بۇل – بايدەننٸڭ ەلۋ جىلدىق ساياسي كارەراسىنداعى پرەزيدەنت بولۋعا جاساعان ٷشٸنشٸ تالپىنىسى. ەندٸ 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا اق ٷيدەگٸ قىزمەتٸنە كٸرٸسەتٸن جاڭا پرەزيدەنتكە بٶلٸنٸپ-جارىلعان امەريكالىق قوعامنىڭ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە تۋرا كەلەدٸ.
دجو بايدەن قىزۋ تارتىسقا تولى بەسەكەدە دونالد ترامپتى جەڭٸپ, وتىز جىل بويى ارمانداعان لاۋازىمىنا قول جەتكٸزدٸ.
دەموكراتييالىق پارتييانىڭ كانديداتى ترامپتىڭ كوروناۆيرۋسپەن كٷرەسٸنە تولماعان, پرەزيدەنتتٸڭ قوعام الدىندا ٶزٸن اگرەسسيۆتٸ ۇستايتىنىنان ەبدەن شارشاعان حالىقتىڭ جاپپاي نارازىلىعىن پايدالانۋعا تىرىستى. بايدەن 538 سايلاۋشىلار القاسى داۋسىنىڭ كەمٸندە 273 داۋسىن جينادى. پرەزيدەنت سايلاۋىندا جەڭٸسكە جەتۋ ٷشٸن كەمٸ 270 ەلەكتوردىڭ داۋسى كەرەك.
"امەريكانى قايتا بٸرٸكتٸرەتٸن كەز كەلدٸ"
پەنسيلۆانييا شتاتىندا جەڭٸسكە جەتكەنٸن ەستٸگەن بويدا مەلٸمدەمە جاساعان دجو بايدەن "ناۋقان بٸتتٸ, ٶكپە مەن قاتاڭ ريتوريكانى ارتقا تاستاپ, بٸر ۇلت بولىپ بٸرٸگەتٸن كەز كەلدٸ" دەپ مەلٸمدەدٸ.
20 قاراشادا بايدەن 78 جاسقا تولادى. ول سايلانعان كەزدەگٸ جاسى بويىنشا اقش تاريحىنداعى ەڭ قارت پرەزيدەنت سانالادى. بايدەن امەريكالىقتاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىن بەسەڭدەتۋگە, امەريكانىڭ ناتو-داعى وداقتاستارىمەن بايلانىسىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, اقش-قا بۇرىنعى بەدەلٸن قايتارۋعا ۋەدە بەرگەن. 2020 جىلى بايدەن "ترامپتىڭ ەر قادامى امەريكانىڭ بەدەلٸ مەن ىقپالىنا نۇقسان كەلتٸرۋمەن بولدى" دەگەن پٸكٸر ايتقان.
بايدەننٸڭ الدىندا كٷردەلٸ مٸندەتتەر تۇر.
پرەزيدەنت قىزمەتٸنە 20 قاڭتاردا كٸرٸسەتٸن بايدەن اقش قوعامىنداعى يمميگراتسييا جەنە راسيزم بويىنشا بٶلٸنۋشٸلٸكپەن قاتار كوروناۆيرۋس ٸندەتٸمەن دە كٷرەسۋٸ قاجەت.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەلدە كوروناۆيرۋستى 10 ميلليونعا جۋىق ادام جۇقتىرىپ, اۋرۋدان 230 مىڭ ادام قايتىس بولدى. ٸندەتتٸڭ ٶرشۋٸ ەكونوميكاعا عانا ەمەس, كٷندەلٸك تۇرمىسقا دە كەرٸ ەسەر ەتكەن: جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸنٸڭ ارتۋى حالىقتىڭ ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرٸپ وتىر.
سونىمەن قاتار بايدەنگە اقش-تىڭ ەۋروپاداعى وداقتاستارىمەن بايلانىسىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, رەسەيدٸڭ قارقىنى مەن قىتايدىڭ قالىپتاسقان ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ ٶزگەرتۋگە دەگەن تالپىنىسىنا تٶتەپ بەرۋگە تۋرا كەلەدٸ.
جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت 330 ميلليون امەريكالىق پەن شەتەلدٸك كٶشباسشىلار ٷشٸن جاڭا تۇلعا ەمەس. بايدەن ۆاشينگتونداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتكە ەلۋ جىلىن ارناعان: 35 جىل سەناتتا قىزمەت ەتٸپ, 2009-2017 جىلدارى پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ تۇسىندا اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ بولعان.
1979 جىلى بايدەن كسرو شەندٸلەرٸمەن كەزدەسٸپ, قارۋلانۋ پروتسەسٸن باقىلاۋعا الۋ مەسەلەسٸن تالقىلاعان. توقسانىنشى جىلدارى كەڭەس وداعى تاراپ, شىعىس ەۋروپادا كوممۋنيستٸك رەجيم قۇلاعاننان كەيٸن ناتو-نى كەڭەيتۋ يدەياسىن قولداعان.
وباما بايدەننٸڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى تەجٸريبەسٸن ەسكەرٸپ, ونى ەكٸ رەت ۆيتسە-پرەزيدەنت ەتٸپ سايلاعان. 2008 جىلى يللينويس شتاتىنان سايلانعان جاس سەناتور وباماعا رەسپۋبليكالىق پارتييانىڭ ۆەتنامداعى سوعىسقا قاتىسىپ, سەناتتىڭ قارۋلى كٷشتەر جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸندە جۇمىس ٸستەگەن 71 جاستاعى مٷشەسٸ دجون ماككەينگە قارسى پرەزيدەنت سايلاۋىندا بايدەننٸڭ ساياسي تەجٸريبەسٸ كٶپ كٶمەكتەستٸ.
ٷشٸنشٸ تالپىنىس
بايدەن مەن ترامپ سايلاۋالدى پٸكٸرسايىس كەزٸندە بٸر-بٸرٸن كٶپ سىنادى. بٸراق بايدەن جۇمساق ەرٸ كٸشٸپەيٸل ادام بولىپ كٶرٸنۋگە تىرىسىپ, پرەزيدەنت ترامپتىڭ ٶتكٸر تۆيتتەرٸ مەن جەكەلەگەن تۇلعالاردى ايىپتاۋىنان شارشاعان حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بٶلەندٸ.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بايدەننٸڭ ساياساتتا سونشا ۇزاق قالۋىنا ادامداردىڭ ونى تىڭداۋعا دەگەن قۇلشىنىسى سەبەپ. ساياساتكەر باسىنان ٶتكەن قيىندىقتار تۋرالى كٶپ ايتادى, بۇل سايلاۋشىلارعا تانىس ەرٸ ۇنايدى.
كٸشٸ دجوزەف روبينەتت بايدەن 1942 جىلى پەنسيلۆانييا شتاتى سكرانتونە قالاسىندا بۇرىن جاعدايى جاقسى بولىپ, كەيٸن قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان ورتا دەڭگەيلٸ كاتوليك وتباسىندا تۋعان.
بايدەن – تٶرت بالانىڭ ٷلكەنٸ. ول دەلاۆەر شتاتىنداعى ۋيلمينگتون قالاسىندا ٶسكەن. ەكەسٸ ەسكٸ كٶلٸكتەر ساتۋمەن اينالىسقان.
بايدەن كاتوليك مەكتەبٸندە وقىپ جٷرگەندە امەريكالىق فۋتبول مەن بەيسبول ويناعان. وقۋ ٷلگەرٸمٸنٸڭ ناشار بولعانىنا قاراماستان, مەكتەپتەگٸ سوڭعى ەكٸ جىلىندا سىنىپ كٶشباسشىسى بولعان.
كەيٸنٸرەك ول دەلاۆەر ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىپ, نيۋ-يورك شتاتىنداعى سيراكۋز ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەن. 1966 جىلى سيراكۋز ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ نەلييا حانتەرگە ٷيلەنٸپ, دەلاۆەرگە كٶشكەن. بايدەن ول جاقتا ادۆوكاتتىق ەمتيحان تاپسىرعان. بايدەن مەن حانتەردٸڭ وتباسىندا ٷش بالا دٷنيەگە كەلگەن.
بو 2015 جىلى 45 جاسىندا ميدىڭ قاتەرلٸ ٸسٸگٸنەن كٶز جۇمعان. قازٸر حانتەر 50 جاستا. ول كٶپ جىلىن الكوگول جەنە ەسٸرتكٸ تەۋەلدٸلٸگٸنە قارسى كٷرەسكە ارناعان. 2014-2019 جىلدارى ۋكراينالىق ەنەرگەتيكالىق كومپانييانىڭ ديرەكتورلار كەڭەسٸندە تابىستى قىزمەت اتقارعان. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت سايلاۋى كەزٸندە ترامپتىڭ جاقتاستارى بايدەندٸ "جەمقورلىققا قاتىسى بار" دەپ ايىپتاعان.
دجو بايدەن ەيەلٸ مەن قىزىنىڭ قازاسىنان كەيٸن بالالارمەن كٶبٸرەك ۋاقىت ٶتكٸزۋ ٷشٸن سەناتتان كەتپەك بولعان, بٸراق ەرٸپتەستەرٸ ونى رايىنان قايتارعان. ول وتباسى مەن جۇمىسىن قاتار الىپ جٷرۋ ٷشٸن كٷندە دەلاۆەردەن ۆاشينگتونعا پوەزبەن بارىپ-كەلۋگە بٸر جارىم ساعات جۇمساعان. وسى ٷشٸن تٸپتٸ "تەمٸرجولدىق دجو" دەگەن اتقا دا يە بولعان.
بۇل ساپارلار بايدەننٸڭ ساياسي كٶزقاراسىنا ەسەر ەتكەن. ول تەمٸرجول بايلانىسىن دامىتۋدى قولداپ, 2020 جىلعى سايلاۋالدى ناۋقان كەزٸندە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ مەن جۇمىسشى تاپتى قوعامدىق كٶلٸكتٸڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن سالادا "رەۆوليۋتسييا" جاساۋ كەرەگٸن ايتتى.
بايدەن جاس كەزٸندە كەكەشتەنٸپ سٶيلەگەنٸ ٷشٸن ٶزٸ قاتارلى بالالاردىڭ مازاعىنا قالعان. ول ەلٸ كٷنگە دەيٸن كەيدە كەكەشتەنٸپ سٶيلەيدٸ. 2020 جىلى بايدەننٸڭ قارسىلاستارى ونىڭ جاسىنىڭ ٷلكەندٸگٸن ايتىپ, پرەزيدەنت بولۋعا قابٸلەتٸ جەتپەيدٸ دەپ كٷدٸكتەنگەن ەدٸ. بايدەن سەناتتا 35 جىل جۇمىس ٸستەپ, بٸردە-بٸر رەت سايلاۋدا جەڭٸلٸپ كٶرمەگەن. بٸراق جالپى ساياسي كارەراسى وڭاي بولعان جوق.
1988 جىلى (46 جاستا بولاتىن) جەنە 2008 جىلى ەكٸ رەت پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسپەك بولىپ, دەموكراتييالىق پارتييانىڭ ٷمٸتكەرٸ بولۋعا تالپىندى, بٸراق ەكەۋٸندە دە پارتيياٸشٸلٸك سايلاۋدا بەسەكەلەستەرٸنە جول بەردٸ.
باسىندا بايدەن 2020 جىلى دا پارتيياٸشٸلٸك سايلاۋدا جەڭٸمپاز اتانا المايدى دەگەن كٷدٸك بولعان.
نوميناتسييا جولىنداعى كٷرەس
بايدەن پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىساتىنىن 2019 جىلى سەۋٸردە حابارلادى. ول بٸرنەشە اي بويى شەشٸم قابىلداي الماي, سايلاۋعا قاتىسۋعا جاس, ليبەرال ەرٸ سولشىل, بٸراق ساياساتتا تەجٸريبەسٸ از جيىرما شاقتى ٷمٸتكەر ساياسي بەسەكەدەن باس تارتقان كەزدە بٸر-اق بەل بۋعان.
بايدەن ٶزٸن ترامپ باسقارعان ٷش جىلدا "سوعىس الاڭىنا" اينالعان ەلدەگٸ تۇراقتىلىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە تانىستىردى. ول ترامپ راسيزم مەن يمميگراتسييا مەسەلەلەرٸ بويىنشا قوعامدى بٶلٸپ-جارىپ, "ەلدٸڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارى, ەلەمدەگٸ ورنى مەن دەموكراتييالىق قۇرىلىمىنا" نۇقسان كەلتٸرگەنٸن ايتتى.
ساۋالناماعا سەيكەس, افريكالىق جەنە ٷندٸ توبىنان شىققان ەيەلدەر, اشىق گەيلەر, سوتسياليستٸك كٶزقاراس يەسٸ سيياقتى ەرتٷرلٸ دەموكرات ٷمٸتكەرلەر اراسىندا بايدەننٸڭ ەشقانداي ەرەكشەلٸگٸ بولعان جوق. سوندىقتان وعان 2020 جىلدىڭ باسىنان باستاپ نوميناتسييا ٷشٸن بار كٷشٸن سالىپ كٷرەسۋگە تۋرا كەلدٸ.
اقپاندا ٶتكەن بٸرٸشٸ پرايمەريز كەزٸندە بايدەن ناشار نەتيجە كٶرسەتتٸ. ول كەزدە جاس دەموكراتتار 70 جاسقا تاياعان بەرني ساندەرس پەن ەليزابەت ۋوررەن سيياقتى ليبەرال كانديداتتارعا نەمەسە مەيلٸنشە جاس ەرٸ سالماقتى ٷمٸتكەرلەرگە باسىمدىق بەرگەن. تەك اقپان ايىنىڭ سوڭىندا عانا بايدەن وڭتٷستٸك كارولينادا نەگٸزٸنەن افروامەريكالىقتاردىڭ ارقاسىندا بٸرٸنشٸ رەت جەڭٸسكە جەتتٸ.
كٶپ ۇزاماي ٶزٸنٸڭ دەموكراتييالىق پارتييا نوميناتسيياسىن الۋ ىقتيمالدىلىعى تٶمەن دەپ شەشكەن نەمەسە نوميناتسييا ساندەرسكە بۇيىرسا, ول قاراشاداعى سايلاۋدا ترامپتان جەڭٸلٸپ قالادى دەپ قاۋٸپتەنگەن كانديداتتار بەسەكەدەن باس تارتا باستادى. ولاردىڭ پارتيياٸشٸلٸك بەسەكەدەن شىعۋى بايدەنگە جول اشتى. ول ساندەرستٸ تەز باسىپ وزىپ, ماۋسىمدا رەسمي تٷردە دەموكراتييالىق پارتييا اتىنان پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىساتىن كانديدات دەپ جارييالاندى.
Washington Post باسىلىمىنىڭ كولۋمنيستٸ ماكس بۋت ناۋرىز ايىندا "بايدەننٸڭ پرايمەريزدەگٸ جەڭٸسٸن بەرٸنە "دجو اعا" ۇنايدى دەگەن قاراپايىم فاكتٸمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى" دەپ جازدى.
COVID-19 جەنە پرەزيدەنتتٸك ناۋقان
كوروناۆيرۋس پاندەميياسى 2020 جىلعى پرەزيدەنتتٸك ناۋقاندى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. قازٸرگٸ ساياسي بەسەكەلەردٸڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ سانالاتىن, پارتييا جاقتاستارى مەن سايلاۋشىلار قاتىساتىن ٷلكەن ميتينگٸلەر ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋپٸ جوعارى بولعاندىقتان ٶتپەي قالدى.
تامىزدا دەموكراتييالىق پارتييا ۆيرتۋالدى سەزد ٶتكٸزدٸ, رەسپۋبليكالىقتار شارالارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن عانا ونلاين فورماتقا اۋىستىردى.
جاسىنا بايلانىستى ۆيرۋس جۇعۋ قاۋپٸ جوعارى توپقا كٸرەتٸن بايدەن سايلاۋالدى ناۋقان كەزٸندە تولىقتاي ٷيدەن جۇمىس ٸستەپ, ونلاين سۇحباتتار بەردٸ.
جاقتاستارىنىڭ قاتىسۋىمەن ٶتەتٸن شۋلى ميتينگٸلەردٸ ۇناتاتىن ترامپ كٶبٸنە دەرٸگەرلەردٸڭ كەڭەستەرٸن نازارعا ٸلمەي, بٷكٸل ەل اۋماعىندا كٶلەمدٸ شارالار ٶتكٸزۋدٸ جالعاستىردى.
ترامپ بايدەننٸڭ ماسكا كيٸپ, سايلاۋالدى ناۋقانىن ٷيدەن جٷرگٸزٸپ وتىرعانىن بٸرنەشە رەت كٷلكٸگە اينالدىرىپ, ونى "دجو حايدەن" ("جاسىرىنعان دجو") دەپ اتاعان.
دەگەنمەن بايدەننٸڭ پاندەمييا كەزٸندە قاجەت باسقارۋ ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن ەلدەقايدا سابىرلى ستيلٸ وعان كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىندا سٶيلەۋ قىرىنىڭ ەلسٸز ەكەنٸن جاسىرىپ قالۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بايدەن مەيٸرٸمگە تولى كٷلكٸسٸمەن عانا ەمەس, سٶيلەۋ كەزٸندە جٸبەرگەن قاتەلەرٸمەن دە تانىمال: ول كٶپ رەت ساندىق دەرەكتەردٸ, جىلداردى شاتاستىرىپ, دۇرىس ەمەس ەسٸمدەردٸ اتاعان.
بايدەننٸڭ دەموكراتييالىق پرايمەريز كەزٸندەگٸ مەلٸمدەمەلەرٸ كٶبٸنە اقىلعا قونىمسىز ەرٸ جٷيەسٸز كٶرٸنگەن. مىسالى, ول پٸكٸرتالاستا "امەريكالىق وتباسىلارعا بٸرگە وتىرىپ, بٸرنەشە ونداعان جىل بۇرىن قولدانىستان شىققان مۋزىكا قوياتىن قۇرىلعىنى تىڭداعان دۇرىس بولار ەدٸ" دەگەن پٸكٸر ايتقان.
دەگەنمەن بايدەن قىركٷيەك پەن قازاندا ٶتكەن ترامپقا قارسى پٸكٸرتالاس كەزٸندە سٶزدەن سٷرٸنگەن جوق. ول پرەزيدەنتتٸ قىركٷيەكتٸڭ سوڭىندا 200 مىڭ امەريكالىقتىڭ ٶلٸمٸنە ەكەپ سوققان كوروناۆيرۋس ەپيدەميياسىنا قارسى كٷرەستە جٸبەرگەن قاتەلٸكتەرٸ ٷشٸن ٶتكٸر سىنادى.
بايدەن 22 قازاندا ٶتكەن پرەزيدەنتتٸك پٸكٸرتالاس كەزٸندە "وسىنشا ادامنىڭ ٶلٸمٸنە جاۋاپتى تۇلعا اقش پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸندە قالماۋى كەرەك" دەدٸ.
ۋكراينا مەن "بۋريسما"
بايدەن نوميناتسييا الماي تۇرىپ جٷرگٸزٸلگەن ساۋالناما نەتيجەسٸ ونىڭ ترامپتان سول كەزدٸڭ ٶزٸندە باسىم تٷسكەنٸن كٶرسەتكەن.
ترامپ بايدەندٸ "جەمقور" ساياساتكەر دەپ كٶرسەتٸپ, ونىڭ وتباسىن دجونىڭ مەملەكەتتٸك لاۋازىمدارىنان پايدا كٶردٸ دەپ ايىپتاۋ ارقىلى قارسىلاسىنىڭ الدىن وراپ كەتۋگە تىرىستى. مۇنداي ايىپتاۋلار كٶبٸنە "2014 جىلى رەسەي قىرىمدى اننەكتسييالاپ, ۋكراينانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى ەكٸ وبلىستى باسىپ العان قارۋلى سەپاراتيستەرگە قولداۋ كٶرسەتە باستاعان كەزدە بايدەن وبامانىڭ ۋكراينا مەسەلەسٸ بويىنشا كٶمەكشٸسٸ بولعان دەگەن" دەرەككە نەگٸزدەلگەن.
دجو بايدەننٸڭ ۇلى حانتەر ەكەسٸ اقش-تىڭ ۋكرايناداعى ساياساتىنا جاۋاپتى تۇلعا بولىپ تاعايىندالعاننان كەيٸن بٸر ايدان سوڭ كيەۆتەگٸ "بۋريسما" گاز كومپانيياسى ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ قۇرامىنا كٸرگەن. "بۋريسمانىڭ" يەسٸ – جەمقورلىق كٷدٸگٸنە ٸلٸنگەن ۋكراينالىق بۇرىنعى شەنەۋنٸك. سايلاۋالدى ناۋقان كەزٸندە ترامپتىڭ كومانداسى "بايدەن "بۋريسماعا" قارسى تەرگەۋدٸ توقتاتۋ ٷشٸن ۋكراينانىڭ باس پروكۋرورىن جۇمىستان شىعارۋعا اتسالىسقان" دەگەندٸ ايتتى.
