Bul – Baidenniń elý jyldyq saiasi karerasyndaǵy prezident bolýǵa jasaǵan úshinshi talpynysy. Endi 2021 jyldyń qańtarynda Aq úidegi qyzmetine kirisetin jańa prezidentke bólinip-jarylǵan amerikalyq qoǵamnyń máselelerin sheshýge týra keledi.
Djo Baiden qyzý tartysqa toly básekede Donald Trampty jeńip, otyz jyl boiy armandaǵan laýazymyna qol jetkizdi.
Demokratiialyq partiianyń kandidaty Tramptyń koronavirýspen kúresine tolmaǵan, prezidenttiń qoǵam aldynda ózin agressivti ustaitynynan ábden sharshaǵan halyqtyń jappai narazylyǵyn paidalanýǵa tyrysty. Baiden 538 sailaýshylar alqasy daýsynyń keminde 273 daýsyn jinady. Prezident sailaýynda jeńiske jetý úshin kemi 270 elektordyń daýsy kerek.
"Amerikany qaita biriktiretin kez keldi"
Pensilvaniia shtatynda jeńiske jetkenin estigen boida málimdeme jasaǵan Djo Baiden "Naýqan bitti, ókpe men qatań ritorikany artqa tastap, bir ult bolyp birigetin kez keldi" dep málimdedi.
20 qarashada Baiden 78 jasqa tolady. Ol sailanǵan kezdegi jasy boiynsha AQSh tarihyndaǵy eń qart prezident sanalady. Baiden amerikalyqtardyń basyn biriktirip, koronavirýstyń taralýyn báseńdetýge, Amerikanyń NATO-daǵy odaqtastarymen bailanysyn qalpyna keltirip, AQSh-qa burynǵy bedelin qaitarýǵa ýáde bergen. 2020 jyly Baiden "Tramptyń ár qadamy Amerikanyń bedeli men yqpalyna nuqsan keltirýmen boldy" degen pikir aitqan.
Baidenniń aldynda kúrdeli mindetter tur.
Prezident qyzmetine 20 qańtarda kirisetin Baiden AQSh qoǵamyndaǵy immigratsiia jáne rasizm boiynsha bólinýshilikpen qatar koronavirýs indetimen de kúresýi qajet.
Osy ýaqytqa deiin elde koronavirýsty 10 millionǵa jýyq adam juqtyryp, aýrýdan 230 myń adam qaitys boldy. Indettiń órshýi ekonomikaǵa ǵana emes, kúndelik turmysqa de keri áser etken: jumyssyzdyq deńgeiiniń artýy halyqtyń erteńgi kúnge degen senimine selkeý túsirip otyr.
Sonymen qatar Baidenge AQSh-tyń Eýropadaǵy odaqtastarymen bailanysyn qalpyna keltirip, Reseidiń qarqyny men Qytaidyń qalyptasqan álemdik tártipti ózgertýge degen talpynysyna tótep berýge týra keledi.
Jańa sailanǵan prezident 330 million amerikalyq pen sheteldik kóshbasshylar úshin jańa tulǵa emes. Baiden Vashingtondaǵy memlekettik qyzmetke elý jylyn arnaǵan: 35 jyl senatta qyzmet etip, 2009-2017 jyldary prezident Barak Obamanyń tusynda AQSh-tyń vitse-prezidenti bolǵan.
1979 jyly Baiden KSRO shendilerimen kezdesip, qarýlaný protsesin baqylaýǵa alý máselesin talqylaǵan. Toqsanynshy jyldary Keńes odaǵy tarap, Shyǵys Eýropada kommýnistik rejim qulaǵannan keiin NATO-ny keńeitý ideiasyn qoldaǵan.
Obama Baidenniń halyqaralyq saiasattaǵy tájiribesin eskerip, ony eki ret vitse-prezident etip sailaǵan. 2008 jyly Illinois shtatynan sailanǵan jas senator Obamaǵa Respýblikalyq partiianyń Vetnamdaǵy soǵysqa qatysyp, senattyń qarýly kúshter jónindegi komitetinde jumys istegen 71 jastaǵy múshesi Djon Makkeinge qarsy prezident sailaýynda Baidenniń saiasi tájiribesi kóp kómektesti.
Úshinshi talpynys
Baiden men Tramp sailaýaldy pikirsaiys kezinde bir-birin kóp synady. Biraq Baiden jumsaq ári kishipeiil adam bolyp kórinýge tyrysyp, prezident Tramptyń ótkir tvitteri men jekelegen tulǵalardy aiyptaýynan sharshaǵan halyqtyń yqylasyna bólendi.
Sarapshylardyń pikirinshe, Baidenniń saiasatta sonsha uzaq qalýyna adamdardyń ony tyńdaýǵa degen qulshynysy sebep. Saiasatker basynan ótken qiyndyqtar týraly kóp aitady, bul sailaýshylarǵa tanys ári unaidy.
Kishi Djozef Robinett Baiden 1942 jyly Pensilvaniia shtaty Skrantone qalasynda buryn jaǵdaiy jaqsy bolyp, keiin qarjylyq qiyndyqtarǵa tap bolǵan orta deńgeili katolik otbasynda týǵan.
Baiden – tórt balanyń úlkeni. Ol Delaver shtatyndaǵy Ýilmington qalasynda ósken. Ákesi eski kólikter satýmen ainalysqan.
Baiden katolik mektebinde oqyp júrgende amerikalyq fýtbol men beisbol oinaǵan. Oqý úlgeriminiń nashar bolǵanyna qaramastan, mekteptegi sońǵy eki jylynda synyp kóshbasshysy bolǵan.
Keiinirek ol Delaver ýniversitetinde oqyp, Niý-Iork shtatyndaǵy Sirakýz ýniversitetin bitirgen. 1966 jyly Sirakýz ýniversitetiniń stýdenti Neliia Hanterge úilenip, Delaverge kóshken. Baiden ol jaqta advokattyq emtihan tapsyrǵan. Baiden men Hanterdiń otbasynda úsh bala dúniege kelgen.
Bo 2015 jyly 45 jasynda midyń qaterli isiginen kóz jumǵan. Qazir Hanter 50 jasta. Ol kóp jylyn alkogol jáne esirtki táýeldiligine qarsy kúreske arnaǵan. 2014-2019 jyldary ýkrainalyq energetikalyq kompaniianyń direktorlar keńesinde tabysty qyzmet atqarǵan. Osyǵan bailanysty prezident sailaýy kezinde Tramptyń jaqtastary Baidendi "jemqorlyqqa qatysy bar" dep aiyptaǵan.
Djo Baiden áieli men qyzynyń qazasynan keiin balalarmen kóbirek ýaqyt ótkizý úshin senattan ketpek bolǵan, biraq áriptesteri ony raiynan qaitarǵan. Ol otbasy men jumysyn qatar alyp júrý úshin kúnde Delaverden Vashingtonǵa poezben baryp-kelýge bir jarym saǵat jumsaǵan. Osy úshin tipti "temirjoldyq Djo" degen atqa da ie bolǵan.
Bul saparlar Baidenniń saiasi kózqarasyna áser etken. Ol temirjol bailanysyn damytýdy qoldap, 2020 jylǵy sailaýaldy naýqan kezinde klimattyń ózgerýi men jumysshy tapty qoǵamdyq kóliktiń tiimdi júiesimen qamtamasyz etý úshin salada "revoliýtsiia" jasaý keregin aitty.
Baiden jas kezinde kekeshtenip sóilegeni úshin ózi qatarly balalardyń mazaǵyna qalǵan. Ol áli kúnge deiin keide kekeshtenip sóileidi. 2020 jyly Baidenniń qarsylastary onyń jasynyń úlkendigin aityp, prezident bolýǵa qabileti jetpeidi dep kúdiktengen edi. Baiden senatta 35 jyl jumys istep, birde-bir ret sailaýda jeńilip kórmegen. Biraq jalpy saiasi karerasy ońai bolǵan joq.
1988 jyly (46 jasta bolatyn) jáne 2008 jyly eki ret prezidenttik sailaýǵa túspek bolyp, Demokratiialyq partiianyń úmitkeri bolýǵa talpyndy, biraq ekeýinde de partiiaishilik sailaýda básekelesterine jol berdi.
Basynda Baiden 2020 jyly da partiiaishilik sailaýda jeńimpaz atana almaidy degen kúdik bolǵan.
Nominatsiia jolyndaǵy kúres
Baiden prezident sailaýyna qatysatynyn 2019 jyly sáýirde habarlady. Ol birneshe ai boiy sheshim qabyldai almai, sailaýǵa qatysýǵa jas, liberal ári solshyl, biraq saiasatta tájiribesi az jiyrma shaqty úmitker saiasi básekeden bas tartqan kezde bir-aq bel býǵan.
Baiden ózin Tramp basqarǵan úsh jylda "soǵys alańyna" ainalǵan eldegi turaqtylyqtyń simvoly retinde tanystyrdy. Ol Tramp rasizm men immigratsiia máseleleri boiynsha qoǵamdy bólip-jaryp, "eldiń negizgi qundylyqtary, álemdegi orny men demokratiialyq qurylymyna" nuqsan keltirgenin aitty.
Saýalnamaǵa sáikes, afrikalyq jáne úndi tobynan shyqqan áielder, ashyq geiler, sotsialistik kózqaras iesi siiaqty ártúrli demokrat úmitkerler arasynda Baidenniń eshqandai ereksheligi bolǵan joq. Sondyqtan oǵan 2020 jyldyń basynan bastap nominatsiia úshin bar kúshin salyp kúresýge týra keldi.
Aqpanda ótken birishi praimeriz kezinde Baiden nashar nátije kórsetti. Ol kezde jas demokrattar 70 jasqa taiaǵan Berni Sanders pen Elizabet Ýorren siiaqty liberal kandidattarǵa nemese meilinshe jas ári salmaqty úmitkerlerge basymdyq bergen. Tek aqpan aiynyń sońynda ǵana Baiden Ońtústik Karolinada negizinen afroamerikalyqtardyń arqasynda birinshi ret jeńiske jetti.
Kóp uzamai óziniń demokratiialyq partiia nominatsiiasyn alý yqtimaldylyǵy tómen dep sheshken nemese nominatsiia Sanderske buiyrsa, ol qarashadaǵy sailaýda Tramptan jeńilip qalady dep qaýiptengen kandidattar básekeden bas tarta bastady. Olardyń partiiaishilik básekeden shyǵýy Baidenge jol ashty. Ol Sandersti tez basyp ozyp, maýsymda resmi túrde Demokratiialyq partiia atynan prezident sailaýyna qatysatyn kandidat dep jariialandy.
Washington Post basylymynyń kolýmnisti Maks Být naýryz aiynda "Baidenniń praimerizdegi jeńisin bárine "Djo aǵa" unaidy degen qarapaiym faktimen túsindirýge bolady" dep jazdy.
COVID-19 jáne prezidenttik naýqan
Koronavirýs pandemiiasy 2020 jylǵy prezidenttik naýqandy túbegeili ózgertti. Qazirgi saiasi básekelerdiń negizgi elementi sanalatyn, partiia jaqtastary men sailaýshylar qatysatyn úlken mitingiler azamattardyń densaýlyǵyna qaýpi joǵary bolǵandyqtan ótpei qaldy.
Tamyzda Demokratiialyq partiia virtýaldy sezd ótkizdi, respýblikalyqtar sharalarynyń bir bóligin ǵana onlain formatqa aýystyrdy.
Jasyna bailanysty virýs juǵý qaýpi joǵary topqa kiretin Baiden sailaýaldy naýqan kezinde tolyqtai úiden jumys istep, onlain suhbattar berdi.
Jaqtastarynyń qatysýymen ótetin shýly mitingilerdi unatatyn Tramp kóbine dárigerlerdiń keńesterin nazarǵa ilmei, búkil el aýmaǵynda kólemdi sharalar ótkizýdi jalǵastyrdy.
Tramp Baidenniń maska kiip, sailaýaldy naýqanyn úiden júrgizip otyrǵanyn birneshe ret kúlkige ainaldyryp, ony "Djo Haiden" ("jasyrynǵan Djo") dep ataǵan.
Degenmen Baidenniń pandemiia kezinde qajet basqarý úlgisin kórsetken áldeqaida sabyrly stili oǵan kópshiliktiń aldynda sóileý qyrynyń álsiz ekenin jasyryp qalýǵa múmkindik berdi. Baiden meiirimge toly kúlkisimen ǵana emes, sóileý kezinde jibergen qatelerimen de tanymal: ol kóp ret sandyq derekterdi, jyldardy shatastyryp, durys emes esimderdi ataǵan.
Baidenniń demokratiialyq praimeriz kezindegi málimdemeleri kóbine aqylǵa qonymsyz ári júiesiz kóringen. Mysaly, ol pikirtalasta "amerikalyq otbasylarǵa birge otyryp, birneshe ondaǵan jyl buryn qoldanystan shyqqan mýzyka qoiatyn qurylǵyny tyńdaǵan durys bolar edi" degen pikir aitqan.
Degenmen Baiden qyrkúiek pen qazanda ótken Trampqa qarsy pikirtalas kezinde sózden súringen joq. Ol prezidentti qyrkúiektiń sońynda 200 myń amerikalyqtyń ólimine ákep soqqan koronavirýs epidemiiasyna qarsy kúreste jibergen qatelikteri úshin ótkir synady.
Baiden 22 qazanda ótken prezidenttik pikirtalas kezinde "Osynsha adamnyń ólimine jaýapty tulǵa AQSh prezidenti qyzmetinde qalmaýy kerek" dedi.
Ýkraina men "Býrisma"
Baiden nominatsiia almai turyp júrgizilgen saýalnama nátijesi onyń Tramptan sol kezdiń ózinde basym túskenin kórsetken.
Tramp Baidendi "jemqor" saiasatker dep kórsetip, onyń otbasyn Djonyń memlekettik laýazymdarynan paida kórdi dep aiyptaý arqyly qarsylasynyń aldyn orap ketýge tyrysty. Mundai aiyptaýlar kóbine "2014 jyly Resei Qyrymdy annektsiialap, Ýkrainanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy eki oblysty basyp alǵan qarýly separatisterge qoldaý kórsete bastaǵan kezde Baiden Obamanyń Ýkraina máselesi boiynsha kómekshisi bolǵan degen" derekke negizdelgen.
Djo Baidenniń uly Hanter ákesi AQSh-tyń Ýkrainadaǵy saiasatyna jaýapty tulǵa bolyp taǵaiyndalǵannan keiin bir aidan soń Kievtegi "Býrisma" gaz kompaniiasy direktorlar keńesiniń quramyna kirgen. "Býrismanyń" iesi – jemqorlyq kúdigine ilingen ýkrainalyq burynǵy sheneýnik. Sailaýaldy naýqan kezinde Tramptyń komandasy "Baiden "Býrismaǵa" qarsy tergeýdi toqtatý úshin Ýkrainanyń bas prokýroryn jumystan shyǵarýǵa atsalysqan" degendi aitty.
