ايدار سايتبەكوۆ: «قازاق پوليتسيياسى – اشىق ەرٸ قول جەتٸمدٸ بولۋى كەرەك»
ەلەمنٸڭ اقش, ۇلىبريتانييا, جاپونييا, كانادا مەن ەۋروپا سىندى الپاۋىت ەلدەرٸندە قوعامنىڭ دامۋ تەندەنتسييالارىنا بايلانىستى پوليتسييا رەفورماسى دا ۋاقىت تالابىنا ساي ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸپ وتىرادى.
پوليتسييا – ەلٸشٸلٸك تۇراقتىلىق پەن قوعامنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە تٸكەلەي جاۋاپتا ورگان. ەندەشە ونىڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرٸپ, زامان تالابىنا ساي رەفورمالاپ وتىرۋ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلە.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالاعان «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ الداعى تٶرتٸنشٸ ونجىلدىعىندا اتقارىلۋى تيٸس ساياسي رەفورمالاردىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى اتاپ ايتتى.
«الداعى تٶرتٸنشٸ ونجىلدىقتىڭ بٸزگە جٷكتەيتٸن مٸندەتٸ – قۋاتتى ەلدٸڭ يەسٸ جەنە كەمەل حالىق بولۋ. بۇل جولدا ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەنە سانانى جاڭعىرتۋ ٷدەرٸسٸن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بەيٸمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت» دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.
جاسىرارى جوق, بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان پوليتسيياسىنىڭ يميدجٸنە, ەل ٸشٸندەگٸ بەت-بەينەسٸ مەن بەدەلٸنە قاتىستى ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلادى. ايتىلار سىن دا از ەمەس. قازاقستان پوليتسيياسىنا قاتىستى قوعام پٸكٸرٸن ايتپاعاندا, سول پوليتسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ دە – «باستى مٸندەتٸمٸز – قىلمىسپەن كٷرەسۋ عانا» دەگەن تٷسٸنٸكپەن جٷرگەنٸ جاسىرىن ەمەس.
قازاقتا «ەكٸم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەگەن سٶز بار. سونى بٷگٸنگٸ تاڭدا «پوليتسييا بولساڭ, حالقىڭا جاقىن بول» دەپ ايتۋعا بولادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىندا ايتىلعان باستى مٸندەت تە وسى. ەدٸلەتتٸ قوعام. تيٸمدٸ مەملەكەت. حالىققا جاقىن پوليتسييا. مٸنە, وسى ٷشتاعان كريتەرييدٸ – پوليتسييا رەفورماسىنىڭ ٶزەگٸ دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىن رەفورمالاۋ باستالىپ تا كەتتٸ. مەملەكەت باسشىسى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ القا مەجٸلٸسٸندە پوليتسييا رەفورماسىنا قاتىستى بٸرقاتار ماڭىزدى تاپسىرمالار مەن مٸندەتتەر جٷكتەگەنٸ بەلگٸلٸ.
سونىڭ بٸرٸ – كادر ساياساتى. پوليتسييا قىزمەتٸن جاڭعىرتۋدىڭ جول كارتاسى اياسىندا ۆەدومستۆولىق وقۋ مەكەمەلەرٸ قايتا ۇيىمداستىرىلۋى كەرەكتٸگٸن, قىزمەتكەرلەردٸ قايتا دايارلىقتان ٶتكٸزۋ ارقىلى ٸرٸكتەۋ جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەكتٸگٸن ايتقان بولاتىن.
وسى باعىتتاعى اتقارىلىپ جاتقان شارالار تۋرالى ازدى-كەم ايتا كەتسەم, قر ٸٸم ماقان ەسبولاتوۆ اتىنداعى الماتى اكادەميياسىندا قازٸر ۆەدومستۆولىق بٸلٸم بەرۋ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋ بويىنشا ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ قايتا دايارلىق كۋرستارىنان ٶتكٸزٸپ جاتىر.
2021 جىلعى اقپاندا ٶتكەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ۇلتتىڭ ەلەۋەتٸ تٶمەندەسە, مەملەكەتتٸڭ, ۇلتتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە دە قاتەر تٶنەدٸ» دەگەن بولاتىن.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا, بٸزدٸڭ اكادەمييانىڭ كافەدرا باسشىلارىمەن بٸرلەسٸپ, سەرۆيستٸك پوليتسييا مودەلٸ مەن قىلمىستىق سوت ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٷش بۋىندى مودەلٸ, وسى بويىنشا سوتقا دەيٸنگٸ ٸس جٷرگٸزۋدەگٸ قادامدار مەن ولاردى شەشۋ سىندى ٶزەكتٸ مٸندەتتەر, ۆەدومستۆولىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرٸپ جاتىرمىز.
بٸزدٸڭ اكادەمييانىڭ باستى ماقساتى – بۇل پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸن جان-جاقتى بٸلٸم, عىلىم مەن پراكتيكالىق قىزمەتتە قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي وزىق تەجٸربيەلەرگە دايارلاۋ. ماقان ەسبولاتوۆ اتىنداعى الماتى اكادەميياسىنىڭ بٸلٸم بەرۋ پراكتيكاسىندا ٸٸم ارداگەرلەرٸنٸڭ تاعىلىمدامالارىن تىڭداتۋ ارقىلى جاس پوليتسەيلەر مەن ارداگەرلەر اراسىندا ۇرپاق ساباقتاستىعى دەستٷرٸن قالىپتاستىردىق.
بۇل دەگەنٸڭٸز – ەڭ الدىمەن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاپ, سونىمەن قاتار بٸلٸم بەرۋدٸڭ يننوۆاتسييالىق ەدٸستەرٸن دە ەنگٸزٸپ, كەسٸبي مامان دايىنداپ شىعارۋ دەگەن سٶز. مىسالى, اتالعان باعىتتا بٸزدٸڭ اكادەمييانىڭ قابىرعاسىندا «قىلمىستىق سوت تٶرەلەگٸنٸڭ ٷش بۋىندى مودەلٸ – ازاماتتاردىڭ قۇقىتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپٸلٸ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلدى.
وعان قر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ەرلان تۇرعىمباەۆ باستاعان ٸٸم ٶكٸلدەرٸ مەن دەپۋتاتتار, ساراپشىلار قاتىستى. بۇل حالىقارالىق كونفەرەنتسييا – ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋدە ەرەكشە ماڭىزعا يە.
ٶيتكەنٸ, بٸزگە ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ كەپٸلدٸگٸ رەتٸندە سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ ٷش بۋىندى مودەلٸنە ارنالعان بٸرٸنشٸ حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييانى ٶتكٸزۋگە جٷكتەلدٸ. بۇل سونىمەن قاتار, ەرتەڭگٸ قازاقستان پوليتسيياسىن ترانسفورماتسييالاۋدا اكادەمييالىق كۋرستاردىڭ ىقپالى وراسان زور ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ.
سونىمەن قاتار, مەدەنيەت جەنە ٶنەر قىزمەتكەرلەرٸ كٷنٸ قارساڭىندا بٸزدٸڭ اكادەمييادا دايارلىقتان ٶتٸپ جاتقان ٸٸم قىزمەتكەرلەرٸن الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىنا, سونان سوڭ م.ەۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك اكدەمييالىق تەاترعا اپاردىق. قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ اسانەلٸ ەشٸموۆپەن ارانيى كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸك.
بيىل ناۋرىز ايىندا قر ٸٸم ەرلان تۇرعىمباەۆ مىرزا ٶزٸ ارنايى كەلٸپ, الماتى اكادەميياسىندا اشعاشقى فاكۋلتەتتٸ اشتى. قازٸرگٸ تاڭدا رەسپۋبليكامىزدىڭ ەر وبلىسىنان, الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت قالالارىنان دەپارتامەنت باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى كەلٸپ, وقىپ جاتىر. بۇل فاكۋلتەتتە بٷكٸل قازاقستان بويىنشا باسشىلىق قۇرام دايىندالادى. قازٸر 19 ادام كەلدٸ. ولار ٷش اي وسىندا وقيدى.
ماقسات – پوليتسييا باسشىلارىن دايانداپ شىعارۋ.
ەرينە, ولار ٶز جۇمىستارىن جاقسى بٸلەدٸ. جيىرما جىل بويى قىزمەت ەتكەن, وقىعان, بٸلٸم العان ازاماتتار. بٸراق, كەسٸبي توقىراۋ دەگەن بار. مۇعالٸم قارتايعاندا اقىل ايتقىسى كەلەدٸ دەگەن سيياقتى, بٸر جۇمىستى ۇزاق ۋاقىت ٸستەي بەرگەن سوڭ, سول جۇمىس ادامدى كەيدە «بۇزادى». ول دا ادام عوي. ونىڭ دا جانۇياسى بار. جان-جاعىندا قوعام بار, دوس-جولداسى بار. مٸنە, سونداي بولىپ كەتپەسٸ ٷشٸن, بٸزدەگٸ وقۋ ٸسٸندە وسىنداي مەدەني ٸس-شارالار قاراستىرىلعان. تەاتر مەن كينوعا بارۋ.
قازٸر جۇرت بٸر نەگاتيۆتٸ اقپاراتتى كٶرٸپ الساق, ونى جەلدەي ەستٸرٸپ, جەر-جاھانعا جاپاتارماعاي تاراتىپ جٸبەرەدٸ. سٶيتٸن, بٸر ادامنىڭ ارقاسىندا بەرٸ جاماناتتى بولىپ شىعا كەلەدٸ. سونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ەرينە – پوليتسييا حالىققا جاقىن بوۋى كەرەك. ول ٷشٸن وسىنداي ٸس-شارالاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
ونان سوڭ, قر ٸٸم ماقان ەسبولاتوۆ اتىنداعى الماتى اكادەميياسى مەن م.ەۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق تەاتر اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلدى.
سونداي-اق, بٸزدٸڭ اكادەمييادا پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە كٶپشٸلٸكپەن ديالوگ ورناتۋ, كٶپشٸلٸك الدىندا سٶيلەۋ ٶنەرٸنە قاتىستى دايارلىق كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋدا. بۇل دا ٶز كەزەگٸندە قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان ٸٸم قىزمەتكەرلەرٸن جاڭعىرتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار دەسەك بولادى.
سٶز سوڭىندا, قازٸرگٸ قازاقستان پوليتسيياسىنىڭ ساياسي مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ ٷشٸن – ەۋەلٸ ولاردىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋ ماڭىزدى. بٷگٸنگٸ پوليتسييا قانداي بولۋى كەرەك? قازاقستان پوليتسيياسى – قوعام سەنٸمٸنە يە مە? قوعام الدىنداعى «جاقسى پوليتسييا» وبرازى قانداي? جاۋاپ بٸرەۋ – ول قوعاممەن تىعىز ينتەگراتسييالانعان پوليتسييا! ەندەشە, الدىمىزعا قويعان ماقساتىمىز بار. ەلەمدٸك ٸس-تەجٸريبەنٸ سٷزگٸدەن ٶتكٸزدٸك. بٸز اشىقپىز. قول جەتٸمدٸمٸز. ىنتىماقتاسىپ جۇمىس جٷرگٸزۋگە دە دايىنبىز. بٸز ٷشٸن اكادەمييا جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋدە تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋدە قوعام پٸكٸرٸ ماڭىزدى.
ايدار سايتبەكوۆ, قر ٸٸم م.ەسبولاتوۆ اتىنداعى الماتى اكادەميياسىنىڭ باستىعى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور پوليتسييا پولكوۆنيگٸ.
