«Jas Alash» gazetinde «Memlekettilik jáne memleketshildik» atty maqalama qatysty túrli oi, pikirler kelip tústi. Kópshiligi maqaladaǵy aitylǵan oilaryma qatysty oń pikirin jazyp, qoldaýyn bildirýde. Sonymen qatar syn pikirler de aityldy. Tipti, maqaladaǵy keibir tezisterimen kelispeitindigin aityp, qarsy pikir bildirgender de boldy.
Keibir áriptesterim, sol syn pikirlerdi kórip, «oqydyńyz ba, ne oilaisyz, nege olai jazdy eken?» dep dúrligip, tipti kúdiktenip, «ádeii sizge bireý qarsy uiymdastyryp, jazdyrtyp otyrǵan shyǵar» dep feisbýktegi paraqshamda jekege shyǵyp, ózderinshe alańdaǵandai bolyp, al shyn mánisinde, eki ortaǵa shi júgirtkendei kórinedi.
Al men shynymdy aitsam, renjimek túgil, sondai syn pikirlerdiń kelip túskenine qýandym.
Demek kólemdi maqala bolsa da, jurtshylyq qyzyǵyp, aiaǵyna deiin oqyp, árbir sóilemdi taldap, saraptaýǵa tyrysty.
Jaqynda «Azattyq radiosynyń» tv-prodiýsseri Qasym Amanjol suhbat barysynda osy maqalamdaǵy keibir tezisterge qatysty naqty dáiekti suraqtaryn qoiyp, biraz jaqsy pikirtalas boldy. Iaǵni, maqaladaǵy oilar oqyǵan adamdy bei-jai qaldyrmady. Basqa oilarǵa túrtki boldy.
Osy maqala arqyly kózdegenim de sol bolatyn. Qaita maqala jariialanǵan kúni, áleýmettik jelidegi dostarym men áriptesterimniń qoldaý bildirip, bólisip jatqanyn kórip, ýaiymdap qalǵanym ras – bári tek maqtap, arty bir diskýssiiaǵa ulaspaityn qala ma dep.
Sondyqtan osy maqalaǵa qoldaý bildirgenderge de, ony synap jazǵandarǵa, atap aitqanda, Dina Elgezek, Darhan Ómirbek, Sanat Súgiráli siiaqty áriptesterime, jalpy barlyq oqyrmandarǵa alǵysymdy bildirgim keledi.
Meniń izdegenim sizder edińizder – oqityn, jani ashityn tulǵalar. Sońǵy jyldary biz feisbýk pen instagramda shaǵyn, qysqa, sholaq posttar jazýmen áýestenip, úlken jáne tereń diskýssiialardan alystap kettik.
Sondyqtan osy maqalany jariialaǵandaǵy bir maqsatym – baiaǵy dástúrdi jańǵyrtsam degenim edi. Birqatar dostarym «qaitesiń álek bolyp, ondai kólemdi dúnieni qazir kóp oqymaidy, bári tek video qaraidy» dep eskertken, biraq sizderdiń pikirlerińiz onyń bárin joqqa shyǵardy.
Endi sol aitylǵan syn pikirlerge kelsek, ókinishtisi, kópshiligi emotsiialyq jaýaptar «Memleket 30 jylda aitarlyqtai jetistikterge jetpedi, bilik memlekettiń áleýetin arttyra almady, kerisinshe, bári tonaldy, qirady, joǵaldy, memleket degen aty bolmasa, qalǵany bos áńgime» degendei, avtorlardyń kóbisi bilikke óz renishterin aitýmen ǵana shekteldi.
Shyn mánisinde, maqala biliktiń jetistikteri jóninde emes edi. Maqalada bilikti maqtaý men aqtaý maqsaty bolmady. Biraq bilikti kinálaimyz dep memleketti tipti joqqa shyǵarmaý qajet degenim ras. Ony taǵy da qaitalap aityp, jazýǵa daiynmyn.
Bilikti qoldaisyzdar ma, qoldamaisyzdar ma, ol sizderdiń jeke sharýalaryńyz.
Qudaiǵa shúkir, bizdiń elde saiasi pliýralizm ornyqty, árkim qandai saiasi kózqaras ustanǵysy keledi, óz erki.
Alaida, bilikti synaimyz dep memleketti de qosa moiyndamaý qaýipti logika. Bilik pen memleket teń uǵym emes, ony azamattyq qoǵam ókilderi aiyra almai otyrǵandary tipti qyzyq. Bilik aýysý múmkin, aýysyp jatyr, áli talai aýysar, biraq memleket qala beredi.
Negizi, ony maǵan biliktiń ókiline, qoǵam qairatkerleri aitý qajet, al bizdiń jaǵdaida, kerisinshe, sondai qarapaiym qaǵidatty men aityp túsindirýmen álek bolýdamyn.
Jáne de maqalaǵa qatysty jazylǵan keibir syn pikirlerde sol maqaladaǵy oilar qaitalanyp jatady, muny maqalamdy tolyq oqymaǵan ne durys túsinbegen dep topshylaýǵa bolady.
Mysaly, Dina bylai dep jazady – «Memleketshildik degenimiz bilikti qoldaý ǵana emes, el taǵdyryna alańdaý. Oppozitsiialyq baǵyttaǵy halyqty memleketshil emes dep aityp taǵýǵa bolmaidy! Olar da óz elin súigendikten, memleketshil bolǵandyqtan el taǵdyryna pofigizmmen qarai almaidy. Memleketshildiktiń kriteriii mansaby bar ne joq degen ólshemmen ólshenbeidi!».
Durys! Biraq dál sol oi maqalanyń ózinde aitylady emes pe?
«Bilikteginiń bári sútten aq, sýdan taza, oppozitsiiadaǵynyń bári elge jaý emes. Nemese kerisinshe, bilikke qarsy bolsań memleketshilsiń, bilikti qoldasań mansapqor, jaǵympazsyń degen birjaqty kózqarastan saqtanýymyz qajet. Memleketshildik bilikti qoldaýmen nemese oǵan qarsy shyǵýmen ólshenbeidi. Memleketshildik – ol qandai jaǵdai bolmasyn, ortaq múddeni, memlekettik múddeni bárinen joǵary qoiý!».
Dina, sirá óz jaýabyn asyǵys jazǵan bolar, áitpese, menimen ne úshin kelispeitinin keibir kezde ózi túsinbei qalǵan siiaqty. Árine, emotsiiamen jazylǵasyn, logika joq. Másele sonda.
Bizdegi kóp saiasi diskýssiiada tek emotsiia, renish, ókpe, al naqty taldaý men saraptama joq.
Naqty jaýaptyń ornyna, jalpylama sózder – men maqalamda keibir qairatkerlerdiń tek qyzyl sózben, tez upai jinap, halyqtyń kóńilimen oinap, al syn sátte jaqtastaryn aldap, jaltaryp ketkenderin aitsam, Dina eldiń búgingi taǵdyryna alańdap post jazǵandardyń bári halyqtyń kóńilimen oinap júrgen popýlist pe dep, bilikti synaǵandardyń bárin popýlist dep kináladyń dep burap áketkisi keledi.
Joq, olai aitylmady, jeke basym, oppozitsiiadaǵy kóptegen azamattarǵa qurmetpen qaraimyn, eshqashan ol tulǵalarǵa óz simpatiiamdy, olarmen jeke qarym-qatynasymdy jasyrǵan emespin, al, endi kim bilikpen printsipti túrde kúresip júrgeni bir bólek, al kim qoǵamdyq pikirmen oinap júrgeni onsyz da anyq.
Ol, mysaly, haip úshin jastardy úgittep, ádemi beine rolikterdi shyǵaryp, odan keiin 3-4 ai halyqtan qashyp júrip, Shri-Lankadan biraq shyqqan áigili kinoakter jigitimiz siiaqty bir kúndik «kósemder». Halyqtyń kóńilimen oinaǵany ótirik pe?! Sol úgittep kóshege shyǵarǵan jastardyń úmitin aldaǵany ótirik pe?!
Taǵy da qaitalap aitamyn, barlyq saiasatkerlerge – meili oppozitsiiada bolsyn, meili bilikte bolsyn, demokrat bolsyn, ultshyl bolsyn, barlyǵyna birdei ortaq talap bolý kerek. Sonda ǵana saiasattyń mazmuny da sapasy ózgeredi.
Bilikteginiń bári jaman, bilikke qarsy shyqqany bári aq degen ustanym da qate logika.
Darhan inimniń keibir pikirimen kelisemin. Jalpy oiy durys. Onyń oiynyń ózegi – memleketshildik ideiasynyń absoliýtizatsiiasy qaýipti, joǵarǵy múddelerge silteme jasap, ozbyr saiasatty aqtaýǵa bolady. Ol ras, biraq ol tujyrymdy kez kelgen ideiaǵa qatysty aitýǵa bolady. Kez kelgen ideiany, qundylyqtardy paidalanyp, aldamshy saiasatty aqtaýǵa bolady.
Bizge úlgi retinde keltiretin Batys elderiniń ózderi de demokratiia men adam quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda talai elde soǵys bastaǵandarynyń kýási boldyq.
Endi sol elderde demokratiia da joq, memleket te joq. Tártipti ornatamyz dep, haosty ornyqtyrdy. Onyń barlyǵyn joǵarǵy qundylyqtar men ortaq múdde úshin dep jasady. Biraq, Darhannyń mysal retinde Keńes biliginiń saiasatyn keltirgeni argýmentterdiń manipýliatsiiasy siiaqty bolyp kórindi. Qazaq memleketshildigin Keńestik totalitarizm men etatizmmen qatar qoiý tipti qisynǵa kelmeidi.
Memleketshildik uǵymy men totalitarizm ideologiiasynyń arasyn kim-kim, biraq Darhan saiasattanýshy retinde ajyrata bilýi tiis. Kez kelgen ideianyń ústemdigi qaýipti.
Biraq, meniń maqalamdaǵy oiym – ol bir ideianyń ústemdigin ornatyp, ony memlekettiń ideologiiasy retinde bekitý emes, meniń usynysym, pliýralizmdi, oi pikirlerdiń alýan túrligin saqtai otyryp, qazaqty biriktire alatyn ortaq qundylyqtar boiynsha kelisip alý.
Sol qundylyqtardy izdeý. Naqtyraq aitqanda, izdenisti toqtatpaý, qazaqtyń saiasi oi-pikir evoliýtsiiasy jalǵasýy qajet. Álem, dúnie ózgerip jatyr, qazaq qoǵamy da sol ózgeristerge sai izdeniste bolý kerek!
