«جاس الاش» گازەتٸندە «مەملەكەتتٸلٸك جەنە مەملەكەتشٸلدٸك» اتتى ماقالاما قاتىستى تٷرلٸ وي, پٸكٸرلەر كەلٸپ تٷستٸ. كٶپشٸلٸگٸ ماقالاداعى ايتىلعان ويلارىما قاتىستى وڭ پٸكٸرٸن جازىپ, قولداۋىن بٸلدٸرۋدە. سونىمەن قاتار سىن پٸكٸرلەر دە ايتىلدى. تٸپتٸ, ماقالاداعى كەيبٸر تەزيستەرٸمەن كەلٸسپەيتٸندٸگٸن ايتىپ, قارسى پٸكٸر بٸلدٸرگەندەر دە بولدى.
كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸم, سول سىن پٸكٸرلەردٸ كٶرٸپ, «وقىدىڭىز با, نە ويلايسىز, نەگە ولاي جازدى ەكەن?» دەپ دٷرلٸگٸپ, تٸپتٸ كٷدٸكتەنٸپ, «ەدەيٸ سٸزگە بٸرەۋ قارسى ۇيىمداستىرىپ, جازدىرتىپ وتىرعان شىعار» دەپ فەيسبۋكتەگٸ پاراقشامدا جەكەگە شىعىپ, ٶزدەرٸنشە الاڭداعانداي بولىپ, ال شىن مەنٸسٸندە, ەكٸ ورتاعا شي جٷگٸرتكەندەي كٶرٸنەدٸ.
ال مەن شىنىمدى ايتسام, رەنجٸمەك تٷگٸل, سونداي سىن پٸكٸرلەردٸڭ كەلٸپ تٷسكەنٸنە قۋاندىم.
دەمەك كٶلەمدٸ ماقالا بولسا دا, جۇرتشىلىق قىزىعىپ, اياعىنا دەيٸن وقىپ, ەربٸر سٶيلەمدٸ تالداپ, ساراپتاۋعا تىرىستى.
جاقىندا «ازاتتىق راديوسىنىڭ» تۆ-پروديۋسسەرٸ قاسىم امانجول سۇحبات بارىسىندا وسى ماقالامداعى كەيبٸر تەزيستەرگە قاتىستى ناقتى دەيەكتٸ سۇراقتارىن قويىپ, بٸراز جاقسى پٸكٸرتالاس بولدى. ياعني, ماقالاداعى ويلار وقىعان ادامدى بەي-جاي قالدىرمادى. باسقا ويلارعا تٷرتكٸ بولدى.
وسى ماقالا ارقىلى كٶزدەگەنٸم دە سول بولاتىن. قايتا ماقالا جارييالانعان كٷنٸ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ دوستارىم مەن ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ قولداۋ بٸلدٸرٸپ, بٶلٸسٸپ جاتقانىن كٶرٸپ, ۋايىمداپ قالعانىم راس – بەرٸ تەك ماقتاپ, ارتى بٸر ديسكۋسسيياعا ۇلاسپايتىن قالا ما دەپ.
سوندىقتان وسى ماقالاعا قولداۋ بٸلدٸرگەندەرگە دە, ونى سىناپ جازعاندارعا, اتاپ ايتقاندا, دينا ەلگەزەك, دارحان ٶمٸربەك, سانات سٷگٸرەلٸ سيياقتى ەرٸپتەستەرٸمە, جالپى بارلىق وقىرماندارعا العىسىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ.
مەنٸڭ ٸزدەگەنٸم سٸزدەر ەدٸڭٸزدەر – وقيتىن, جاني اشيتىن تۇلعالار. سوڭعى جىلدارى بٸز فەيسبۋك پەن ينستاگرامدا شاعىن, قىسقا, شولاق پوستتار جازۋمەن ەۋەستەنٸپ, ٷلكەن جەنە تەرەڭ ديسكۋسسييالاردان الىستاپ كەتتٸك.
سوندىقتان وسى ماقالانى جارييالاعانداعى بٸر ماقساتىم – باياعى دەستٷردٸ جاڭعىرتسام دەگەنٸم ەدٸ. بٸرقاتار دوستارىم «قايتەسٸڭ ەلەك بولىپ, ونداي كٶلەمدٸ دٷنيەنٸ قازٸر كٶپ وقىمايدى, بەرٸ تەك ۆيدەو قارايدى» دەپ ەسكەرتكەن, بٸراق سٸزدەردٸڭ پٸكٸرلەرٸڭٸز ونىڭ بەرٸن جوققا شىعاردى.
ەندٸ سول ايتىلعان سىن پٸكٸرلەرگە كەلسەك, ٶكٸنٸشتٸسٸ, كٶپشٸلٸگٸ ەموتسييالىق جاۋاپتار «مەملەكەت 30 جىلدا ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەرگە جەتپەدٸ, بيلٸك مەملەكەتتٸڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرا المادى, كەرٸسٸنشە, بەرٸ تونالدى, قيرادى, جوعالدى, مەملەكەت دەگەن اتى بولماسا, قالعانى بوس ەڭگٸمە» دەگەندەي, اۆتورلاردىڭ كٶبٸسٸ بيلٸككە ٶز رەنٸشتەرٸن ايتۋمەن عانا شەكتەلدٸ.
شىن مەنٸسٸندە, ماقالا بيلٸكتٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ جٶنٸندە ەمەس ەدٸ. ماقالادا بيلٸكتٸ ماقتاۋ مەن اقتاۋ ماقساتى بولمادى. بٸراق بيلٸكتٸ كٸنەلايمىز دەپ مەملەكەتتٸ تٸپتٸ جوققا شىعارماۋ قاجەت دەگەنٸم راس. ونى تاعى دا قايتالاپ ايتىپ, جازۋعا دايىنمىن.
بيلٸكتٸ قولدايسىزدار ما, قولدامايسىزدار ما, ول سٸزدەردٸڭ جەكە شارۋالارىڭىز.
قۇدايعا شٷكٸر, بٸزدٸڭ ەلدە ساياسي پليۋراليزم ورنىقتى, ەركٸم قانداي ساياسي كٶزقاراس ۇستانعىسى كەلەدٸ, ٶز ەركٸ.
الايدا, بيلٸكتٸ سىنايمىز دەپ مەملەكەتتٸ دە قوسا مويىنداماۋ قاۋٸپتٸ لوگيكا. بيلٸك پەن مەملەكەت تەڭ ۇعىم ەمەس, ونى ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸ ايىرا الماي وتىرعاندارى تٸپتٸ قىزىق. بيلٸك اۋىسۋ مٷمكٸن, اۋىسىپ جاتىر, ەلٸ تالاي اۋىسار, بٸراق مەملەكەت قالا بەرەدٸ.
نەگٸزٸ, ونى ماعان بيلٸكتٸڭ ٶكٸلٸنە, قوعام قايراتكەرلەرٸ ايتۋ قاجەت, ال بٸزدٸڭ جاعدايدا, كەرٸسٸنشە, سونداي قاراپايىم قاعيداتتى مەن ايتىپ تٷسٸندٸرۋمەن ەلەك بولۋدامىن.
جەنە دە ماقالاعا قاتىستى جازىلعان كەيبٸر سىن پٸكٸرلەردە سول ماقالاداعى ويلار قايتالانىپ جاتادى, مۇنى ماقالامدى تولىق وقىماعان نە دۇرىس تٷسٸنبەگەن دەپ توپشىلاۋعا بولادى.
مىسالى, دينا بىلاي دەپ جازادى – «مەملەكەتشٸلدٸك دەگەنٸمٸز بيلٸكتٸ قولداۋ عانا ەمەس, ەل تاعدىرىنا الاڭداۋ. وپپوزيتسييالىق باعىتتاعى حالىقتى مەملەكەتشٸل ەمەس دەپ ايتىپ تاعۋعا بولمايدى! ولار دا ٶز ەلٸن سٷيگەندٸكتەن, مەملەكەتشٸل بولعاندىقتان ەل تاعدىرىنا پوفيگيزممەن قاراي المايدى. مەملەكەتشٸلدٸكتٸڭ كريتەرييٸ مانسابى بار نە جوق دەگەن ٶلشەممەن ٶلشەنبەيدٸ!».
دۇرىس! بٸراق دەل سول وي ماقالانىڭ ٶزٸندە ايتىلادى ەمەس پە?
«بيلٸكتەگٸنٸڭ بەرٸ سٷتتەن اق, سۋدان تازا, وپپوزيتسيياداعىنىڭ بەرٸ ەلگە جاۋ ەمەس. نەمەسە كەرٸسٸنشە, بيلٸككە قارسى بولساڭ مەملەكەتشٸلسٸڭ, بيلٸكتٸ قولداساڭ مانساپقور, جاعىمپازسىڭ دەگەن بٸرجاقتى كٶزقاراستان ساقتانۋىمىز قاجەت. مەملەكەتشٸلدٸك بيلٸكتٸ قولداۋمەن نەمەسە وعان قارسى شىعۋمەن ٶلشەنبەيدٸ. مەملەكەتشٸلدٸك – ول قانداي جاعداي بولماسىن, ورتاق مٷددەنٸ, مەملەكەتتٸك مٷددەنٸ بەرٸنەن جوعارى قويۋ!».
دينا, سٸرە ٶز جاۋابىن اسىعىس جازعان بولار, ەيتپەسە, مەنٸمەن نە ٷشٸن كەلٸسپەيتٸنٸن كەيبٸر كەزدە ٶزٸ تٷسٸنبەي قالعان سيياقتى. ەرينە, ەموتسييامەن جازىلعاسىن, لوگيكا جوق. مەسەلە سوندا.
بٸزدەگٸ كٶپ ساياسي ديسكۋسسييادا تەك ەموتسييا, رەنٸش, ٶكپە, ال ناقتى تالداۋ مەن ساراپتاما جوق.
ناقتى جاۋاپتىڭ ورنىنا, جالپىلاما سٶزدەر – مەن ماقالامدا كەيبٸر قايراتكەرلەردٸڭ تەك قىزىل سٶزبەن, تەز ۇپاي جيناپ, حالىقتىڭ كٶڭٸلٸمەن ويناپ, ال سىن سەتتە جاقتاستارىن الداپ, جالتارىپ كەتكەندەرٸن ايتسام, دينا ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ تاعدىرىنا الاڭداپ پوست جازعانداردىڭ بەرٸ حالىقتىڭ كٶڭٸلٸمەن ويناپ جٷرگەن پوپۋليست پە دەپ, بيلٸكتٸ سىناعانداردىڭ بەرٸن پوپۋليست دەپ كٸنەلادىڭ دەپ بۇراپ ەكەتكٸسٸ كەلەدٸ.
جوق, ولاي ايتىلمادى, جەكە باسىم, وپپوزيتسيياداعى كٶپتەگەن ازاماتتارعا قۇرمەتپەن قارايمىن, ەشقاشان ول تۇلعالارعا ٶز سيمپاتييامدى, ولارمەن جەكە قارىم-قاتىناسىمدى جاسىرعان ەمەسپٸن, ال, ەندٸ كٸم بيلٸكپەن پرينتسيپتٸ تٷردە كٷرەسٸپ جٷرگەنٸ بٸر بٶلەك, ال كٸم قوعامدىق پٸكٸرمەن ويناپ جٷرگەنٸ ونسىز دا انىق.
ول, مىسالى, حايپ ٷشٸن جاستاردى ٷگٸتتەپ, ەدەمٸ بەينە روليكتەردٸ شىعارىپ, ودان كەيٸن 3-4 اي حالىقتان قاشىپ جٷرٸپ, شري-لانكادان بٸراق شىققان ەيگٸلٸ كينواكتەر جٸگٸتٸمٸز سيياقتى بٸر كٷندٸك «كٶسەمدەر». حالىقتىڭ كٶڭٸلٸمەن ويناعانى ٶتٸرٸك پە?! سول ٷگٸتتەپ كٶشەگە شىعارعان جاستاردىڭ ٷمٸتٸن الداعانى ٶتٸرٸك پە?!
تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بارلىق ساياساتكەرلەرگە – مەيلٸ وپپوزيتسييادا بولسىن, مەيلٸ بيلٸكتە بولسىن, دەموكرات بولسىن, ۇلتشىل بولسىن, بارلىعىنا بٸردەي ورتاق تالاپ بولۋ كەرەك. سوندا عانا ساياساتتىڭ مازمۇنى دا ساپاسى ٶزگەرەدٸ.
بيلٸكتەگٸنٸڭ بەرٸ جامان, بيلٸككە قارسى شىققانى بەرٸ اق دەگەن ۇستانىم دا قاتە لوگيكا.
دارحان ٸنٸمنٸڭ كەيبٸر پٸكٸرٸمەن كەلٸسەمٸن. جالپى ويى دۇرىس. ونىڭ ويىنىڭ ٶزەگٸ – مەملەكەتشٸلدٸك يدەياسىنىڭ ابسوليۋتيزاتسيياسى قاۋٸپتٸ, جوعارعى مٷددەلەرگە سٸلتەمە جاساپ, وزبىر ساياساتتى اقتاۋعا بولادى. ول راس, بٸراق ول تۇجىرىمدى كەز كەلگەن يدەياعا قاتىستى ايتۋعا بولادى. كەز كەلگەن يدەيانى, قۇندىلىقتاردى پايدالانىپ, الدامشى ساياساتتى اقتاۋعا بولادى.
بٸزگە ٷلگٸ رەتٸندە كەلتٸرەتٸن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ دە دەموكراتييا مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا تالاي ەلدە سوعىس باستاعاندارىنىڭ كۋەسٸ بولدىق.
ەندٸ سول ەلدەردە دەموكراتييا دا جوق, مەملەكەت تە جوق. تەرتٸپتٸ ورناتامىز دەپ, حاوستى ورنىقتىردى. ونىڭ بارلىعىن جوعارعى قۇندىلىقتار مەن ورتاق مٷددە ٷشٸن دەپ جاسادى. بٸراق, دارحاننىڭ مىسال رەتٸندە كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ ساياساتىن كەلتٸرگەنٸ ارگۋمەنتتەردٸڭ مانيپۋلياتسيياسى سيياقتى بولىپ كٶرٸندٸ. قازاق مەملەكەتشٸلدٸگٸن كەڭەستٸك توتاليتاريزم مەن ەتاتيزممەن قاتار قويۋ تٸپتٸ قيسىنعا كەلمەيدٸ.
مەملەكەتشٸلدٸك ۇعىمى مەن توتاليتاريزم يدەولوگيياسىنىڭ اراسىن كٸم-كٸم, بٸراق دارحان ساياساتتانۋشى رەتٸندە اجىراتا بٸلۋٸ تيٸس. كەز كەلگەن يدەيانىڭ ٷستەمدٸگٸ قاۋٸپتٸ.
بٸراق, مەنٸڭ ماقالامداعى ويىم – ول بٸر يدەيانىڭ ٷستەمدٸگٸن ورناتىپ, ونى مەملەكەتتٸڭ يدەولوگيياسى رەتٸندە بەكٸتۋ ەمەس, مەنٸڭ ۇسىنىسىم, پليۋراليزمدٸ, وي پٸكٸرلەردٸڭ الۋان تٷرلٸگٸن ساقتاي وتىرىپ, قازاقتى بٸرٸكتٸرە الاتىن ورتاق قۇندىلىقتار بويىنشا كەلٸسٸپ الۋ.
سول قۇندىلىقتاردى ٸزدەۋ. ناقتىراق ايتقاندا, ٸزدەنٸستٸ توقتاتپاۋ, قازاقتىڭ ساياسي وي-پٸكٸر ەۆوليۋتسيياسى جالعاسۋى قاجەت. ەلەم, دٷنيە ٶزگەرٸپ جاتىر, قازاق قوعامى دا سول ٶزگەرٸستەرگە ساي ٸزدەنٸستە بولۋ كەرەك!
