بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشتٸڭ 2025 جىلعى 3 تامىزداعى قازاقستانعا ساپارى ماڭىزدىلىعى حاتتامالىق ديپلوماتييادان اسىپ تٷسەتٸن وقيعا بولدى. ول قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى كٷش-جٸگەرٸن مويىنداپ قانا قويماي, جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸن ٸلگەرٸلەتۋدە بۇۇ-نىڭ ماڭىزدى ٶڭٸرلٸك سەرٸكتەسٸ رەتٸندەگٸ ەلدٸڭ مەرتەبەسٸن نىعايتتى. ەلەمدٸك تۋربۋلەنتتٸلٸك, حالىقارالىق ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸم داعدارىستارى جەنە ٶسٸپ كەلە جاتقان قاقتىعىستار جاعدايىندا قازاقستان ٸشكٸ تۇراقتىلىقتى حالىقارالىق بەلسەندٸلٸكپەن ۇشتاستىرا الاتىن پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ساناۋلى مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەگەمەندٸكتٸ نىعايتۋ, ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى مٷشەسٸنٸڭ يميدجٸن قالىپتاستىرۋ جەنە يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ورنىقتى دامۋ, كليمات, سۋ جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ سيياقتى باسىم تاقىرىپتاردى ٸلگەرٸلەتۋ تەسٸلٸ رەتٸندە بۇۇ جٷيەسٸنە بەلسەندٸ قاتىسۋ ستراتەگيياسىن تاڭدادى. قازاقتا «كٶپكە تارىقپاعان-كٶپشٸلدەن تارىلمايدى»دەگەن دانا سٶز بار. قازاقستان ۇلتتىق شەكارادا تۇيىقتالماي, سانالى تٷردە ەۋرازييالىق ديپلوماتييا پريزماسى ارقىلى ەمبەباپ قۇندىلىقتاردىڭ جولسەرٸگٸ بولدى.
بۇۇ جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسىنا تەرەڭ ينتەگراتسييالانعان بٸرنەشە ەلەمدٸك كٶشباسشىلاردىڭ بٸرٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٶمٸربايانى وسى ساپارعا ەرەكشە سيمۆولدىق مەن بەردٸ. ونىڭ جەنەۆا بٶلٸمٸندەگٸ تەجٸريبەسٸ, قارۋسىزدانۋ ديالوگتارىنا قاتىسۋى جەنە حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ٶزەكتٸ سەتتەرٸن تٷسٸنۋٸ بۇۇ مەن قازاقستان رەسمي سەرٸكتەستەر ەمەس, ۇقساس باعدارلاردىڭ تاسىمالداۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن ىنتىماقتاستىقتىڭ بٸرەگەي فورماتىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بۇل ماقالا وسى ديالوگتىڭ تاريحي تٷردە قالاي رەسٸمدەلگەنٸن, ونىڭ بٷگٸنگٸ كٷنٸ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن جەنە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ الماتىعا ساپارى جاھاندىق قوعامداستىققا قانداي سيگنالدار جٸبەرەتٸنٸن تالدايدى.
- قازاقستاننىڭ بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىق تاريحى
1992 جىلى 2 ناۋرىزدا قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا رەسمي تٷردە قابىلدانىپ, 168-شٸ مٷشە مەملەكەت بولدى. بۇل قادام جاس رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندٸگٸن حالىقارالىق مويىنداۋدى جەنە ونىڭ ەلەمدٸك قوعامداستىققا كٸرۋٸن بەلگٸلەدٸ. 1945 جىلى قۇرىلعان بۇۇ بٷكٸل ادامزاتتىڭ مٷددەسٸنە قىزمەت ەتەتٸن جالعىز ەمبەباپ جاھاندىق ۇيىم بولىپ قالا بەرەدٸ. قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ونىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى رەسپۋبليكانىڭ كٶپجاقتى ديپلوماتييانىڭ پايداسىنا تاڭداۋىن بەكٸتتٸ.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بٷكٸل كەزەڭٸندە قازاقستان بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىنا ادالدىعىن ٷنەمٸ كٶرسەتٸپ, ۇيىم جٷيەسٸمەن بەلسەندٸ ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايدى. ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا جوعارى دەڭگەيدەگٸ تۇراقتى بايلانىستار ماڭىزدى رٶل اتقاردى: 1992 جىلدان باستاپ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ نيۋ-يوركتەگٸ بۇۇ شتاب-پەتەرٸنە 11 رەت باردى جەنە باس اسسامبلەيانىڭ جالپى ساياسي پٸكٸرتالاستارىندا 9 رەت سٶز سٶيلەدٸ; بۇۇ باس حاتشىلارى – كوفي اننان, پان گي مۋن جەنە انتونيۋ گۋتەرريش قازاقستانعا بٸرنەشە رەت رەسمي ساپارلارمەن كەلدٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2011 جىلى جەنەۆاداعى بۇۇ بٶلٸمشەسٸنٸڭ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – باس ديرەكتورى لاۋازىمىنا تاعايىندالۋى ەلگە دەگەن جوعارى سەنٸمنٸڭ ايقىن دەلەلٸ بولدى, بۇل قازاقستاننىڭ ۇيىمنىڭ باسشى قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىسىنا تارتىلعانىن راستادى.
قازاقستان ٶزٸن بۇۇ الاڭىندا ماڭىزدى حالىقارالىق باستامالاردىڭ باستاماشىسى رەتٸندە كٶرسەتتٸ. باس اسسامبلەيا تريبۋناسىنان ەر جىلدارى ەل باسشىلىعى ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸ (اٶسشك) شاقىرۋدى جەنە بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازييا ەكونوميكالارىنا ارنالعان ارنايى باعدارلاماسىن (سپەكا)ٸسكە قوسۋدى قوسا العاندا, قاۋٸپسٸزدٸك پەن دامۋدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار ۇسىندى; رەسپۋبليكانىڭ جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸككە قوسقان ەلەۋلٸ ٷلەسٸ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جٶنٸندەگٸ باستامالاردى ٸلگەرٸلەتۋ بولدى: قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى بٸراۋىزدان 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٸس-قيمىل كٷنٸ دەپ جارييالادى. سونىمەن قاتار, قازاقستان كسرو-دان مۇراعا قالعان يادرولىق ارسەنالدان (ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ, 1410 وقتۇمسىق) ٶز ەركٸمەن باس تارتتى جەنە 1991 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىن بٸرجولا جاۋىپ تاستادى, وسىلايشا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋعا بەيٸلدٸلٸگٸن راستادى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸك قۇرۋ ۇسىنىلدى.
قازاقستاننىڭ بۇۇ-مەن ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ شارىقتاۋ شەگٸ ەلدٸ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ اراسىندا بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ 2017-2018 جىلدارعا ارنالعان بٸرٸنشٸ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ ەتٸپ سايلاۋ بولدى. بۇل قىزمەتتە قازاقستان حالىقارالىق بەدەلدٸ نىعايتا وتىرىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, تەرروريزمگە قارسى كٷرەس جەنە ٶڭٸرلٸك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ مەسەلەلەرٸن العا تارتتى. قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە مٷشەلٸك قازاقستانعا ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ بەلسەندٸ جەنە جاۋاپتى سەرٸكتەسٸ رەتٸندە بەدەلٸن نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ديپلوماتييالىق كٷش-جٸگەردٸ تولىقتىرا وتىرىپ, رەسپۋبليكا بەيبٸتشٸلٸكتٸ قولداۋعا پراكتيكالىق ٷلەس قوسا باستادى: 2018 جىلى قازاقستان بۇۇ-نىڭ ليۆانداعى ۋاقىتشا كٷشتەرٸنٸڭ ميسسيياسىنا العاشقى بٸتٸمگەرشٸلٸك كونتينگەنتٸن (120 ەسكەري قىزمەتشٸ) جٸبەرٸپ, «كٶك دۋلىعا» بۇۇ وپەراتسييالارىنا قاتىساتىن ورتالىق ازييانىڭ العاشقى مەملەكەتٸ بولدى.
قازاقستاننىڭ بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىعى ۇلتتىق دەڭگەيدە دە بەلسەندٸ دامىپ كەلەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكٸمەتٸ بۇۇ-مەن بٸرلەسٸپ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىقتىڭ ٷش باسىم باعىتقا باعىتتالعان نەگٸزدەمەلٸك باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرادى: ادام ەلەۋەتٸن دامىتۋ جەنە تەڭ قاتىسۋدى قامتاماسىز ەتۋ; تيٸمدٸ ينستيتۋتتار, ادام قۇقىقتارى جەنە گەندەرلٸك تەڭدٸك; ورنىقتى قورشاعان ورتا جەنە ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكالىق دامۋ. ەلدە ەرتٷرلٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىراتىن بۇۇ جٷيەسٸنٸڭ 23 مەكەمەسٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. تىعىز سەرٸكتەستٸكتٸڭ سيمۆولى 2019 جىلعى 1 مامىردا الماتىدا بۇۇ اگەنتتٸكتەرٸنٸڭ 16 ٶكٸلدٸگٸ ورنالاسقان حالىقارالىق ۇيىمدار عيماراتىنىڭ اشىلۋى بولدى.
- قازاقستان بۇۇ باعالاۋىندا: ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىق, ورنىقتى دامۋ جەنە گەندەرلٸك تەڭدٸك
سوڭعى جىلدارى قازاقستان ورنىقتى دامۋ, ينۆەستيتسييالىق بەلسەندٸلٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك ترانسفورماتسييا سەرپٸنٸن كٶرسەتەتٸن جاھاندىق رەيتينگتەردەگٸ ٶز پوزيتسيياسىن دەيەكتٸ تٷردە نىعايتۋدا. يۋنكتاد-تىڭ 2025 جىلعى ەلەمدٸك ينۆەستيتسييالار تۋرالى سوڭعى بايانداماسىنا سەيكەس, رەسپۋبليكا ورتالىق ازييانىڭ نەگٸزگٸ ينۆەستيتسييالىق ورتالىعىنىڭ مەرتەبەسٸن تاعى دا راستادى: ونىڭ ٷلەسٸنە ٶڭٸردەگٸ بارلىق تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردىڭ (تشي) شامامەن 70%-ى تيەسٸلٸ. 1991 جىلى تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ قازاقستان 151 ميلليارد دوللاردان استام تشي جيناي الدى, بۇل ونى سٶزسٸز ٶڭٸرلٸك كٶشباسشى ەتەدٸ جەنە جاھاندىق بيزنەس تاراپىنان سەنٸمدٸ كٶرسەتەدٸ.
دەگەنمەن, 2024 جىل ينۆەستيتسييالىق اعىندارداعى قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەردٸ كٶرسەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸك تاريحىندا تۇڭعىش رەت قازاقستان تازا ينۆەستيتسييالاردىڭ تەرٸس سالدوسىن (-2,6 ميلليارد دوللارى) تٸركەدٸ, بۇل بٸر جىل بۇرىنعى 3,7 ميلليارد دوللاردىڭ اعىنىمەن سالىستىرعاندا. الايدا, بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەپتەرٸ, Kazakh Invest ۇلتتىق كومپانيياسى اتاپ ٶتكەندەي, داعدارىستىق ەمەس, ينستيتۋتسيونالدىق سيپاتتا: بۇل ديۆيدەندتەر تٶلەۋ ماقساتىندا بۇرىن كومپانييالار قايتا ينۆەستيتسييالاعان پايدانى رەپاترياتسييالاۋ تۋرالى ەكەندٸگٸن ايتقان بولاتىن. مۇنداي ديناميكا, كەرٸسٸنشە, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەتٸلگەندٸگٸن ايعاقتايدى: كەسٸپورىندار ينۆەستيتسييالىق كەزەڭنەن كاپيتالدى قايتارۋ كەزەڭٸنە اۋىسادى, بۇل رەتتە ەل ٸشٸندە پايدا تابۋدى جالعاستىرۋدا.
يۋنكتاد سونىمەن قاتار قازاقستان جاڭا ينۆەستيتسييالىق جوبالار سانى بويىنشا تەڭٸزگە شىعا المايتىن دامۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا جەتەكشٸ ورىن الاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. 2024 جىلى ەلگە قۇنى 1 ميلليارد دوللاردان اساتىن بەس اۋقىمدى جوبانىڭ تٶرتەۋٸ قاجەت بولدى.ەڭ ٸرٸلەرٸنٸڭ قاتارىندا 5,5 ميلليارد دوللار سوماسىنا تابيعي گاز ٶندٸرۋ جٶنٸندەگٸ كاتار جوباسى جەنە 1,8 ميلليارد دوللارعا مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ قىتاي باستاماسى بار. بۇدان باسقا, قازاقستان كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنا ينۆەستيتسييالار تارتۋ بويىنشا ٶڭٸردٸڭ كٶشباسشىسى بولدى, ول شامامەن 8 ميلليارد دوللار سوماسىنداعى 19 جوبا. بۇل دەرەكتەر جاھاندىق گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا دا ترانسۇلتتىق كاپيتالدىڭ جوعارى سەنٸم دەڭگەيٸنٸڭ ساقتالۋىن كٶرسەتەدٸ.
ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىق, رەسٸمدەردٸ تسيفرلاندىرۋ, جەدەلدەتٸلگەن ليتسەنزييالاۋدى ەنگٸزۋ جەنە باسىم جوبالار ٷشٸن «بٸر تەرەزە» پلاتفورماسىن ٸسكە قوسۋ دا ماڭىزدى درايۆەرلەرگە اينالدى. بۇۇ قازاقستاندا ينۆەستورلاردىڭ شاعىمدارىنىڭ بٸرىڭعاي تٸزٸلٸمٸن قۇرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ, بۇل ينۆەستيتسييالىق احۋالدىڭ قۇقىقتىق قورعالۋى مەن ساپاسىن نىعايتۋعا جاسالعان قادام رەتٸندە قاراستىرىلادى.
ەلەۋمەتتٸك پروگرەسس تۇرعىسىنان قازاقستان تۇراقتى وڭ ديناميكانى كٶرسەتٸپ وتىر. 2023-2024 جىلدارداعى ادام دامۋى تۋرالى بايانداماعا (بۇۇدب) سەيكەس, ەل 193 مەملەكەت اراسىندا 67-شٸ ورىندا, تابىسى ورتاشادان جوعارى ەلدەر توبىنا كٸرەدٸ. تدم قازاقستاندى 166 ەلدەن 66-شى پوزيتسييادا بەلگٸلەيدٸ, بۇل 2030 جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸنە قول جەتكٸزۋ بويىنشا ەلەۋلٸ كٷش-جٸگەردٸ كٶرسەتەدٸ.
گەندەرلٸك ساياساتقا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازاقستان-ورتالىق ازيياداعى ونىڭ ٶكٸلٸ 2024 جىلى ەيەلدەرگە قاتىستى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ كوميتەتٸنە سايلانعان جالعىز مەملەكەت, بۇل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تەڭدٸك سالاسىنداعى پروگرەستٸ مويىنداۋىن بٸلدٸرەدٸ. ەل جاھاندىق گەندەرلٸك الشاقتىق يندەكسٸندە 76-شى ورىندا تۇر, بۇل بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ەرەكشە جوعارى كٶرسەتكٸشتەردٸ كٶرسەتەدٸ. الايدا, جالاقىداعى ايتارلىقتاي الشاقتىق (2022 جىلى 25,2%), سونداي-اق ەيەلدەر ٷشٸن مانساپتىق مٷمكٸندٸكتەردەگٸ شەكتەۋلەر ساقتالۋدا.
بۇۇ-ەلٸمٸزدە 1999 جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان ەيەلدەر, ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ, زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ, گەندەرلٸك-سەزٸمتال ساياساتتى ەنگٸزۋ جەنە ەكونوميكالىق تەڭدٸك جٶنٸندەگٸ باعدارلامالاردى ٸسكە اسىرۋدا قازاقستاندى بەلسەندٸ قولدايدى. 2030 جىلعا دەيٸن جاڭارتىلعان ۇلتتىق گەندەرلٸك تەڭدٸك ستراتەگيياسى شەشٸم قابىلداۋ دەڭگەيٸندە ەيەلدەردٸڭ 30% ٶكٸلدٸگٸنە قول جەتكٸزۋدٸ جەنە نەگٸزگٸ سەكتورلارداعى گەندەرلٸك الشاقتىقتى ازايتۋدى كٶزدەيدٸ.
بۇۇ-نىڭ جيىنتىق دەرەكتەرٸ قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىقتى, ينستيتۋتسيونالدىق اشىقتىقتى جەنە ورنىقتى ەلەۋمەتتٸك رەفورمالاردى بٸرٸكتٸرەتٸن ەل رەتٸندە ەرەكەت ەتەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل يۋنكتاد, بۇۇدب جەنە بۇۇ-ەيەلدەردٸڭ قۇقىعىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸن قوسا العاندا, حالىقارالىق قۇرىلىمدارمەن جٷيەلٸ ٶزارا ٸس-قيمىل, ۇلتتىق دامۋدىڭ ٸشكٸ جاڭعىرۋىنا, حالىقارالىق سەنٸمٸنە جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعىنا جاعداي جاسايدى.
- بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ قازاقستانعا ساپارى: ساياسي-ستراتەگييالىق ماڭىزى جەنە ينستيتۋتسيونالدىق قورىتىندىلارى
بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشتٸڭ 2025 جىلعى 3 تامىزداعى قازاقستانعا ساپارى, بٸر جاعىنان, قازاقستاننىڭ جاھاندىق باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ بەلسەندٸ جەنە سەنٸمدٸ قاتىسۋشىسى رەتٸندە تانىلۋىن راستاعان, ال ەكٸنشٸ جاعىنان, ورتالىق ازييا مەن بۇۇ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارداعى جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق كەزەڭنٸڭ باستالۋىن بەلگٸلەگەن ماڭىزدى سىرتقى ساياسي وقيعا بولدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 80-شٸ سەسسيياسىنا دايىندىق اياسىندا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باسشىسىنىڭ الماتىعا كەلۋٸ ستراتەگييالىق سيگنال بولدى: ورتالىق ازييا, ەسٸرەسە قازاقستان رەفورمالاناتىن ۇيىمنىڭ باسىمدىقتارىنىڭ وربيتاسىنا كٸرەدٸ.
الماتىدا باس حاتشىنى جەكە قابىلداعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ونىڭ ساپارىن ەلگە دەگەن قۇرمەت اكتٸسٸ جەنە سونىمەن بٸرگە تۇراقتى دامۋدىڭ ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸن قولداۋ رەتٸندە سيپاتتادى. تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا ٶڭٸرلٸك ورتالىقتىڭ اشىلۋىن «بٷكٸل ٶڭٸر ٷشٸن ماڭىزدى جەتٸستٸك» رەتٸندە كٶرسەتە وتىرىپ, توقاەۆ قازاقستان بۇۇ باستامالارىن قابىلداپ قانا قويماي, ولاردىڭ سەۋلەتشٸسٸ جەنە ينستيتۋتسيونالدىق كەپٸلگەرٸ بولىپ تابىلاتىنىنا باسا نازار اۋداردى. بۇل ەسٸرەسە جاھاندىق فراگمەنتاتسييانىڭ كٷشەيۋٸ جاعدايىندا ماڭىزدى: ورتالىق ازييا ەلدەرٸ بەسەكەلەس كٷش ورتالىقتارى اراسىنداعى ٶمٸر سٷرۋ ٷلگٸلەرٸن ٸزدەيدٸ, ال قازاقستان سىندارلى دەلدالدىق پەن كٶپجاقتى ٶزارا ٸس-قيمىل فورماتىن ۇسىنادى.
گۋتەرريشتٸڭ دەيەكسٶزٸ –«قازاقستان – بەيبٸتشٸلٸك پەن ديالوگ سيمۆولى, حالىقتار اراسىنداعى التىن كٶپٸر ەرٸ كٶپتەگەن جاعدايدا ەدٸل مەمٸلەگەر ەكەنٸن كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بۇعان وسىدان ونداعان جىل بۇرىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى تاريحي شەشٸم نەگٸز قالادى. بۇل شىن مەنٸندە بٷكٸل ەلەم ٷشٸن ٶنەگەلٸ ٸس بولدى» دەگەنٸ ريتوريكالىق رەۆەرانس ەمەس, بۇۇ-نىڭ جٷيەلٸ ۇستانىمىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. باس حاتشى نەگٸزگٸ پرەتسەدەنت, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ٶز ەركٸمەن باس تارتۋى تۋرالى ەسكە سالدى. جاھاندىق ميليتاريزاتسييانىڭ جاڭا كەزەڭٸ مەن حالىقارالىق قۇقىققا دەگەن سەنٸم داعدارىسى جاعدايىندا بۇل شەشٸم قايتادان ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. وسىلايشا, قازاقستان پەريفەرييالىق اكتور رەتٸندە ەمەس, «نورماتيۆتٸك كاپيتالدىڭ» تاسىمالداۋشىسى رەتٸندە حالىقارالىق جٷيەدە جاۋاپتى مٸنەز-قۇلىق ستاندارتتارىن بەلگٸلەۋگە قابٸلەتتٸ ەل رەتٸندە پوزيتسييالانادى.
ورتالىق ازييا مەن اۋعانستان ٷشٸن تدم بويىنشا بۇۇ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويۋ رەسٸمٸ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. مۇنداي ورتالىقتىڭ قۇرىلۋى تاريحتا العاش رەت ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸن ينستيتۋتتاندىرىپ قانا قويماي, الماتىنى ٶڭٸردەگٸ بۇۇ-نىڭ كوورديناتالىق ورتالىعىنا اينالدىرادى. پرەزيدەنت توقاەۆ مۇنى ورتالىق ازييانىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن مويىنداۋ دەپ ەدٸل تٷسٸندٸرٸپ, بۇل بٷكٸل حالىقارالىق جۇرتشىلىق ٷشٸن قۋاتتى سيگنالدەپ اتاپ ٶتتٸ. بۇدان بىلاي قازاقستان تەك قابىلداۋشى تاراپقا عانا ەمەس, بۇۇ اگەنتتٸكتەرٸ, ٷكٸمەتتەر, ٷەۇ جەنە ساراپتامالىق قوعامداستىقتار ٷشٸن ٶزارا ٸس-قيمىل پلاتفورماسىنا اينالۋدا.
توقاەۆ باستاماسىنىڭ ٸشكٸ مازمۇنىن گەوەكونوميكا پريزماسى ارقىلى تالداۋ ماڭىزدى. قازاقستان ورتالىق ازييانىڭ ينكليۋزيۆتٸ ينستيتۋتتار, جاڭعىرتۋ رەفورماسى جەنە ستراتەگييالىق اشىقتىقٶڭٸرٸ رەتٸندەگٸ يدەياسىن العا تارتىپ, ەكونوميكانىڭ ەرتاراپتاندىرىلۋىن, ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسييالاردى, تابيعاتتى تۇراقتى پايدالانۋدى كەزدەسۋ بارىسىندا اتاپ ٶتكەنٸن ەسكەرۋ كەرەك. ارال جەنە كاسپيي تەڭٸزدەرٸنٸڭ پروبلەمالارىن شەشۋدٸ كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتەتٸن ناقتى سىن-قاتەرلەر رەتٸندە كەلتٸرٸلدٸ. 2026 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا قازاقستان بۇۇ اگەنتتٸكتەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن العاشقى ٶڭٸرلٸك ەكولوگييالىق سامميت ٶتكٸزەدٸ. بۇل ايماقتىڭ ناقتى مەسەلەلەرٸنە باسا نازار اۋدارۋدى جەنە جاھاندىق ينستيتۋتتاردى جەرگٸلٸكتٸ تۇراقتىلىق تەتٸكتەرٸنە تارتۋدى بٸلدٸرەدٸ.
گۋمانيتارلىق داعدارىس اياسىندا اۋعانستاندى قولداۋ تۋرالى مەلٸمدەمە ەرەكشە ماڭىزدى بولدى. پرەزيدەنت: «اۋعانستانداعى بەيبٸتشٸلٸك پەن دامۋ قاتار جٷرۋٸ كەرەك», - دەپ اتاپ ٶتتٸ. حالىقارالىق قوعامداستىق اۋعان كٷن تەرتٸبٸنە قىزىعۋشىلىعىن جوعالتقان قازٸرگٸ جاعدايدا, قازاقستان بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى, ساۋدا جەنە ازىق- تٷلٸكپەن قولداۋ ارقىلى مورالدىق جەنە گۋمانيتارلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الدى. بۇل ەلدٸڭ سىرتقى ىنتىماقتاستىق ساياساتىنقالىپتاستىرۋ قابٸلەتٸن كٶرسەتٸپ قانا قويماي, ونىڭ تۇراقسىز ايماقتاعى دەلدال مەرتەبەسٸن نىعايتادى.
تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى, توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ستراتەگييا قۇرىلىمىنا ەنگٸزٸلگەن. بۇل جەردە تسيفرلاندىرۋ, كٶلٸكتٸك لوگيستيكا, جاساندى ينتەللەكت تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ تدم-نى «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىمەن بايلانىستىراتىنى دا ماڭىزدى. وسىلايشا, جاھاندىق ماقساتتار ٸشكٸ ترانسفورماتسييا ارقىلى قايتا تٷسٸندٸرٸلدٸ, بۇل بۇۇ تۇرعىسىنان سەرٸكتەستٸڭ جەتٸلۋٸنٸڭ ماڭىزدى كٶرسەتكٸشٸ.
انتونيۋ گۋتەرريشتٸڭ جاۋاپ سٶزدەرٸ دە ينستيتۋتسيونالدىق جٷكتەمەگە يە بولدى. ول ورتالىقتىڭ اشىلۋىن «ايماق ٷشٸن جاڭا تاراۋدىڭ باستالۋى» دەپ اتاپ, «ورتالىق ازييا كٶشباسشىلارى اراسىنداعى بەرٸك بايلانىستار تەرەڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيياعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن» دەپ مەلٸمدەدٸ. بۇل بۇۇ ٶڭٸردٸ بٸرتۇتاس ساياسي-ەكونوميكالىق كلاستەر رەتٸندە, ال قازاقستان وسى بٸرلەستٸكتٸڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ جەنە مودەراتورى رەتٸندە قاراستىراتىنىن بٸلدٸرەدٸ.
«قازاقستان ەندٸ تەڭٸزگە شىعا المايتىن ەل ەمەس» دەگەن مەلٸمدەمە ەرەكشە ماڭىزدى بولدى. بۇل تۇجىرىم گەوگرافييالىق مەتافورا ەمەس, ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق ٶزگەرۋٸن مويىنداۋ. حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزدەرٸنٸڭ, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جەنە لوگيستيكالىق حابتىڭ رٶلٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقستان جاھاندىق قۇن تٸزبەگٸنٸڭ قاتىسۋشىسى بولادى.
بۇۇ باس حاتشىسى«قازاقستان ەردايىم پاراساتتىلىق تانىتقان ەرٸ سول بيٸگٸندە قالادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸرگٸ ەلەمگە وسىنداي بايىپتى ۇستانىم جەتپەي تۇر» دەپ اتادى. بۇل فورمۋلا قازاقستاننىڭ 2025 جىلعى ساياسي كاپيتالىن ۇتىمدى, بٸتٸمگەرشٸلٸك, جٷيەلٸ باعالاۋى بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق ينستيتۋتتار مەن نورمالار داعدارىسىن باستان ٶتكەرٸپ جاتقان ەلەمدە قازاقستان دامۋدى, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ جەنە ديپلوماتييالىق كٶشباسشىلىقتى بٸرٸكتٸرەتٸن «جاۋاپتى ەگەمەندٸك» ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋدە.
وسىلايشا, انتونيۋ گۋتەرريشتٸڭ ساپارى جەنە الماتىداعى ٶڭٸرلٸك ورتالىقتىڭ ٸسكە قوسىلۋى بۇۇ- نىڭ ورتالىق ازيياداعى ينستيتۋتسيونالدىق قاتىسۋىن كٷشەيتٸپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار قازاقستانعا جاڭا رٶلدٸشىعىس پەن باتىس اراسىنداعى گەوگرافييالىق قانا ەمەس, ساياسي, ديپلوماتييالىق جەنە گۋمانيتارلىق كٶپٸرگە يە ەلدٸ بەكٸتەدٸ.
قورىتىندى
انتونيۋ گۋتەرريشتٸڭ 2025 جىلعى تامىزداعى قازاقستانعا ساپارى تەك قولداۋدىڭ ديپلوماتييالىق قيمىلى عانا ەمەس, بۇۇ مەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى قۇرىلىمدىق ٶزارا ٸس-قيمىلدى كٷشەيتۋ نٷكتەسٸ بولدى. ول ينستيتۋتسيونالدىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ جاڭا دەڭگەيٸنە كٶشۋدٸ بەلگٸلەدٸ, وندا قازاقستان باعدارلامالاردىڭ پەريفەرييالىق بەنەفيتسيارى رەتٸندە ەمەس, شەشٸمدەر ۇسىنۋعا, ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىرۋعا جەنە ۇيىمداستىرۋشىلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الۋعا قابٸلەتتٸ مەملەكەت رەتٸندە قابىلدانادى. الماتىدا تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا بۇۇ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋبۇعان تٸكەلەي دەلەل.
كەزدەسۋ بارىسىندا ايتىلعان ساياسي سيگنالداردى سيمۆولدىق رەسٸمدەر رەتٸندە قاراستىرۋعا بولمايدى, ولاردىڭ ارتىندا ناقتى ستراتەگييالىق ۇستانىمدار بار. قازاقستان ٶزٸنٸڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇراقتى ۇزاق مەرزٸمدٸ تٸرەگٸ رەتٸندە كٶپجاقتىلىققا باعدارلانعانىن راستايدى. ٸرٸ دەرجاۆالار ەمبەباپتىلىقتان الشاقتاۋدى كٶرسەتكەن جاعدايدا, قازاقستان, كەرٸسٸنشە, بولجامدىلىققا, ديالوگقا جەنە ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نىساندارىنا سٷيەنە وتىرىپ, جاھاندىق باسقارۋ ارحيتەكتۋراسىنداعى پوزيتسييانى نىعايتادى.
پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ بۇۇ رەفورماسىن قولداۋى انتونيۋ گۋتەرريشپەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قيمىلى عانا ەمەس, جاھاندىق ينستيتۋتتاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ٷشٸن ۇتىمدى تاڭداۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان جاھاندىق رەتتەۋ جٷيەلەرٸنٸڭ فۋنكتسيونالدى بولىپ قالۋىنا مٷددەلٸ, ولار ارقىلى گۋمانيتارلىق كٶمەك ٸسكە اسىرىلادى, بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسييالارعا قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ, كليماتتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك باستامالار قۇرىلىمدالادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ايماقتىق تۇراقتىلىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار اۋعانستان حالىقارالىق كٷش-جٸگەردٸڭ سەتسٸزدٸگٸ ەرەكشە ٶتكٸر ەل. بۇل تاقىرىپ بويىنشا قازاقستاندىق ۇستانىم ستاندارتتى ديپلوماتييالىق مەلٸمدەمەلەردەن ەرەكشەلەنەدٸ, ول ناقتى ٸس-ەرەكەتتەرگە نەگٸزدەلگەن, ياعني بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنان باستاپ ازىق-تٷلٸك كٶمەگٸنە دەيٸن ۇسىنۋدا. بۇل تۇراقتىلىققا ينكليۋزيياسىز قول جەتكٸزۋگە بولمايتىنىن جەنە گۋمانيتارلىق قاۋٸپسٸزدٸك قوسىمشا ەمەس, ايماقتىق تەپە-تەڭدٸكتٸڭ شارتى ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ.
سوڭىندا, ديالوگ فورماتىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتۋ ماڭىزدى. كەزدەسۋ ەلوردادا ەمەس, الماتىدا, كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ٶڭٸرلٸك تورابىنا اينالعان قالادا ٶتتٸ. بۇل قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن ورتالىقسىزداندىرۋ پروتسەسٸن جەنە ديپلوماتييالىق ينفراقۇرىلىمدى ٶڭٸرلٸك قاتىسۋعا قاراي قايتا بٶلۋدٸ كٶرسەتەدٸ.
وسىلايشا, گۋتەرريشتٸڭ ساپارى بٸر رەتتٸك وقيعا رەتٸندە قابىلدانباۋى كەرەك. ول قازاقستاننىڭ جاھاندىق ديالوگقا قاتىسۋشىدان ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى مەن پلاتفورما ۇستاۋشىسىنا اۋىسۋىن تٸركەدٸ. بۇۇ ٷشٸن بۇل ينستيتۋتسيونالدى شوعىرلاندىرۋعا قابٸلەتتٸ ەلەمنٸڭ تۇراقسىز بٶلٸگٸندە جاڭا ورتالىقتىڭ پايدا بولۋىن بٸلدٸرەدٸ. ايماق ٷشٸن, ەلەممەن تەڭ دەرەجەدە سٶيلەسۋ مٷمكٸندٸگٸ. ال قازاقستاننىڭ ٶزٸ ٷشٸنبۇل بولجامدىلىققا, دەيەكتٸلٸككە جەنە قاعيداتتىلىققا نەگٸزدەلگەن سىرتقى ساياساتتىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ جەنە ستراتەگييالىق سالىستىرىپ تەكسەرٸلگەن نەتيجەلەر ەكەلۋگە قابٸلەتتٸ ەكەندٸگٸنٸڭ دەلەلٸ.
اينۇر باقىتجانوۆا
