ايان ارقىلى قونعان قاسيەت (قاز-قالپىندا)
اۋداندىق اۋرۋحاناعا بارىپ ەم-دومىن العانىممەن ۋاقىتشا ەسەر بەرٸپ, دەگەندەي ساۋىعىپ كەتە المادىم. وڭ جاعىما قيسايعان قالىپتا, اياقتى سىلتي باساتىن بولدىم, كيٸم كييۋدٸڭ ماشاقاتى بٸر بٶلەك, سٶيتٸپ, كٷننەن-كٷنگە اۋرۋدىڭ ازابى جانىما قاتتى باتتى.
سودان, «سۇراي-سۇراي مەككەگە دە باراسىڭ...» دەگەن ٷلكەندەردٸڭ تەمسٸلٸندەي ٸنٸم قاليبەك ارقىلى استانادا حالىق مەدەتسيناسىمەن ەمدەيتٸن فاتيما ەپكەي باسقاراتىن ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ مەكەن جايىن تاپتىق. كٶپتەن بەرٸ اۋرۋى جانىنا باتىپ جٷرگەن كەلٸنٸم ايزادا ەكەۋمٸز كٶپ ويلانباستان پوەزعا بيلەت الىپ تارتىپ كەتتٸك. استانانىڭ «نۇرسۇلتان-1» تەمٸرجول بەكەتٸنەن قۇدا بالا تالعات, سٷيكٸمدٸ قىزى نۇراي ەكەۋٸ قۇشاق جايىپ قارسى الدى.
ون كٷن بۇرىن جازىلعان كەزەگٸمٸزگە بٸر ساعات ۋاقىت قالعاندا اتالمىش, سەيٸتبەكوۆا فاتيما ساعىنبەكقىزى باسقاراتىن «اي» دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنا (استانا, ب.مومىشۇلى-23) كەلٸپ, كٸشكەنتاي عانا سٷيكٸمدٸ, تالدىرماش قىز مادينانىڭ قابىلداۋىندا وتىردىق.
كٶپتەن كٷتكەن كەزەگٸمٸز دە كەلدٸ. ٶزٸن «ايجان» - دەپ تانىستىرعان دٶڭگەلەك جٷزدٸ, ەدەمٸشە كەلگەن, كٶزٸ بوتانىڭ كٶزٸندەي تولىقتاۋ كەلٸنشەكتٸڭ سوڭىنان ەرٸپ اياقتى سىلتي باسىپ جٷرە بەردٸم. ٶزٸممەن بٸرگە الىپ بارعان رەنتگەن دياگنوزى جازىلعان جەنە نەۆروپاتولگتىڭ ەمدەۋ تاعايىنداعان قاعازدارىن ۇسىندىم. ول قاعازدارىمدى شەتكە ىسىرىپ قويدى دا:
--- «بٸزدەر دياگنوزدى ٶزٸمٸز قويامىز...» دەپ, اۋرۋلارعا لايىقتالعان ارنايى ٷستەلگە ەتپەتٸمنەن جاتقىزىپ, جۇمىسىنا كٸرٸستٸ. كٷبٸرلەپ ايتقان دۇعا سٶزدەرٸ ەمٸس-ەمٸس قۇلاعىمدا, قۇيمىشاق سٷيەكتەن باستاپ, سەگٸزكٶز, شٷيدەگە دەيٸنگٸ ارقا ومىرتقالارىمدى, سودان كەيٸن ەكٸ جاۋرىننىڭ استى مەن ەكٸ بٷرەكتٸڭ اينالاسىن قولدارىنىڭ ۇشىمەن اسىقپاي جٷرگٸزٸپ شىقتى. قولىنىڭ بيوتوگى بار ەكەنٸ بٸردەن سەزٸلدٸ. قاعاز بەن دەپتەرٸن اشىپ بەلگٸلەپ وتىردى دا, بولعان سوڭ, سىپايى عانا جىميىپ:
--- كيٸنٸڭٸز - دەدٸ.
ودان سوڭ قاسىنداعى ٷستەلگە شاقىرىپ, وتىرعان سوڭ ەكٸ جەردەن جاڭا ٶسپەنٸڭ (گرىجا) باستالعاندىعىن, ال, بەل ومىرتقاداعى ٶسپەگە كەمٸندە 5-6 جىل بولعاندىعىن جەنە قوسىمشا اسقازاننىڭ دۇرىس جۇمىس جاسامايتىندىعىن, جٷرەككە بارار قان تامىردىڭ, جٷيكە تالشىقتارىنىڭ قىسىلۋى ەسەرٸنەن القىنۋ بار ەكەندٸگٸن, تاعى باسقا دا اۋرۋ بەلگٸلەرٸن بايقاعاندىعىن مۇقييات تٷردە قولمەن قويعانداي ەتٸپ ايتىپ بەردٸ. تازا قازاقى, قاراپايىم تٸلدە, پسيحولوگييالىق تۇرعىدان دا ٶتە ساۋاتتى تٷردە قىزمەت كٶرسەتكەنٸ تاڭ قالدىردى.
ەلگٸ كٷندەلٸكتٸ بٸزدەر ەمحانا, اۋرۋحانادا كٶرٸپ جٷرگەن – اۋرۋ كٶرسە جيىرىلىپ, شەكەدەن قاراپ سۋىق قارسى الاتىن, الدىنا كەلگەن ناۋقاستان گٶرٸ كراحمالعا قاتىرىلعان اق حالاتىن كٶپ قاققاىشتاي بەرەتٸن «زاماناۋي دەرٸگەرلەرگە» (ەرينە, بەرٸ دەپ وتىرعان جوقپىن) مٷلدە ۇقسامايدى. ودان قالسا, ٶزٸنەن باسقا ەشكٸم تٷسٸنبەيتٸن «شيماي شاتپاقتى» بار ىنتاسىن سالىپ «بٸلگٸش دەرٸگەر كەيٸپتە» تولتىراتىن, پەلەن مىڭ تەڭگەگە كەرەك, كەرەك ەمەسٸنە قاراماي دەرٸ جازىپ بەرەتٸن, امال بولسا ەرتەڭ نەمەسە «ٷش كٷننەن كەيٸن كەل!» - دەپ, تىجىرىنىپ شىعارىپ سالاتىن بازبٸرەۋ «دەرٸگەرلەر» سيياقتى ەمەس... بۇل جاعداياتتى تەنٸ اۋىرىپ, دەرٸگەردٸڭ كەزەگٸن ساعاتتاپ سارىلا كٷتكەن, جانىنا شيپا ٸزدەپ بارىپ تاۋى شاعىلىپ قايتقان, جۇمىر باستى پەندەلەردٸڭ بەرٸ بٸردەن تٷسٸنەدٸ عوي - دەپ ويلايمىن.
سودان نە كەرەك:
--- قارسى بولماساڭىز, ەمدەۋ شارالارىن بٷگٸننەن باستايىق- دەدٸ, سابىرلى قالپىندا.
مەن, بٸردەن كەلٸستٸم. جەنە بٸر تاڭ قالعانىم, مىڭ-مىڭلاپ اقشاعا ساتىپ الاتىن – ٶكٸل, دەرٸ, سيستەما ٸزدەپ دەرٸحانا ارالاپ تەنتٸرەگەن جوقپىن. تەك قانا قولمەن ۋقالاپ (ماسساج) ەمدەۋ تەسٸلدەرٸن قولدانادى ەكەن. باعالارى دا قولجەتٸمدٸ. جاعدايىڭدى ايتساڭ باعاسىن دا تٷسٸرٸپ بەرەدٸ. بٸزدەگٸدەي سازارىپ, قاتىپ-سەمٸپ قالعان ەشتەڭە جوق. كەدٸمگٸ الدىنا كەلگەن اۋرۋدىڭ جاي-كٷيٸن ادامي تٸلدە تٷسٸنٸپ, قاس-قاباعىنا, جاعدايىنا قاراپ, قىزمەت جاساۋشى ناعىز «اق حالاتتى, ابزال جاندار!» ەكەن. باسقا بٸر ەلەمگە تاپ بولعانداي بولىپ, ٸشتەي تاڭدانعانىم سونشا, 3-4 كٷنگە دەيٸن ٶز كٶزٸمە ٶزٸم سەنبەي جٷردٸم.
جوق, ۋاقىت ٶتە كەلە سەنبەسكە لاجىم قالمادى. جەنە وسى مەكەمەنٸڭ باسشىسى فاتما ەپكەيدٸڭ ٶزٸنٸڭ قان قىسىمى قاتتى كٶتەرٸلٸپ تۇرسا دا, كەزەك كٷتٸپ وتىرعان بٸزدەرگە كەلٸپ:
«... دەنساۋلىعىنىڭ بولماي تۇرعانىن, سوندا دا 3-4 ادامدى, اۋرۋلارى اۋىر دەگەن, قابىلدايتىنىن جەنە باسقا كٸسٸلەردٸڭ تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋلارىن ٶتٸنٸپ سۇراعانى دا», اداگەرشٸلٸكتٸ پٸر تۇتقان تەربيەلٸ, تەكتٸ جان ەكەندٸگٸن ايتپاي-اق تٷسٸندٸرٸپ ٶتكەندەي بولدى.
العاشقى تانىستىقتىڭ ٶزٸندە-اق, جارقىلداي سٶيلەگەن اشىقتىعى مەن قاراپايىمدىلىعى بٸردەن ۇنادى. ەربٸر ناقتى دەيەكتەر كەلتٸرە سٶيلەگەن سٶزٸنەن ادام اعزاسىنىڭ بٸلگٸرٸ, ٶز ٸسٸنٸڭ شەبەرٸ ەكەندٸگٸن ايتپاي-اق تٷسٸنەسٸز. سەبەبٸ, ساۋساق ۇشتارى ارقىلى اۋرۋىڭىزدىڭ قاي جەردە ەكەنٸن, دەنەڭٸزدەگٸ قاي اعزامەن بايلانىسى بارىن جەنە قانداي كەرٸ ەسەرٸ بار ەكەندٸگٸن دە كٶزبەن كٶرٸپ, قولىنا ۇستاپ تۇرعانداي دەل ايتىپ, دياگنوزدى قويادى. سٶز ىڭعايىنان بايقاعانىمداي فاتيما ەپكەيگە بۇنداي ەرەكشە ەمشٸلٸك قاسيەت قان مەن اتاتەك ارقىلى بەرٸلگەن ەكەن.
قاي كەزدە بارساڭىز دا نەزٸكتٸگٸ مەن ەركەلٸگٸ ٶن بويىنا جاراسقان, كٸشكەنتاي عانا جٷزٸ جىلى مەدينا قىز كٷلٸمدەپ قارسى الادى. كٷنٸ بويى - شىمكەنت, تاراز, تاشكەنت, تاعى باسقا قازاق ەلٸنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنەن كەلگەن كٸشكەنتاي بٷلدٸرشٸننەن باستاپ, ەگدە تارتىپ تاياققا سٷيەنگەن بارشا ناۋقاستارعا قۇراق ۇشىپ قىزمەت جاساپ جٷرگەنٸ.
ال, ايجان ەمشٸنٸڭ بيوتوگى بار قولدارى جاساعان ەمدەۋ شاراسىنان كەيٸن دەنەڭ سەرگٸپ, اۋرۋدى ۇمىتاسىڭ. كەۋدەڭ دالاداي بولىپ, تىنىسىڭ كەڭەيٸپ جانىڭ شٸركٸن بٸر جادىراپ قالادى. بٸردە, كەزەكتٸ ەمدەۋ شاراسىنان كەيٸن جازۋ ٷستەلٸنٸڭ ٷستٸندەگٸ تٷرلٸ-تٷستٸ قاعازدارعا كٶزٸم تٷستٸ. جەيلاپ الىپ وقىپ كٶرسەم «العىس حاتتار» مەن «سەرتيفيكاتتار» احمەتوۆا ايجان مۇقاشقىزىنىڭ ادال ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸندە ەر جىلدارى العان ماراپاتتارى مەن جەتٸستٸكتەرٸ ەكەن. دەمەك, ٶز ٸسٸنٸڭ مامانى دەگەن سٶز. ەرمەن قاراي ەسكٸ تانىستارداي سٶزٸمٸز جاراسىپ, تٸپتٸ بٸرگە ٶسكەن قۇرداستاي بولىپ كەتتٸك.
جاقىن تانىستىقتىڭ ارقاسىندا كٷننەن-كٷنگە ايجان ەمشٸنٸڭ مەن بٸلمەيتٸن قىرلارى دا اشىلا باستادى. ەندٸ, قىسقاشا عانا جۋرناليستٸك زەرتتەۋمەن بۇل كٸسٸنٸڭ ەمشٸلٸك قىزمەتٸنە قىسقاشا شولۋ جاساپ ٶتەر بولساق, بٸرشاما قىزىقتى تىڭ مەلٸمەتتەرگە قانىق بولاسىزدار. مەسەلەن, احمەتوۆا ايجان مۇقاشقىزى جەيدەن جەي ادام ەمەس ەكەن, ول كٸسٸ كەسٸبي «حالىق ەمشٸسٸ». بۇل كەسٸپ سالاسىنا 2009 جىلى تٷسٸندە ايان بەرۋٸ ارقىلى كەلگەندٸگٸ تۋرالى ٶزٸ بىلاي دەپ باياندايدى:
«...بٸردە تٷس كٶرٸپپٸن. تٷسٸمدە اسپاننان كٶپ التىن جاۋعان ەكەن. سول التىنداردى كٶپ قىلىپ ەتەگٸمە جيناپ الىپپىن. بٸر اق ساقالدى اتا كەلٸپ:
---«بالام, التىنىڭدى تٶك! قولىڭدى جاي باتا بەرەيٸن»- دەدٸ.
مەن جيناعان التىنىمدى تٶگٸپ, قولىمدى جايدىم.
--- «قول جايعانىڭ ەم بولادى, بٷگٸننەن باستاپ ادام ەمدەيسٸڭ!» دەپ, جاڭاعى اتا باتا بەردٸ دە عايىپ بولدى» دەيدٸ, سول بٸر ٶمٸرٸندە ٶشپەستەي ٸز قالدىرعان عاجايىپ تىلسىم كەزەڭدٸ ەسٸنە الىپ, باياۋ كٷرسٸنگەن ەمشٸ.
سەل ٷنسٸزدٸكتەن سوڭ, ارقاما سۇيىق مايدى سەۋٸپ الدى دا ەڭگٸمەسٸنە قايتا كٸرٸستٸ:
مەن ۋقالاپ ەمدەۋ (ماسساج) ەدٸسٸمەن بۇرىننان بەرٸ اينالىسۋشى ەدٸم. مٸنە, وسى بٸر ۋاقيعادان كەيٸن ەم الۋعا كەلگەن ادامنىڭ قاي جەرٸ اۋىرىپ, نە مازالاپ جٷرگەنٸ, قانداي مەسەلەمەن كەلٸپ تۇرعانىن بەلگٸسٸز بٸر تٷيسٸك ارقىلى ٸشتەي سەزٸپ تۇراتىن بولدىم. ەس بٸلگەن كٸشكەنە كٷندەرٸمنەن باستاپ قازٸرگٸ كٷندەرٸم دە دەل كينوداعى كادرلار لەنتاسىنداي تٸزبەكتەلٸپ كٶز الدىما كەلە قالادى. كەيبٸر جولى بايلانىپ, تٷرلٸ كەسٸر-كەساپاتقا ۇشىراعان, ٶلٸم اۋزىنان قالعان ادامداردى بٸردەن سەزە قويامىن. ەمدەۋ بارىسىندا ونداي ادامداردىڭ ٶن-بويىن الاستاپ قوسىمشا ەم جاسايتىن بولدىم. مىسالى, تٷسٸنٸكسٸز تىقىر, جامان تٷس كٶرٸپ شوشىنۋ, كەي ٷيلەردە بەرەكە كەتٸپ ۇرىس-كەرٸستٸڭ بەلەڭ الۋى نەمەسە جاس ٶلٸم بولعان جاعدايدا ٷيدٸ, ادامدى قامشىمەن, تەسپٸمەن الاستاعان دۇرىس. ٶستٸپ العاشقىدا ٶزٸمدٸ ٶڭ مەن تٷستٸڭ اراسىندا جٷرگەندەي كٷي كەشەتٸن ەدٸم.
ال, دۋلانعان ادام كەلسە ٶز-ٶزٸمنەن تىنىشسىزدانىپ, ارقا-باسىم قۇرىسىپ, دەم جەتپەي قىسىلىپ قاتتى قينالامىن. ويلاپ قاراسام بۇرىندارى بۇنداي نەرسەگە ونشا مەن دە بەرمەي, كٶپ سەنە بەرمەيتٸن ەدٸم. كٶز كٶرٸپ, كٶڭٸل سەندٸ, قارا دۋانىڭ بار ەكەندٸگٸنە. بٸرتٸندەپ ناۋقاستىڭ اۋرۋ جەرلەرٸن تاپ باسىپ, دياگنوزىن دا قوياتىن دەڭگەيگە جەتتٸم-دەپ, سٶزٸن بٸر تٷيٸندەپ الىپ, ەرمەن قاراي جالعاستىردى.
«سودان ۋاقىت ٶتە كەلە وسىناۋ ەمشٸلٸك جولعا بٸرجولا بەت بۇرعانىمدى ٶزٸم دە بٸلمەي قالدىم. الدىما دەرتٸنە داۋا ٸزدەپ كەلگەن ناۋقاستاردىڭ كٶڭٸلٸنە ٷمٸت وتىن جاعىپ, ٶمٸرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىۋ ٷشٸن ەرتٷرلٸ سىرقاتتاردى ەمدەۋدٸڭ بٸر ەمەس, بٸرنەشە تەسٸلٸن مەڭگەردٸم. مەسەلەن, اتاپ ايتسام:
--- اۋرۋ بويىنداعى زيياندى ەنەرگييانى دۇعا وقىپ قايتارۋمەن قاتار, الاستاپ تازالايمىن, ۋقالاپ ەمدەۋمەن (ماسساج) قاتار الاقاننىڭ بيوتوگىمەن, وتپەن ەمدەپ عانا قويماي, قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەمٸ ٷزبەنٸ (قيما) دە مەڭگەرگەنمٸن. تاعى بٸر تٷندەردە اق ساقالدى اتا ايان بەرٸپ قانداي نٷكتەگە بانكٸنٸ قالاي قويىپ, قالاي قان الۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەتكەندەي ەلەس بەردٸ, دەل سول تٷسٸمدەگٸ اياندا كٶرسەتكەندەي ەتٸپ قازٸرگٸ كٷندەرٸ حيدجاما جاساپ, ينە دە سالامىن.
جەنە دە قان قىسىمى, گەموگلوبيننٸڭ تٶمەندەۋٸ, شىجىڭدىق, تٸل-كٶز تييۋگە ۇشىراعانداردى مەن باسسٷيەكتەگٸ قان قىسىم, اياق-قولدىڭ قاقساۋى تاعى باسقا دا تٷرلٸ دەرتتەردەن دە كٶپتەگەن ناۋقاستاردى ەمدەپ جازىپ قاتارعا قوسىپ, ساۋابىمەن قاتار العىسىن دا الدىم-دەيدٸ, اق حالاتتى ابزال جاننىڭ بٸرٸ ەمەس بٸرەگەيٸ – اتالمىش ايجان ەمشٸ.
مٸنەكەي, اعايىن ويلاماعان جەردەن اۋرۋىما شيپا ٸزدەپ بارىپ, سىرقاتىمنان قۇلان تازا ايىققان مەن دە ايجان ەمشٸنٸڭ بويىنداعى تىلسىم كٷشٸ مەن ٶز ٸسٸنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە, كٸشٸپەيٸلدٸلٸگٸنە تەنتٸ بولدىم.
اۋرۋدىڭ ازابىن تارتىپ, دەرتٸنە شيپا ٸزدەۋشٸ جٷزدەگەن ٷلكەن-كٸشٸنٸڭ شىنايى جٷرەكجاردى العىسىنا بٶلەنٸپ, قۇرمەتٸنە يە بولعان سٸزدەردەي «حالىق ەمشٸلەرٸنٸڭ» بولعانىنا تەڭٸرگە تەۋبە ايتامىز.
مىڭ العىس, سٸزدەرگە – فاتيما ەپكەي, ايجان ەمشٸ-دەپ, كٶڭٸل كٶكجيەگٸندە زور ريزاشىلىقتان تۋىنداعان قىسقاشا ەڭگٸمەمدٸ وسىمەن اياقتايمىن, قۇرمەتتٸ وقىرمان!
پى: سى:
سٶز سوڭىندا مٶلدٸر قۇداعيعا, كٸشٸ قۇدا بالا قۋاندىق پەن جۇبايى ەسەلگە, سول استانادا تۇراتىن جۋرناليست ٸنٸم- قانات مەمەتقازىعا دا كٶرسەتكەن قۇرمەتتەرٸڭ مەن سىيلارىڭا, قولداۋلارىڭا اق جٷرەگٸممەن زور ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن! سٸزدەرگە, ٶمٸردەگٸ بار جاقسىلىقتى تٸلەيمٸن!
قالي يبرايىمجانوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
