قازاقستاندا كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋعا ارنالعان تٷرلٸ باعدارلاما بار. تٸپتٸ, كەسٸپكەرلەر اياققا تۇرىپ الۋى ٷشٸن قايتارىمسىز گرانتتار دا بەرٸلەدٸ. قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەرگە قولداۋ جان-جاقتى جٷرگٸزٸلۋدە دەپ نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. كەرەكە دەسەڭٸز, ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تا وتاندىق كەسٸپكەرلەرمەن جيٸ كەزدەسٸپ تۇرادى. پرەزيدەنت جولداۋىندا دا كەسٸپكەرلەرگە قاتىستى ناقتى تاپسىرما بەرٸلٸپ, ولاردىڭ وتاندىق ەكونوميكاداعى ورنى اتالىپ ٶتەدٸ. مىسالى مەملەكەت باسشىسى بٸز ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن كەمٸندە 6-7 پايىزعا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەگٸن, ول ٷشٸن بيزنەستٸڭ جەكە باستامالارىنا بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن بولاتىن.
«ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ مەسەلەسٸنە توقتالعىم كەلەدٸ. سوڭعى جىلدارى قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا شاعىن جەنە ٸرٸ بيزنەس تۇراقتى دامي باستادى. الايدا ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ دامۋ قارقىنى ەلٸ دە بەسەڭ. جاڭا ەكونوميكالىق ٷلگٸگە كٶشۋ ٷشٸن ونى «قولمەن كٶتەرۋگە» تۋرا كەلەدٸ. ەڭ الدىمەن, ورتا بيزنەستٸڭ دامۋىن تەجەپ تۇرعان كەدەرگٸلەردٸ جويۋ قاجەت. ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ەبدەن دامىعان كەزدە بٶلشەكتەنٸپ كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, ولارعا شاعىن بيزنەس دەڭگەيٸندە قالعان ەلدەقايدا «قولايلى». ٷكٸمەت شاعىن بيزنەستٸ ٶزارا بٸرٸگٸپ, ٸرٸ كەسٸپ يەلەرٸ بولۋعا ىنتالاندىرۋ ٷشٸن زاڭعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋٸ كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ نارىعىندا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقان تابىستى ورتا كەسٸپورىندار كٶپ ەمەس. ولارعا قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەت. مۇنداي كەسٸپورىنداردىڭ ەرقايسىسىنا قاتىستى ناقتى جوسپار ەزٸرلەۋ كەرەك. سول ارقىلى ولاردىڭ ٶندٸرٸس قابٸلەتٸن ارتتىرىپ, ٶنٸم كٶلەمٸن ەكٸ-ٷش ەسە كٶبەيتۋ قاجەت. «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى» جەنە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىن بٸرٸكتٸرگەن جٶن. ونى شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸ قولدايتىن كەشەندٸ باعدارلاماعا اينالدىرۋ كەرەك», – دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت ٶز جولداۋىندا.
ەلٸمٸزدە شاعىن كەسٸبٸن دٶڭگەلەتٸپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ بٸرٸ – الماتى وبلىسىنىڭ تۋماسى ارمان الپىسباەۆ. جاسى نەبەرٸ 21-دەگٸ ازامات جيھاز كەسٸبٸمەن اينالىسىپ, تابىس تاۋىپ وتىر. جاس كەسٸپكەر نەپاقاسىن تاۋىپ وتىرعان ەڭبەگٸ مەن كەسٸپتٸك جولى جايلى باياندادى.
– ەڭ الدىمەن ٶزٸڭٸز جايلى قىسقاشا ايتا كەتسەڭٸز. قاي ٶڭٸردٸڭ تۋماسىسىز?
– جاسىم 21-دە. الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, كٶلاششى اۋىلىندا تۇرامىن. جوعارى وقۋ ورنىن وقىپ جٷرگەن كەزٸمدە كەسٸپكە تولىق بەت بۇرامىن دەپ شەشتٸم. بارلىق ۋاقىتىمدى كەسٸپكە ارنايمىن دەپ جوعارى وقۋ ورنىن 1 كۋرستا تاستاپ كەتكەنمٸن.
– كەسٸپ سالاسىندا جٷرگەنٸڭٸزگە كٶپ بولدى ما? كەسٸپكەرلٸككە جالپى قالاي كەلدٸڭٸز?
– 18 جاسىمنان باستاپ كەسٸپپەن اينالىسىپ باستادىم. باستاپقىدا ونلاين دٷكەن اشىپ كٶردٸم. ول كەزدە ويىنشىق, اياق كيٸم, كيٸم سەكٸلدٸ زاتتاردى ساتا باستادىم. ارتىنشا كەسٸپكەرلٸك بٸلٸم ٸزدەنە كەلە ورتاشا چەگٸ جوعارى سالامەن اينالىسۋعا شەشٸم قابىلدادىم. وسىلايشا جيھاز سالاسىنا بەت بۇرىپ, باستاپ كەتتٸم.
– ٶز كەسٸبٸڭٸز جايلى ايتا كەتسەڭٸز?
– جيھاز سالاسىن باستاعانىما 2 جىل ۋاقىت بولدى. قازٸرگٸ تاڭدا دايىن ٶندٸرٸس ورىندارىمەن كٶتەرمە باعادا الىپ ساتۋعا كەلٸسٸپ, جۇمىس ٸستەپ جٷرمٸز. قازاقستان بويىنشا ونلاين ساۋدا جاسايمىز.
– ەڭ العاش كەسٸپتٸ قولعا الىپ, باستاعان كەزدە قانداي دا بٸر قيىندىقتار بولدى ما?
– باستاپقى كەزدە, ەرينە, قيىندىقتار بولدى. ەڭ الدىمەن, بٸلٸكتٸلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸ. ەكٸنشٸدەن, ساپالى ٶندٸرٸس ورىندارىن تابۋدىڭ ٶزٸ ٷلكەن بٸر جۇمىس بولاتىن. ولاردى تاۋىپ قانا قويماي, ٶندٸرٸس ورىندارىمەن كەلٸسە بٸلۋ دە بٸرشاما ەڭبەك پەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, بٸزگە قازاقستاننىڭ تٷرلٸ قالاسىنان تاپسىرىس تٷسٸپ تۇرادى. سوندىقتان باسقا قالاداعى كليەنتتەرٸمٸزگە جيھازداردىڭ جەتكٸزٸلۋ ساپاسى دا جاقسى ەرٸ جوعارى بولۋى ماڭىزدى. قازٸر ولاردىڭ بەرٸن وڭتايلى شەشٸپ, ەلدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ساتىپ الۋشىلارىمىزبەن جاقسى جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز.
– قازٸرگٸ جۇمىس قارقىنىڭىز قالاي? جاسىرىن بولماسا تابىسىڭىز جايلى قىسقاشا ايتا كەتسەڭٸز.
– قازٸر اي سايىنعى اينالىمىمىز – 25 ميلليون تەڭگەدەي. ونىڭ ٸشٸندە 2-3 ميلليون تەڭگە تازا تابىس بولىپ جاتىر. ۋاقىت ٶتكەن سايىن جيھازعا دەگەن حالىقتىڭ سۇرانىسى مەن تالعامى دا ٶسٸپ جاتىر.
– قازاقستاندا جيھاز جاساۋ ارقىلى جاقسى تابىس تابۋعا بولادى دەپ ايتا الامىن. جيھاز عانا ەمەس, بارلىق سالا تابىستى. تەك ونىمەن جولىن تاۋىپ, بەرٸلٸپ اينالىسۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, كٶپ نەرسە ادامنىڭ ەڭبەك قابٸلەتٸنە دە بايلانىستى. ەڭبەك ەتە بٸلگەن ادام كەز كەلگەن سالادا تابىستى بولارى سٶزسٸز.
– كەسٸپ – تەۋەكەلمەن بايلانىستى. سٸز كەسٸپ ٷشٸن تەۋەكەلگە بارعان كەزدەرٸڭٸز بولدى ما?
– ەرينە, ونداي جاعدايلار بولدى. مىسالى باسقا قالاداعى كليەنتتەرٸمٸزگە الدىن الا ەشقانداي اقشا الماي-اق تاپسىرىسىن جٸبەرگەن كەزدەرٸمٸز بولدى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەرتٷرلٸ ادامدار بار عوي. ادال ادامدار دا بار, الداپ كەتەتٸن ادامدار دا كەزدەسٸپ جاتادى. بٸراق جيھازىمىز جەتكەن سوڭ ساتىپ الۋشىلارىمىز تٶلەمٸن جاسادى.
ودان بٶلەك, ٶزبەكستاننان جيھازدار الدىرعان كەزٸمٸز بولدى. ول كەزدە ولار تۋرالى تولىق بٸلمەدٸك. قازٸر ونداي نەرسەنٸڭ بەرٸن ەسكەرٸپ جٷرەمٸز. سەبەبٸ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ايتارلىقتاي تەجٸريبە جينادىق دەۋگە بولار.
– كەسٸبٸڭٸزدە قانداي دا بٸر توقىراۋ, قيىنشىلىق بولعان كەزدەر بولدى ما?
– توقىراۋ دا, قيىندىق تا كەز كەلگەن كەسٸپكەردٸڭ باسىنان ٶتەتٸن جاعداي. بٸزدە قارجى تاراپىن دۇرىس جٷرگٸزبەگەننەن بولعان قيىندىقتار بار. اۋقىمدى ساۋدا جاساپ جٷرگەن قويمالارىمىزبەن دۇرىس ەسەپتەسپەي, اقشا جوعالتىپ العان كەزدەرٸمٸز بولدى.
– ەلٸمٸزدە كەسٸپكەرلەرگە جاعداي جاسالعان دەپ ەسەپتەيسٸز بە?
– ەلٸمٸزدە كەسٸپكەرلەرگە كٶپ جاعداي جاسالعان. بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي ول تۋرالى بارلىق كەسٸپكەرلەر نەمەسە جاستار بٸلە بەرمەيدٸ. تٸپتٸ, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپكەرلەرگە جاسالىپ جاتقان مٷمكٸندٸكتەردٸ شەتەلدەن كەلگەن كەسٸپكەرلەر كەلٸپ, كٶرٸپ, بايقاپ جاتادى.
تەك ەڭبەكتەنۋدەن بۇرىن بٸلٸم العان دۇرىس دەپ ويلايمىن. ەگەر بٸلٸم بولسا 1 اپتا ەڭبەكتەنٸپ جاسالعان جۇمىستى, 3 كٷندە ورىنداۋدىڭ شەشٸمٸن تابۋعا بولادى.
– ەدەمٸ ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
