كونفۋتسييدٸڭ «ٶزگەرگەمەلٸ زاماندا ٶمٸر سٷرۋدەن قۇداي ساقتاسىن» دەگەن اتاقتى سٶزٸنە قازاقتىڭ «قۇبىلعان زاماننىڭ كاhaرمانى بولا بٸلۋ كەرەك» دەگەن تٸلەگٸ بەلگٸلٸ دەرەجەدە سەيكەس كەلەدٸ. دەگەنمەن, قازاقستاندىقتار تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ ەڭ كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سىناقتار مەن تٷبەگەيلٸ مەدەني جەنە ساياسي ٶزگەرٸستەرگە تاپ بولدى. بۇل ٶزگەرٸستەر ەربٸر قازاقستاندىق ازاماتقا دا, ەربٸر قازاقستاندىق وتباسىعا دا ەسەر ەتتٸ.
سوڭعى ونجىلدىقتا بٷكٸل ەلەمدە ەلەۋمەتتٸك دامۋدى سىني كٶزقاراستا قابىلداۋ بەلەڭ الىپ كەلەدٸ, ادامدار بٷگٸنگٸ كٷنگە دە, ٶتكەن كٷنگە دە تەرٸس باعا بەرٸپ وتىر. جالپى العاندا ادامدار ٶمٸردٸڭ جاقسارعانى ٷشٸن ٷكٸمەتتەرگە العىس بٸلدٸرۋگە بەيٸم ەمەس, بٸراق كەمشٸلٸكتەر ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٷكٸمەتكە ارتادى.
ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەردەن مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكالىق جەتٸستٸكتەرٸ مەن ونىڭ ساياساتىن ەمەس, ٶز وتباسىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ باعالاۋدى سۇرادىق. مەملەكەتتٸڭ جاھاندىق مەگا-ينستيتۋتىنىڭ ميكروكوسمى رەتٸندەگٸ وتباسى ونىڭ ناقتى كەيپٸن بٸلدٸرەدٸ.
وسى تۇرعىدان العاندا, حالىقتىڭ وتباسى دەڭگەيٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ باعالاۋى قوعامنىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸ قالاي تٷيسٸنەتٸنٸن جەنە قابىلدايتىنىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. 33 جىل ٸشٸندە ٶز وتباسىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ باعالاۋ مەسەلەسٸ ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە ەكەنٸ انىق, ال وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى كٶپتەگەن وتباسىلارداعى وقيعالار ەكٸۇشتى سيپاتتا بولدى.
ٶڭٸرلٸك مونيتورينگتە بٸز رەسپوندەنتتەرگە 1991 جىلدان بەرٸ وتباسىندا بولعان ٶزگەرٸستەردٸ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باسىنان بەرٸ وتباسىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ بەس باعىت بويىنشا باعالاۋدى سۇرادىق:
– جالپى ٶمٸر
– تۇراتىن قالاسىنداعى/اۋىلىنداعى ٶمٸر
– وتباسىلىق قاتىناستار
– تابىس
– دەنساۋلىق.
مەلٸمەتتەر كٶرسەتكەندەي, قازاقستاندىقتاردىڭ تٶرتتەن ٷش بٶلٸگٸ 33 جىل ٸشٸندە وتباسىندا بولعان ٶزگەرٸستەرگە وڭ باعا بەرەدٸ. ەڭ وپتيميستٸك باعا, بٸرٸنشٸدەن, جالپى ٶمٸرگە; ەكٸنشٸدەن, وتباسىلىق تابىستىڭ, سونداي-اق تۇراتىن قالاسىنداعى/اۋىلىنداعى ٶمٸردەگٸ ٶزگەرٸستەر. بٸر قىزىعى, كٸرٸستەردەگٸ ٶزگەرٸستەر ەڭ جاقسى باعالانادى – رەسپوندەنتتەردٸڭ 17,2% «ەلدەقايدا جاقساردى», 54,7% – «جاقساردى» دەپ اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستاندىقتاردىڭ بەستەن بٸر بٶلٸگٸ 1991 جىلدان بەرٸ وتباسىندا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر بولعان جوق دەپ ەسەپتەيدٸ.
جوعارىداعى سۋرەتتە كٶرٸنٸپ تۇرعانداي, پەسسيميزم دەنساۋلىققا بايلانىستى ٶزگەرٸستەردٸ باعالاۋدا ايقىن كٶرٸنەدٸ. وسىلايشا, ەيەلدەر ەرلەرمەن سالىستىرعاندا دەنساۋلىقتى, وتباسىن, قارىم-قاتىناستى جەنە جالپى ٶمٸردٸ باعالاۋدا كٶبٸنەسە پەسسيميستٸك وي بٸلدٸرگەن. بٸلٸم دەڭگەيٸ نەعۇرلىم تٶمەن بولعان سايىن, بەس سالاداعى جەنە ەسٸرەسە وتباسىنداعى ٶزگەرٸستەرگە سوعۇرلىم پەسسيميستٸك باعا بەرٸلەدٸ. قالا تۇرعىندارى اۋىل تۇرعىندارىنا قاراعاندا بارلىق بەس باعىت بويىنشا ٶزگەرٸستەرگە پەسسيميستٸك كٶزقاراسپەن قارايدى.
سونىمەن, قازاقستاندىقتاردىڭ تٶرتتەن ٷشٸ 33 جىل ٸشٸندە وتباسىندا بولعان ٶزگەرٸستەردٸ وڭ باعالايدى. پسيحولوگييالىق جاعدايى جاقسى ادامداردىڭ ٶمٸردٸڭ ۇزاق كەزەڭدەرٸندە بولىپ جاتقان وقيعالاردى وپتيميستٸك تۇرعىدان قابىلداۋعا جەنە ٶمٸردٸڭ ەرتٷرلٸ سالالارىنداعى جالپىلامالارعا بايلانىستى سەنٸمدٸلٸك تانىتاتىن تۇراقتى ٶمٸر رەتٸندە انىقتاۋعا بەيٸمدٸلٸگٸ تٷسٸنٸكتٸ. ەر ادامنىڭ, ەلەۋمەتتٸك توپتىڭ جاقسىلىق تۋرالى, بەرەكەلٸ ٶمٸر تۋرالى ٶزٸندٸك ويلارى بار. ەلەۋمەتتانۋدا ادامنىڭ ەل-اۋقاتى تابىس دەڭگەيٸمەن ەڭ تىعىز بايلانىستا دەپ ەسەپتەيمٸز, ەل-اۋقاتى جوعارى رەسپوندەنتتەر ونى تٶمەندەتەدٸ, ال تابىسى تٶمەن ادامدار اسىرا باعالاۋعا بەيٸم.
ەلدەگٸ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ تۋرالى رەسمي ستاتيستيكا نە دەيدٸ, قاراپ كٶرەيٸك. حالىقتىڭ اقشالاي تابىستارى تۋرالى مەلٸمەتتەرٸ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن انىقتايتىن نەگٸزگٸ فاكتور بولىپ سانالادى. رەسمي ستاتيستيكاعا سەيكەس, سوڭعى 23 جىلداعى قازاقستاندىقتاردىڭ نومينالدى جەنە ناقتى اقشالاي كٸرٸستەرٸنٸڭ ديناميكاسى ٶسۋ تەندەنتسيياسىمەن سيپاتتالادى, بۇل گرافيكتەن كٶرٸنٸپ تۇر. ايتا كەتەتٸنٸ, اقشالاي كٸرٸس قۇرىلىمىندا ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردٸڭ ماڭىزىنىڭ ارتقان.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بٷكٸل ەلەمدە دامۋدىڭ پروگرەسسيۆتٸ پەرسپەكتيۆالارىنا ادامداردىڭ سەنٸمٸ رەتٸندەگٸ قوعامدىق وپتيميزمگە ٷلكەن قاجەتتٸلٸك بار. قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك نەگٸزدەرٸن تۇراقتاندىرۋ جەنە قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى, قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸم مەن تەرتٸپتٸڭ ساقتالۋى كٶپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى, مۇندا ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸك رەسۋرسى رەتٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك وپتيميزم ەرەكشە رٶل اتقارادى.
*ەلەۋمەتتانۋلىق ساۋالناما 2024 جىلدىڭ 11 مامىرى مەن 22 ماۋسىمى ارالىعىندا قسزي تاپسىرىسى بويىنشا جٷرگٸزٸلدٸ. ٸرٸكتەمە كٶلەمٸ 8000 رەسپوندەنتتٸ قۇرايدى. ساۋالناماعا 17 وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانا, الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىنىڭ 18 جاستان اسقان رەسپوندەنتتەرٸ قاتىستى.
ايگٷل زابيروۆا, قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ, ەلەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
