قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ازامات اسقارۇلى ٶز سٶزٸندە ٶتكەن جىلدىڭ 11 ايىندا ەلٸمٸزدٸڭ تاۋار ەكسپورتى 4,7% تٶمەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى 7,1% ٶسكەنٸن, سونىمەن قاتار ٶڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى 4,1% تٶمەندەگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ول سونداي-اق ەكسپورت كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنا ەلەمدٸك ەكسپورت باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸنە بايلانىستى ەكەنٸن ايتتى.
– يمپورتتى الماستىرۋ باستى مەسەلە بولىپ وتىر. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى بويىنشا تاماق جەنە جيھاز ٶنەركەسٸبٸ سيياقتى بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاجەت بولاتىن تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن يمپورتتى الماستىرۋعا قارجى بٶلٸندٸ, – دەپ اتاپ ٶتتٸ مينيستردٸڭ ورىنباسارى.
سەنات تٶرايىمى ٶز كەزەگٸندە فەرمەر وداقتارى مۇنداي ستاتيستيكامەن كەلٸسپەيتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– بٸزدٸڭ ٶنٸمدەرٸمٸزدٸڭ ٶز سٶرەمٸزگە جەتۋٸ ٶتە قيىن. ٸرٸ ساۋدا ورتالىقتارى ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸ پايداسىز جاعدايعا دۋشار ەتەدٸ. دەلدالدار 200-300% ٷستەمە باعا قوسىپ وتىر. وتاندىق نارىققا ٶنٸم شىعارۋ تيٸمسٸز بولۋعا اينالدى. ساۋدا ٷستەمەسٸن, ەسٸرەسە, بٶلشەك ساۋدا باعاسىن رەتتەۋ ساياساتى بولۋى تيٸس. ەڭ بولماعاندا, ٶزٸمٸز ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸ دەپ ەسەپتەيتٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاجەت بولاتىن تاۋارلارعا قاتىستى بولۋى كەرەك, – دەدٸ د.نازارباەۆا.
داريعا نازارباەۆا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ تاقىرىبىن جالعاستىرا وتىرىپ, تاماق ٶنٸمدەرٸ باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە نازار اۋداردى.
– حالىق بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاجەت بولاتىن ازىق-تٷلٸكتەردٸڭ, كارتوپ, قاراقۇمىق باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە الاڭداۋلى. قانشاما جۇمىستار اتقارىلدى, سۋبسيدييا بەرٸلدٸ, قارجى سالىندى, تٷرلٸ باعدارلامالار مەن جول كارتالارى بار, ەيتسە دە جاعداي جاقسارماي كەلەدٸ. حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك ەلسٸز توپتارىنا كٶرسەتٸلەتٸن مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ بارلىق شارالارىن باعانىڭ ٶسۋٸ جويىپ وتىر, – دەدٸ سەنات تٶرايىمى.
پالاتا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكسپورت ساياساتىن رەتتەۋدە تەجٸريبەدەن ٶتكەن بٸرقاتار تەتٸكتەرٸ بار. مەسەلەن, يمپورتتاۋشى ەلدەرگە قاتىستى دەلمە-دەل قارسى شارا قولدانۋعا جەنە ەكەلٸنەتٸن ٶنٸمنٸڭ ساپاسىن باقىلاۋ شارالارىن كٷشەيتۋگە بولادى.
بۇل رەتتە, ەكٸنشٸ جاعىنان ەكسپورتتى دامىتۋ جەنە ارزانداتۋ ٷشٸن اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ ٶنٸمدەرٸنٸڭ لوگيستيكاسىن وڭايلاتۋ, وعان جەكە كومپانييالاردىڭ قارقىندى قوسىلۋ مٷمكٸندٸگٸ جٶنٸندە باعدارلاما ەزٸرلەۋ كەرەك.
سەناتور ەلي بەكتاەۆ ستاتيستيكالىق دەرەكتەردەگٸ ٶنٸمنٸڭ ەرتٷرلٸ اتاۋلارى مەن تٷرلٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردا بٶلەكشە الىنعان تارماقتاردى تٷسٸنۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ. «ٶز كەزەگٸندە مۇنداي مەلٸمەتتەر مەملەكەتتٸك ورگانداردى جاڭىلىستىرۋعا الىپ كەلەدٸ» دەپ اتاپ ٶتتٸ سەناتور جەنە بۇل جٷيەنٸ تەرتٸپكە كەلتٸرۋگە شاقىردى.
شارا بارىسىندا «ازىق-تٷلٸك كەلٸسٸمشارت كورپوراتسيياسى» ۇلتتىق كومپانيياسى» اق باسقارما تٶراعاسى قانات قاراۋىلوۆ بايانداما جاسادى. ول استىق قابىلداۋ مەكەمەلەرٸندەگٸ استىقتىڭ سان مەن ساپالىق تۇرعىدا ساقتالۋ پروبلەماسىنا توقتالا كەلٸپ, ولاردىڭ يەلەرٸنە قاتىستى ۇرلىق-قارلىق پەن مەملەكەتتٸك باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن ايتتى.
ق.قاراۋىلوۆ مەسەلەنٸ شەشۋ رەتٸندە استىق قابىلداۋ جەنە استىق قابىلداۋ مەكەمەلەرٸندەگٸ استىقتى تيەپ جٶنەلتۋدٸ ەسەپكە الۋ پروتسەستەرٸن اۆتوماتتاندىرۋدا ەلەكتروندىق استىق قولحاتتارىن دامىتۋدى; پروبلەمالىق كرەديتتەر قورىندا كەپٸلدە تۇرعان استىق قابىلداۋ كەسٸپورىندارىن ازىق-تٷلٸك كورپوراتسيياسىنا بەرۋدٸ; استىقتىڭ نارىققا قاتىسۋشىلاردا بولۋى مەن ساپاسىن جەنە ونىڭ ەسەبٸنە سەيكەستٸگٸن مەزگٸل-مەزگٸل تەكسەرۋدٸ ۇسىندى.
شاراعا قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٶندٸرٸسٸ تاقىرىبىن جالعاستىرا وتىرىپ, شارۋاشىلىق جٷرگٸزەتٸن سۋبەكتٸلەر ٷشٸن نەسيە رەسۋرستارىنىڭ قولجەتٸمسٸزدٸگٸ تۋرالى ايتىپ بەردٸ. سالا ٶكٸلدەرٸنٸڭ باعالاۋى بويىنشا ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىن ٶتٸمدٸلٸگٸ تٶمەن ەرٸ كەپٸل بازاسىنىڭ جوقتىعىمەن سيپاتتالاتىن تەۋەكەلٸ جوعارى ساناتقا جاتقىزادى, بۇل بەرٸلەتٸن كەپٸلدٸكتەردٸڭ مٶلشەرٸن ازايتادى.
«اتامەكەن» باسقارما تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى ەلدار جۇماعازيەۆتٸڭ ايتۋىنشا, ٶنٸمدٸ ەكسپورتتاۋ كەزٸندە قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ – كەسٸپكەرلەردٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. بۇل بٸرنەشە جىلدان بەرٸ شەشٸلمەي كەلە جاتقان مەسەلە.
– قازاقستاننىڭ ۇن ٶندٸرۋشٸلەرٸ سالىق ورگاندارىندا ٷنەمٸ قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ پروبلەماسىنا تاپ بولادى. وسىعان بايلانىستى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ جەڭٸلدەتٸلگەن تەتٸكتەرمەن ەكسپورتتاۋ كەزٸندەگٸ قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ رەسٸمٸن قايتا قاراۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندايدى, – دەدٸ ە.جۇماعازيەۆ.
ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسشىسى سونداي-اق استىق پەن ۇندى باسقا ەلدەر ارقىلى ترانزيتتەۋ كەزٸندەگٸ جوعارى تاريفتەردٸ اتاپ ٶتتٸ. ە.جۇماعازيەۆ قازاقستاندىق استىق پەن ۇندى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ تەمٸر جول كٶلٸگٸمەن تاسىمالداۋ كەزٸندە ترانزيتتٸك ەلدەردە قولايلى تاريفتٸك جاعدايلار قامتاماسىز ەتٸلسە جاعداي جاقساراراتىنىن العا تارتتى.
داريعا نازارباەۆا كەزدەسۋ سوڭىندا شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزگٸ ينستيتۋتتار فۋنكتسييالارىنىڭ قايتالانۋىنا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى.
– وسى ۇيىمدار قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن باعالاۋعا كٸم تالداۋ جاسايدى? ەكسپورتقا مٷددەلٸ ادامدار ٷشٸن بٷگٸنگٸ كٷنٸ نەگە «بٸرىڭعاي تەرەزە» جاسالمايدى? ٶز ۇنىمەن نەمەسە كارتوبىمەن كەلگەندە «بٸر تەرەزە» ارقىلى تيٸستٸ بارلىق قاجەت اقپاراتتى, كونسۋلتاتسييالىق قولداۋ مەن سۋبسيدييالاردى الۋعا جەنە جۇمىس ٸستەۋگە كەتۋگە بولماس پا ەدٸ, – دەدٸ د.نازارباەۆا.
شارانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پارلامەنت جوعارعى پالاتاسىنىڭ باسشىسى اگرارلىق مەسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جەنە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتٸنە كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار قوزعاعان پروبلەمالىق مەسەلەلەردٸ زەردەلەۋدٸ جەنە ولاردى پارلامەنتتٸك تىڭداۋلاردا تالقىلاۋعا دايىنداۋدى تاپسىردى.
