بٷركۋٸ قازاقستاننىڭ ەتەك-جەڭٸن جيىپ وتىرۋىنا نەگٸز بولعانى سٶزسٸز.
بٸزدٸڭشە, نۇرلان ەرمەكباەۆ قر قورعانىس مينيسترٸ قىزمەتٸندە ماڭىزدى ٷش مەسەلەنٸڭ تٶڭٸرەگٸندە جۇمىس ٸستەۋٸ مٷمكٸن. بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ول رەسمي استانانىڭ سيريياداعى داعدارىستى بەيبٸت جولىمەن شەشۋگە بارىنشا اتسالىساتىنى انىق.
ەسٸڭٸزدە بولسا, رەسەي بيلٸگٸ باشار اساد رەجيمٸن ساقتاپ قالۋعا بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا كٸرٸسكەندە ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارتى ۇيىمىنا مٷشە ەلدەرٸ اراسىندا بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷشتەرٸن قۇرىپ, سيريياداعى ەسكەري كونفرونتاتسيياعا تارۋعا ۇمتىلدى.
ال قازاقستان ٷشٸن سيريياداعى ەسكەري قاقتىعىسقا ارالاسۋدىڭ تٷككە دە قاجەتٸ جوق. سوندىقتان قازاقستان بيلٸگٸ قارۋلى قاقتىعىستى بەيبٸت جولمەن شەشۋدٸڭ ماڭىزىن تٷسٸنٸپ, استانادا بٸر-بٸرٸمەن دٷرداراز توپتاردىڭ باسىن قوسىپ, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارتى ۇيىمنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ رەتٸندە ٶز مٸندەتٸنە ادالدىق تانىتتى.
بٸزدٸڭشە, الداعى ۋاقىتتا ەرمەكباەۆ وسى پوزيتسييانى مىقتاپ ۇستانىپ, رەسمي استانانىڭ ٶزٸندٸك ۇستانىمىن العا جىلجىتۋعا كٷش سالاتىنى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
ەرمەكباەۆقا «ەرمەك» بولاتىن ەكٸنشٸ مەسەلە – قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ترانزيتتٸك مەسەلە.
ەستەرٸڭٸزگە سالامىز, ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا پارلامەنت اۋعانستانداعى جاعدايدى بٸرقالىپقا كەلتٸرۋ ٸسٸ بويىنشا, اقش-تىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان اۋماعىنان كوممەرتسييالىق ترانزيت ارنايى جٷگٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا زاڭ جوباسىن ماقۇلداعاندا, رەسەيدٸڭ ۆلاديمير سولوۆەۆ باستاعان پروپاگانديستەرٸ اقش كاسپيي جاعالاۋىندا ەسكەري بازا قۇرادى-مىس دەپ جوق جەردەن داۋ كٶتەرگەندە, قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ سولوۆەۆتٸڭ بۇلايشا الاڭداۋىنا ەشقانداي نەگٸز جوق ەكەنٸن مەلٸمدەگەن بولاتىن.
الداعى ۋاقىتتا دەل وسىنداي مەسەلە تۋىنداعاندا نۇرلان ەرمەكباەۆ ايماقتاعى ساياسي جاعدايدى ۋشىقتىرماي, تيياناقتى جاۋاپ قايتارۋعا ەرقاشان دايىن بولۋى كەرەك. ٷشٸنشٸدەن, نۇرلان ەرمەكباەۆ قىتاي, رەسەي جەنە ورتالىق ازيياداعى قوڭسىلاس ەلدەرمەن قورعانىس سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە كٷش سالاتىنى انىق.
نۇرلان جۇماحان
https://www.youtube.com/watch?v=J6x3354jFz0
