ەلوردادا قازاقستان حالقىنا ارنالعان پرەزيدەنت جولداۋىن تالقىلاۋ جالعاسىپ جاتىر. وسىنداي كەزدەسۋلەردٸڭ بٸرٸندە Maqsut Narikbayev University جانىنداعى كونستيتۋتسييالىق جەنە ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەلييا ورازباەۆا ستۋدەنتتەرگە باعدارلامالىق قۇجاتتا بەلگٸلەنگەن نەگٸزگٸ مٸندەتتەر جٶنٸندە ەڭگٸمەلەپ بەردٸ, - دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن تالقىلاۋعا استانا قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ەسەت بايكەن, Maqsut Narikbayev University پرورەكتورى, PhD دوكتورى ارمان پٸرزاداەۆ, «Kazakh Tourism» ۇلتتىق كومپانيياسى باسقارما تٶراعاسىنىڭ ۋاقىتشا مٸندەتٸن اتقارۋشى دانيەل سەرجانوۆ, پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى, ساراپشىلار جەنە ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸ قاتىستى.
«پرەزيدەنتتٸڭ 8 قىركٷيەكتە جارييالاعان جولداۋى تەك ستراتەگييالىق باعىتتى ايقىنداپ قانا قويمايدى, ول كونستيتۋتسييالىق جەنە قۇقىقتىق كەڭٸستٸكتەگٸ تەرەڭ ٶزگەرٸستەردٸ بەكٸتەدٸ», — دەپ اتاپ ٶتتٸ ەلييا ورازباەۆا.
ول كونستيتۋتسييالىق رەفورمامەن, بيلٸك جٷيەسٸن قايتا قۇرۋمەن جەنە قۇقىقتىق جٷيەنٸ دامىتۋ مەسەلەلەرٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى نەگٸزگٸ باسىمدىقتارعا توقتالدى.
«بٸرٸنشٸ باسىمدىق – پارلامەنتتٸڭ جاڭا فورماتى. پرەزيدەنت مەجٸلٸس پەن سەناتتان تۇراتىن ەكٸ پالاتالى جٷيەدەن بٸر پالاتالى پارلامەنتكە كٶشۋ مٷمكٸندٸگٸن تالقىلاۋدى تاپسىردى. قازٸرگٸ ەكٸ دەڭگەيلٸ قۇرىلىم زاڭ جوبالارىن قابىلداۋ بارىسىندا بەلگٸلٸ بٸر «بۋفەر» قالىپتاستىرادى: قوعامعا دا, ساراپشىلارعا دا ناقتى قاي تۇستا كٸدٸرٸس تۋىنداعانىن نەمەسە كٸمنٸڭ جاۋاپتى ەكەنٸن تٷسٸنۋ قيىن.
ال بٸر پالاتالى مودەلدە مۇنداي «ەكٸ دەڭگەيلٸ سٷزگٸ» بولمايدى. بارلىق زاڭ جوباسى بٸر پالاتانىڭ ٸشٸندە تالقىلانىپ, قابىلدانادى, سوندىقتان ٷدەرٸس قوعام ٷشٸن بارىنشا اشىق ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولادى», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ينستيتۋت ديرەكتورى.
مىسال رەتٸندە ول شۆەتسييا, دانييا, ەستونييا سەكٸلدٸ بٸر پالاتالى پارلامەنتٸ بار مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸن كەلتٸردٸ.
ەكٸنشٸ باسىمدىق – ٶڭٸرلەردٸڭ قارجىلىق دەربەستٸگٸ. بۇل بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى دەتسەنتراليزاتسييالاۋدى كٷشەيتۋدٸ جەنە ٶكٸلەتتٸكتەردٸ جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸ ەرٸ اتقارۋشى ورگاندارعا كٶبٸرەك بەرۋدٸ بٸلدٸرەدٸ.
«مۇنداعى ناقتى نەتيجە نەدە? ازاماتتار ٶز سالىقتارىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ جەردە قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن كٶرە الادى جەنە كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن قۇقىقتارى اياسىندا ەسەپ بەرۋدٸ تالاپ ەتە الادى. بۇل تەك بيلٸكتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ قانا قويماي, قوعامنىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن دا كٷشەيتەدٸ», – دەدٸ ول.
سپيكەر ٷشٸنشٸ باسىمدىق رەتٸندە ستۋدەنتتەردٸڭ نازارىن جەر كودەكسٸ مەن تسيفرلىق كاداسترعا اۋداردى.
«پرەزيدەنت: «جەر رەسۋرستارى اشىق بٶلٸنۋٸ تيٸس. بارلىق كونكۋرس ەلەكتروندى فورماتتا ٶتەدٸ», – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. مۇنداي باستامانىڭ قۇقىقتىق ماڭىزى – جارييالىلىق پەن تەڭ قولجەتٸمدٸلٸك قاعيداتىن تٸكەلەي زاڭ جٷزٸندە بەكٸتۋ.
پروتسەستەردٸ تسيفرلىق كاداستر ارقىلى اۆتوماتتاندىرۋ لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ەركٸن شەشٸم قابىلداۋ مٷمكٸندٸگٸن جويادى جەنە سىبايلاس جەمقورلىق تەۋەكەلدەرٸن ازايتادى», – دەدٸ ەلييا ورازباەۆا.
تٶرتٸنشٸ باسىمدىق رەتٸندە ول جاڭا سالىق كودەكسٸن اتادى. جاڭا كودەكس قاراپايىم ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولۋى تيٸس. سالىق نورمالارىن جەڭٸلدەتۋ كەسٸپكەرلەرگە تٷسەتٸن ەكٸمشٸلٸك قىسىمدى ازايتىپ, ولاردىڭ مٸندەتتەمەلەرٸن بولجامدى ەرٸ اشىق ەتەدٸ.
سونىمەن قاتار, جاڭا كودەكس جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەرگە جەتكٸلٸكتٸ كٸرٸس كٶزٸن قامتاماسىز ەتٸپ, ٶڭٸرلەر ٶز فۋنكتسييالارىن تولىققاندى ورىنداي الاتىنداي بولۋى قاجەت.
«بەسٸنشٸ باسىمدىق. پرەزيدەنت: «سالانى ورنىقتى, اشىق ەرٸ قاۋٸپسٸز دامىتۋ ٷشٸن بەرٸك زاڭنامالىق نەگٸزدٸ جاڭا قۇرىلىس كودەكسٸ قالىپتاستىرۋى تيٸس», – دەدٸ. بۇل دەگەنٸمٸز, جاڭا قۇرىلىس كودەكسٸ تسيفرلىق جوبالاۋدى ەنگٸزەدٸ دەگەن سٶز. قۇرىلىستى باقىلاۋدىڭ اشىق جٷيەسٸ جاسالادى. ەڭ الدىمەن, قۇرىلىس ساپاسى ارتادى, مەرزٸمدەرٸ قىسقارادى. بارلىق ٷدەرٸس ەر كەزەڭدە قاتاڭ قاداعالانىپ وتىرادى.
مەكتەپتەر, جولدار, اۋرۋحانالار – بەرٸ تسيفرلىق باقىلاۋمەن سالىنادى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى.
سونىمەن بٸرگە ول پرەزيدەنتتٸڭ بانك زاڭناماسى مەن تسيفرلىق اكتيۆتەرگە قاتىستى قويعان مٸندەتتەرٸن دە ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, «بانكتەر جەنە بانك قىزمەتٸ تۋرالى» زاڭ ناقتى سەكتوردى نەسيەلەۋدٸ قولداۋ ماقساتىندا ٶزگەرەدٸ. تسيفرلىق اكتيۆتەر مەن تسيفرلىق تەڭگە تۋرالى زاڭ قابىلدانادى.
«ەگەر قازاقستان پرەزيدەنت ايتقانداي تسيفرلىق تەڭگەنٸ كەڭٸنەن قولدانىسقا ەنگٸزٸپ, مەملەكەتتٸك تسيفرلىق اكتيۆتەر قورىن قۇرسا, مەملەكەت بيۋدجەت قاراجاتىن ماقساتتى باعىتتا پايدالانۋ قۇرالىنا يە بولادى (مىسالى, ستيپەندييا, جەردەماقى, ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەر). بۇل اشىقتىقتى كٷشەيتٸپ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلامالارعا سەنٸمٸن ارتتىرادى جەنە ەڭ ماڭىزدىسى – تسيفرلىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسييا تارتۋعا جول اشادى», – دەپ تٷسٸندٸردٸ سپيكەر.
ول سونداي-اق پرەزيدەنت ايقىنداعان «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ مىزعىماس تٸرەگٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
جولداۋداعى تاعى بٸر ماڭىزدى باعىت رەتٸندە سپيكەر تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتٸ اتادى.
«پرەزيدەنت جاڭا تەحنولوگييالار قوعام يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتۋٸ تيٸس ەكەنٸن ەرەكشە ايتتى. ونىڭ ارتىقشىلىقتارى كٶپ: مىسالى, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ جەدەلدەتۋ, قۇجاتتار مەن ٶتٸنٸشتەردٸ جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جىلدام ٶڭدەۋ; الگوريتمدەر ادامي فاكتوردى جويادى; ٸٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٷدەرٸستەردٸ بولجاپ وتىرادى. سونىمەن قاتار, زاماناۋي تەحنولوگييالار ەلدٸ بيزنەس ٷشٸن تارتىمدى ەتەدٸ. تسيفرلاندىرۋ جەنە جاساندى ينتەللەكتٸنٸ رەتتەۋ باعىتىمىز ٷزدٸك ەلەمدٸك تەجٸريبەلەرگە تولىق سەيكەس كەلەدٸ», — دەدٸ ەلييا ورازباەۆا.
سٶز سوڭىندا ول ستۋدەنتتەردٸڭ بولاشاقتا وسى رەفورمالاردى جٷزەگە اسىراتىن ماماندار ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
«پرەزيدەنت جولداۋى – كونستيتۋتسييانى, بيۋدجەت جەنە سالىق نورمالارىن, جەر قاتىناستارىن ٶزگەرتەتٸن, جاڭا تسيفرلىق ستاندارتتار ەنگٸزەتٸن رەفورمالاردىڭ جول كارتاسى. بٸراق رەفورما – بٸر رەتتٸك شارا ەمەس, ول ٷزدٸكسٸز ٷدەرٸس. جاڭا زاڭدار قوعامداعى ناقتى سۇرانىسقا قاراي جاسالادى. ولاردىڭ تابىستى بولۋى مەملەكەت, قوعام جەنە جاڭا بۋىن ماماندارىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە بايلانىستى. بٸزدٸڭ ستۋدەنتتەرٸمٸز – ەرتەڭگٸ ماماندار, بولاشاق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىراتىندار», – دەپ قورىتىندىلادى ول.
