كٶرنەكتٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, ۇلت-ازاتتىق جەنە الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, الاشوردا اۆتونومييالى ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى, ۇلت كٶسەمٸ ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى بٶكەيحان: «قازاقتى اۆتونومييا قىلساق, قاراٶتكەل – الاشتىڭ ورتاسى, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كٶرپەش-باياندى» شىعارعان, شوقان, اباي, احمەت, مٸرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كٸم ەكەنٸن ەۋروپا سوندا بٸلەر ەدٸ-اۋ», -دەپتٸ. وسى جەردەگٸ قاراٶتكەل – اقمولا ٶڭٸرٸنٸڭ بايىرعى جەر اتاۋى, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ استاناسى, باس قالاسى. الاش كٶسەمٸنٸڭ وسىدان 100 جىل بۇرىن ايتقان سٶزٸ ەلٸمٸز ەگەمەندٸگٸن العان ۋاقىتتا جٷزەگە استى.
راسىندا, استانادا تٷرلٸ ۋنيۆەرسيتەتتەر سالىنىپ, زەۋلٸم عيماراتتار بوي كٶتەرٸپ, قازاقتىڭ ەليحانى ايتقان شوقان, اباي, احمەت, مٸرجاقىپ سىندى تاعى باسقا تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسٸمدەرٸ ۇلىقتالىپ, مۇرالارى جان-جاقتى ناسيحاتتالىپ جاتىر. وسى اتالعان نەگٸزگٸ باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋى – استانانىڭ الاشتانۋ سالاسىنا قوسقان ٷلكەن ٷلەسٸ دەۋگە بولادى. حح عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ ساياسي ەليتاسى رەتٸندە حالقىمىزدىڭ ساياسي تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن, ۇلتىمىزدىڭ مەدەني-رۋحاني دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە كٷش سالعان, مول شىعارماشىلىق مۇرا قالدىرعان ۇلت زييالىلارىنىڭ ٶنەگەسٸن, تەربيەلٸك مەنٸ زور تاعىلىمدارىن دەرٸپتەۋ – تەك اتالمىش سالانى زەرتتەپ جٷرگەن عالىمداردىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جٷرگەن مامانداردىڭ دا جەنە جالپى قوعامنىڭ دا ٸسٸ.
الاش پەن ازاتتىق – ەگٸز ۇعىم. وسىناۋ تەۋەلسٸزدٸك بٸزگە – بٷگٸنگٸ ۇرپاققا وڭايلىقپەن كەلە سالعان جوق. بۇل جولدا قازاقتىڭ نەشەلەگەن ۇلدارى باستارىن قاۋٸپ-قاتەرگە تٸگٸپ, ۇلت-ازاتتىق جولىندا قۇربان بولدى. قانشاما ارىستارىمىز ەركٸندٸك ٷشٸن ۇمتىلىپ, باسىنا نەبٸر زۇلمات قاۋٸپ-قاتەرلەردٸ ٶتكەردٸ. ازاتتىقتىڭ اق تاڭى – اللادان بابالارىمىزدىڭ تٸلەپ ٶتكەن تٸلەۋلەرٸ, ارمان-مۇراتتارىنىڭ ورىندالۋى, قايسار رۋحتى قازاقتىڭ عاسىرلار بويعى كٷرەستەرٸنٸڭ جەمٸسٸ.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بويتۇمارى, سيمۆولىنا اينالعان استانا جەنە تەۋەلسٸزدٸك ۇعىمدارى بٸر-بٸرٸن تولىقتىرىپ تۇراتىن ۇعىمعا اينالعانىن بٷگٸنگٸ استانا قالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان ٸستەردەن كٶرۋگە بولادى. استانادا ەر جىلداردا قازاق حالقىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ ٷشٸن كٷرەسكەن كەرەي-جەنٸبەك, ابىلاي حان, بٶگەنباي باتىر, قابانباي باتىر, كەنەسارى باستاعان ۇلى تۇلعالار, باتىرلار, باۋىرجان مومىشۇلى, راحىمجان قوشقاربايۇلى باستاعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرلارى, اقتامبەردٸ جىراۋ, بٸرجان سال, اباي, مۇحتار باستاعان ەدەبيەت پەن ٶنەر ٶكٸلدەرٸ, عالىمدار, بالۋان شولاق, قاجىمۇقان باستاعان قازاقتىڭ سپورت شەبەرلەرٸ, سماعۇل سەدۋاقاس, جۇمابەك تەشەنۇلى باستاعان بەلگٸلٸ تۇلعالار, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ اتىنا, ەلەمدٸك تۇلعالار, حالىقارالىق اتاۋلارمەن, ەدەبي كەيٸپكەرلەر, انالار, كەسٸبي, دەستٷرلٸ, جەر-سۋ اتاۋلارىمەن اتالاتىن داڭعىل, كٶشە, تاسجول, قىسقا كٶشە, ورامدار بەرٸلگەن. استانا قالاسىنداعى ەليحان بٶكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸمەن اتالاتىن كٶشەلەر: ەليحان بٶكەيحان, احمەت بايتۇرسىنۇلى, مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ, مۇستافا شوقاي, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, حالەل دوسمۇحاممەدۇلى, جاhانشا دوسمۇحاممەدۇلى, اعايىندى بٸرٸمجانوۆتار, ەلٸمحان ەرمەكوۆ, ايدارحان تۇرلىباەۆ, ۋەليتحان تاناشەۆ, سماعۇل سەدۋاقاس, ماعجان جۇمابايۇلى, جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى, حالەل عابباس, سۇلتانبەك قوجانۇلى, حايرەددين بولعانباەۆ, جاھانشا سەيدالين, قوشكە كەمەڭگەرۇلى, تەلجان شونانۇلى, عۇمار قاراش, جاقىپ اقباي, سۇلتانماحمۇت تورايعىرۇلى, اسپاندييار كەنجين, مۇحامەدجان سەرالين, نەزٸر تٶرەقۇلۇلى, شايمەردەن قوسشىعۇلۇلى جەنە الاش تاسجولى. استانادا جالپى قازٸرگٸ ۋاقىتتا الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمٸمەن اتالاتىن 1 داڭعىل, 26 كٶشە جەنە الاش دەپ اتالاتىن 1 تاسجول بار.
سٶزٸمٸز مەن ٸسٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن وسى كٶشەلەرگە انىقتامالىق سيپاتتاما بەرەيٸك:
- ەليحان بٶكەيحان كٶشەسٸ
ەليحان بٶكەيحان كٶشەسٸ استانا قالاسى مەسليحاتىنىڭ شەشٸمٸمەن 1997 جىلعى 7 قاراشادا بەرٸلگەن. ول ع. قاراش كٶشەسٸنەن باستالىپ, اباي داڭعىلىندا اياقتالادى. اعىباي باتىر, ا. يمانوۆ, ت. رىسقۇلوۆ, كەنەسارى كٶشەلەرٸن قيىپ ٶتەدٸ. ۇزىندىعى – 846,3 م. بۇل كٶشەدە ماحامبەت ٶتەمٸسۇلى اتىنداعى وقۋشىلار سارايى, وبسە ورتالىعى, بۇۇ ٶكٸلدٸگٸ, «اباي» كٸتاپ ٷيٸ ورنالاسقان. ەليحان بٶكەيحاننىڭ اتىنا ەلوردانىڭ سول جاعالاۋىنان كٶشە بەرٸلەتٸندٸكتەن اتالعان كٶشەگە قازٸرگٸ تاڭدا ەزٸربايجان مەمبەتوۆتٸڭ اتى بەرٸلدٸ.
بٶكەيحان ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى (1866-1937) – كٶرنەكتٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, ۇلت-ازاتتىق جەنە الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, الاشوردا اۆتونومييالى ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى, پۋبليتسيست, عالىم, اۋدارماشى. ەليحان بٶكەيحان «قازاق» گازەتٸن ۇيىمداستىرۋدا جەنە ونىڭ جالپى ۇلتتىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋٸنە زور ەڭبەك سٸڭٸردٸ. ەليحاننىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن 1917 جىلى شٸلدەدە 1-جالپىقازاق سيەزٸ ٶتكٸزٸلٸپ, «الاش» پارتيياسى قۇرىلدى. 1917 جىلعى جەلتوقسانداعى سيەزدە «ۇلت كەڭەسٸ» قۇرىلىپ, ونىڭ اتى «الاشوردا» بولىپ اتالدى. بۇل ٷكٸمەتتٸڭ تٶراعاسى بولىپ ە. بٶكەيحان سايلاندى. ەليحان بٶكەيحان – قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن, مەدەنيەتٸن, شارۋاشىلىعىن, تٶرت تٷلٸك مالىن, جەر-سۋىن, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ بٸرٸ. ول حالىقتىڭ سانا-سەزٸمٸ مەن ۇلتتىق مەدەنيەتٸن كٶتەرۋدەگٸ باسپاسٶزدٸڭ وراسان زور ماڭىزىن باعالاي بٸلگەن.
- مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ كٶشەسٸ
مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ كٶشەسٸ 1997 جىلعى 7 قاراشادا بەرٸلگەن. س. مۇحامەدجانوۆ كٶشەسٸنەن باستالىپ, اسپارا كٶشەسٸندە اياقتالادى. ش. جيەنقۇلوۆا, اقان سەرٸ, جالىن كٶشەلەرٸمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 3721,7 م.
مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ (1885-1935) – قازاقتىڭ اسا كٶرنەكتٸ اعارتۋشىسى, الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ, قازاق اقىنى, جازۋشى, دراماتۋرگ, پۋبليتسيست, اعارتۋشى-پەداگوگ, كٶسەمسٶز شەبەرٸ. حح عاسىر باسىنداعى قازاق مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ ٸرٸ ٶكٸلٸ. قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانى – «باقىتسىز جامال» (1910) جەنە «ازامات» (1913), «تەرمە» (1915) كٸتاپتارىنىڭ اۆتورى.
- مۇحامەدجان تىنىشباەۆ كٶشەسٸ
مۇحامەدجان تىنىشباەۆ 1997 جىلعى 7 قاراشادا بەرٸلگەن. قاراساي باتىر كٶشەسٸنەن باستالىپ, ى. التىنسارين كٶشەسٸندە اياقتالادى. اقبۇعى, بٸرجان سال كٶشەلەرٸمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 727,6 م.
مۇحامەدجان تىنىشباەۆ (1879-1937) – الاشتىڭ ٸرٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, تاريحشى, اعارتۋشى, تۇڭعىش تەمٸرجول ينجەنەرٸ, ٸٸ مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ دەپۋتاتى, قوقان اۆتونوميياسىنىڭ باسشىسى, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ. الاش پارتيياسىن قۇرۋعا تٸكەلەي ارالاسىپ, 1917 جىلعى جەلتوقساندا جارييالانعان الاش اۆتونوميياسى ٷكٸمەتٸنٸڭ 15 مٷشەسٸنٸڭ بٸرٸ بولعان. «الاش اۆتونوميياسى اۋماعىنداعى ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ تۋرالى ەرەجەنٸڭ» جوباسىن قابىلداۋعا قاتىسقان.
- سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ كٶشەسٸ
سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ كٶشەسٸ 1997 جىلعى 7 قاراشادا بەرٸلگەن. ول كەنەسارى كٶشەسٸنەن وتىرار كٶشەسٸنە دەيٸن جەنە ج. وماروۆ كٶشەسٸنەن باستالىپ, بٶگەنباي باتىر داڭعىلىنا دەيٸن سوزىلىپ جاتىر. س. سەيفۋللين, قاراعاندى, ە. جانگەلدين, ي. پانفيلوۆ كٶشەلەرٸن قيىپ ٶتەدٸ. ۇزىندىعى – 1704,5 م.
تورايعىروۆ سۇلتانماحمۇت (1893-1920) – اقىن, اعارتۋشى, الاش پارتيياسىنىڭ سەمەي وبلىستىق كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ. 1917 جىلى اقپان ايىنداعى تٶڭكەرٸستەن كەيٸن سەمەيدە جاڭا قۇرىلعان الاش پارتيياسى, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ جۇمىستارىنا قاتىسقان. «الاش ۇرانى» ٶلەڭٸن جارييالاپ, «الاش تۋى استىندا, كٷن سٶنگەنشە سٶنبەيمٸز...» دەپ الاش يدەياسىن جىرلاعان. «ەليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋٸ» ماقالاسىندا الاش كٶسەمٸنٸڭ تاريحي قىزمەتٸن باعالادى. بٸرنەشە ٶلەڭ, وچەرك, رومان, ەڭگٸمەلەر جازعان.
- قوشكە كەمەڭگەرۇلى كٶشەسٸ
قوشكە كەمەڭگەرۇلى كٶشەسٸ 1999 جىلعى 1 شٸلدەدە بەرٸلگەن. اقبيداي كٶشەسٸنەن باستالىپ, ٶزەن كٶشەسٸندە اياقتالادى. اقسۋ-جاباعالى, ىنتىماق كٶشەلەرٸمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 2207,2 م.
قوشكە كەمەڭگەرۇلى (1896-1937) – الاش قايراتكەرٸ, عالىم, دراماتۋرگ, جازۋشى, جۋرناليست. ومبىدا قۇرىلعان قازاق جاستارىنىڭ ۇيىمى «بٸرلٸككە» مٷشە بولعان. 1916-1918 جىلدارى «بالاپان» قولجازبا جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولدى. پروزاداعى العاشقى تۋىندىلارىنىڭ بٸرٸ – «تۇتقانىڭ ويى» ەڭگٸمەسٸ. ق. كەمەڭگەردٸڭ «جەتٸم قىز», «دٷرييا», «نازيقا» ەڭگٸمەلەرٸ, «التىن ساقينا», «بوستاندىق جەمٸسٸ» ت.ب. درامالىق تۋىندىلارى بار.
- الاش تاسجولى
الاش تاسجولى 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. ش. جيەنقۇلوۆا كٶشەسٸنەن باستالىپ, اقجول, جولىمبەت كٶشەلەرٸمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 14717,3 م. بۇل تاسجولدا الاش ساۋدا ٷيٸ, ورتالىق بازار, كٶك بازار ورنالاسقان.
الاش قوزعالىسى – حح عاسىر باسىنداعى قازاق جەرٸنٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸن قامتىعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس. 1905 جىلعى 26 ماۋسىمداعى «قارقارالى قۇزىرحاتى» دەپ اتالىپ قوياندى جەرمەڭكەسٸندە رەسەي پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ مينيسترلەر كابينەتٸنە سٶز بوستاندىعى مەن انا تٸلٸندە وقۋ ت.ب. مەسەلەلەردٸ كٶتەرگەن 12.767 قازاق ازاماتى قول قويعان قۇجات وسى قوزعالىستىڭ باستاۋى بولىپ تابىلادى. الاش قوزعالىسىنىڭ باستى ماقساتى – قازاق ەلٸنٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ, ياعني ۇلتتىق مٷددەسٸن قورعاي الاتىن مەملەكەتتٸك جٷيە قۇرۋ, قازاق جەرلەرٸنە ٸشكٸ رەسەيدەن قونىس اۋدارۋعا شەك قويۋ, ەلەمدٸك وزىق تەجٸريبەنٸ پايدالانا وتىرىپ, دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋ, ەگٸنشٸلٸك پەن ٶنەركەسٸپتٸڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, رىنوكتىق قاتىناستارعا جول اشۋ, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ ٶركەندەتۋ, وقۋ جٷيەسٸنٸڭ, تٸلدٸڭ دامۋىنا قاجەت شارتتار تٷزۋ بولدى. الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى 1917 جىلدىڭ اقپان جەنە جەلتوقسان ارالىعىندا ٶزٸنٸڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتتٸ. 1917 جىلى الاش پارتيياسىنىڭ قۇرىلۋى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرىلۋى بۇل قوزعالىستىڭ نەتيجەسٸ بولدى.
- مۇستافا شوقاي كٶشەسٸ
مۇستافا شوقاي كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. «پرومىشلەننىي» تۇرعىن الابى. كٶكجەلەك كٶشەسٸنەن باستالادى.ۇزىندىعى – 1108,8 م.
مۇستافا شوقاي (1886-1941) – كٶرنەكتٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, تٷرٸك حالقىنىڭ داڭقتى كٷرەسكەرٸ, وتارشىلدىقتىڭ وزبىر ساياساتىنا قارسى جٷرگٸزٸلگەن قوعامدىق قوزعالىس كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ. تٷركٸستان حالىقتارى اراسىندا تاريحتا تۇڭعىش رەت دەموكراتييالىق ەۋروپانىڭ ورتاسىندا تٷركٸستاندىق ساياسي ەميگراتسييالىق قىزمەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى.
- عۇمار قاراش كٶشەسٸ
عۇمار قاراش كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. ە. بٶكەيحان كٶشەسٸنەن باستالىپ, اسانقايعى كٶشەسٸندە اياقتالادى. ۇزىندىعى – 1155,1 م.
عۇمار قاراش (1875-1921) − الاش قوزعالىسىنىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ, دٸندار-اقىن. 1911-1913 جىلدارى العاش وردادا, كەيٸن ورالدا باسىلعان «قازاقستان» گازەتٸن شىعارىسۋعا, ونىڭ ساياسي-مەدەني ەلەۋەتٸن كٶتەرۋگە اتسالىستى. وسى كەزەڭدە قازاقتىڭ ساياسي كٶزٸن اشاتىن, رۋحاني بايىتاتىن «ويعا كەلگەن پٸكٸرلەرٸم», «بالا تۇلپار», «اعا تۇلپار», «قارلىعاش», «ٶرنەك», «تۋمىش», «بەدەل قاجى» اتتى فيلوسوفييالىق كٸتاپتارى جارىق كٶرگەن.
- جاھانشا دوسمۇحامەدۇلى كٶشەسٸ
جاھانشا دوسمۇحامەدۇلى كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. اقجول كٶشەسٸنەن باستالىپ, جەتٸگەن كٶشەسٸمەن قييالىسادى. ۇزىندىعى – 1501 م.
جاھانشا دوسمۇحامەدۇلى (1889-1932) – الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ, باتىس الاشوردا جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, زاڭگەر. رەسەيدەگٸ اقپان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن بولعان قوعامدىق-ساياسي ٶزگەرٸستەر كەزٸندە وبلىستىق قازاق كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولدى. 1917 جىلى مامىردا مەسكەۋدە ٶتكەن بٷكٸلرەسەيلٸك مۇسىلماندار سيەزٸنە قاتىسىپ, بٷكٸلرەسەيلٸك مۇسىلماندار كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى.
- حالەل دوسمۇحامەدۇلى كٶشەسٸ
حالەل دوسمۇحامەدۇلى كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. «شۇبار» تۇرعىن الابى. اتاسۋ كٶشەسٸنەن باستالىپ, سارايشىق كٶشەسٸندە اياقتالادى. ر. قوشقارباەۆ, ە. ەرمەكوۆ, قاراشاش كٶشەلەرٸمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 1089,8 م.
حالەل دوسمۇحامەدۇلى (1894-1939) الاشتىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ, باتىس الاشوردانىڭ تٶراعاسى, دەرٸگەر, ۇستاز, عالىم. 1917 جىلى رەسەيدەگٸ اقپان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن قازاق دالاسىندا جالپىقازاق سيەزدەرٸن ۇيىمداستىرىپ, ونى ٶتكٸزۋگە اتسالىستى. 1917 جىلى جەلتوقساندا ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزٸندە جارييالانعان الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ – ۇلت كەڭەسٸ قۇرامىنا سايلاندى. الاش قايراتكەرلەرٸمەن بٸرگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە حالىقتى بٷلٸنشٸلٸكتەن قورعايتىن ۇلتتىق ەسكەر – حالىق ميليتسيياسىن جاساقتاۋعا, الاش قورىن قۇرۋ ٸسٸنە كٷش سالدى. «مۇرات اقىن سٶزٸ», «يساتاي – ماحامبەت», «الامان» جيناقتارىن شىعاردى.
- جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى كٶشەسٸ
جٷسٸپبەك ايماۋىۇلى كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. س. سەيفۋللين كٶشەسٸنەن باستالىپ, ى. دٷكەنۇلى كٶشەسٸنەن اياقتالادى. ە. جانگەلدين كٶشەسٸمەن بٶگەنباي باتىر داڭعىلىن قيىپ ٶتەدٸ. ۇزىندىعى – 1100,9 م.
جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى (1889-1931) – الاشتىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ ەرٸ جازۋشىسى, دراماتۋرگ, اۋدارماشى, زەرتتەۋشٸ, پۋبليتسيست. قازاق كٶركەم پروزاسىنىڭ, دراماتۋرگيياسىنىڭ, ۇلتتىق پسيحولوگييا, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلاردىڭ بٸرٸ. 1917-1919 جىلدارى الاش قوزعالىسىنىڭ ٶرٸستەگەن شاعىندا جازۋشى ساياسي ٸس-شارالاردىڭ ورتاسىندا جٷرەدٸ. الاشوردانىڭ ٷنٸ بولعان «قازاق», «سارىارقا» گازەتتەرٸ مەن «اباي» جۋرنالىنا ۇلتتى ازاتتىققا ٷندەيتٸن, نامىسىن وياتاتىن ماقالا, ٶلەڭ جارييالاپ تۇرعان. «قارتقوجا», «اقبٸلەك» روماندارى مەن «كٷنٸكەيدٸڭ جازىعى» پوۆەسٸ, «شەرنيياز», «ەل قورعانى», «مانساپقورلار» پەسالارىنىڭ, «پسيحولوگييا», «جان جٷيەسٸ جەنە ٶنەر تاڭداۋ» ەڭبەكتەرٸنٸڭ اۆتورى.
- ماعجان جۇماباەۆ داڭعىلى
ماعجان جۇماباەۆ داڭعىلى 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. ابىلاي حان داڭعىلىنان باستالىپ, ب. مومىشۇلى, ر. قوشقارباەۆ داڭعىلدارىن, قاجىمۇقان, م. تٶلەباەۆ كٶشەلەرٸن قيىپ ٶتەدٸ. ۇزىندىعى – 3197 م. بۇل داڭعىلدا ەۋرازييا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «ستۋدەنتتەر ٷيٸ» ورنالاسقان.
ماعجان جۇماباەۆ (1893-1938) – الاش قوزعالىسىنىڭ بەلگٸلٸ قايراتكەرٸ, ۇلت اقىنى, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ اسا كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ. 1912 جىلى قازاندا اقىننىڭ «شولپان» اتتى تۇڭعىش ٶلەڭدەر جيناعى باسىلىپ شىعادى. م. جۇماباەۆ تۇڭعىش ٶلەڭٸنەن باستاپ ەلەۋمەتتٸك تاقىرىپقا دەن قويىپ, اعارتۋشىلىق, ۇلت-ازاتتىق, دەموكراتيياشىل باعىتتى ۇستاندى. ول اباي پوەزيياسىنىڭ ٶشپەس ماڭىزىن بٸردەن تانىپ, ونى «حاكٸم» دەپ اتادى. م. جۇماباەۆ «قازاعىم», «مەن جاستارعا سەنەمٸن», «قازاق تٸلٸ», «تٷركٸستان» ت.ب. ٶلەڭدەردٸڭ جەنە «باتىر بايان», «قويلىبايدىڭ قوبىزى» اتتى پوەمالاردىڭ اۆتورى.
- ەلٸمحان ەرمەكوۆ كٶشەسٸ
ەلٸمحان ەرمەكوۆ كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. تەمٸرقازىق, ن. وڭداسىنوۆ, الپامىس باتىر كٶشەلەرٸن قيىپ ٶتٸپ, قاراساقال ەرٸمبەت كٶشەسٸندە اياقتالادى. ۇزىندىعى – 899,5 م.
ەلٸمحان ەرمەكوۆ (1891-1970) – قوعام قايراتكەرٸ, «الاش» پارتيياسى مەن الاشوردا قوزعالىسى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, ماتەماتيك, ۇستاز, عالىم. قازاق جەرلەرٸن قازاق اكسر-ٸ شەڭبەرٸندە توپتاستىرۋدا ەرەكشە رٶل اتقارعان. ول قازاق زييالىلارىنىڭ قاتارىنان تۇڭعىش رەت ماتەماتيكا سالاسىنان پروفەسسور اتاعىنا يە بولعان.
- سۇلتانبەك قوجانۇلى كٶشەسٸ
سۇلتانبەك قوجانۇلى كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. قابانباي باتىر داڭعىلىنان باستالىپ, لەسنوي كٶشەسٸمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 1437,6 م.
سۇلتانبەك قوجانۇلى (1894-1938) – بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, ۇستاز, عالىم, پۋبليتسيست. 1917 جىلى كٶكتەمدە تاشكەنتتە م. شوقاي, ق. قوجىقوۆ, ق. بولعانباەۆ, س. اقاەۆپەن بٸرگە «بٸرلٸك تۋى» گازەتٸن شىعاردى. مەكتەپكە ارنالعان «ەسەپتانۋ قۇرالى» وقۋلىعى مەن «تٷركٸستاننىڭ كەڭەستٸك اۆتونوميياسىنىڭ ون جىلدىعىنا» اتتى كٸتاپتارى شىقتى. 1923 جىلى ماعجاننىڭ ٶلەڭ كٸتابىنا العىسٶز جازىپ جارييالادى. «نەنٸ ايتايىن?», «كٸم جاۋاپكەر?», «كٶرەمٸز!» ت.ب. ٶلەڭدەرٸ مەن اۋدارمالارى بار.
- تەلجان شونانۇلى كٶشەسٸ
تەلجان شونانۇلى كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. تاشكەنت كٶشەسٸندە اياقتالادى. ۇزىندىعى – 1346,7 م.
تەلجان شونانۇلى (1894-1938) – كٶرنەكتٸ الاش قايراتكەرٸ, تٸل بٸلٸمٸ سالاسىن ۇيىمداستىرۋشى, اعارتۋشى, پەداگوگ, اۋدارماشى, تٸلشٸ عالىم. ت. شونانۇلى ۇلتتىق اۆتونومييا جولىندا كٷرەس جٷرگٸزگەن الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ قاتارىندا بولدى. 1917 جىلى 5-13 جەلتوقساندا ورىنبوردا ٶتكەن ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزٸندە الاشوردا ٷكٸمەتٸ جانىنان قۇرىلعان وقۋ كوميسسيياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگٸزٸلدٸ. ول 1923-37 جىلدار ارالىعىندا 32 وقۋلىق, كٸتاپ, 72 ماقالا جازعان.
- نەزٸر تٶرەقۇلۇلى كٶشەسٸ
نەزٸر تٶرەقۇلۇلى كٶشەسٸ 2007 جىلعى 12 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. ج. جاباەۆ كٶشەسٸنەن باستالادى. ۇزىندىعى – 933,6 م.
نەزٸر تٶرەقۇلۇلى (1892-1937) – كٶرنەكتٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, ٸرٸ تاريحي تۇلعالاردىڭ بٸرٸ, الاش قوزعالاسىنىڭ قايراتكەرٸ. جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ العاشقىلارىنىڭ قاتارىندا تٷركٸستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلىعىنا سايلانعان. تٷركٸستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸن (تسيك), وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىن باسقاردى. تاشكەنتتەگٸ تۇڭعىش جوعارعى وقۋ ورنىن اشۋدا باستى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ بولدى. 1922-1926 جىلدارى كسرو حالىقتارىنىڭ ورتالىق باسپاسىن باسقاردى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىسقا ارالاسقان. 1928 جىلى (36 جاسىندا) ھيجاز نەج (ساۋد ارابيياسى), ەرٸ قوسىلعان ايماقتارداعى كسرو-نىڭ ٶكٸلەتتٸ ۋەكٸلٸ بولىپ تاعايىندالدى. كسرو-نىڭ تۇڭعىش قازاق ەلشٸسٸ بولعان.
- جاقىپ اقپاەۆ كٶشەسٸ
جاقىپ اقپاەۆ كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. ۇزىندىعى – 1006,5 م.
جاقىپ اقپاەۆ (1876-1934) – الاش قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ. حح عاسىردىڭ باسىنداعى ەڭ ىقپالدى قازاق زييالىلارىنىڭ بٸرٸ. قارقارالى ۋەزدٸ قازاق كوميتەتٸ ونىڭ قۇرمەتٸنە «جاقىپ مەدرەسەسٸن» اشقان. قازاق حالقىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى ٷشٸن كٷرەسكەن ٸرٸ قايراتكەر.
- جاھانشا سەيدالين كٶشەسٸ
جاھانشا سەيدالين كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. دەۋلەتكەرەي كٶشەسٸمەن قيىلىسىپ, ن. تٸلەنديەۆ كٶشەسٸندە اياقتالادى. ۇزىندىعى – 982,1 م.
جاھانشا سەيدالين (1877-1923) – قوعام قايراتكەرٸ. حح عاسىردىڭ باسىندا جالپىقازاق سەزٸن شاقىرۋدى العاش كٶتەرگەن تۇلعا.
- حايرەتدين بولعانباەۆ كٶشەسٸ
حايرەتدين بولعانباەۆ كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. ەگٸندٸ, كٶكجيدە, اشۋتاس ورامدارىمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 885,4 م.
حايرەتدين بولعانباەۆ (1893-1937) – الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ, كٶسەمسٶزشٸ. بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزدەرٸنە قاتىسقان. تٷركٸستان اۆتونوميياسىن قۇرۋعا اتسالىسقان. اقمولادا الاش كوميتەتٸن قۇرۋدا بەلسەندٸلٸك تانىتقان. 1917-1918 جىلدارى مۇستافا شوقاي, سۇلتانبەك قوجانوۆپەن بٸرلەسٸپ, «بٸرلٸك تۋى» گازەتٸن جارىققا شىعاردى. ۇلت تاعدىرى جەنە رۋحانييات مەسەلەلەرٸنە ارنالعان بٸرقاتار ەڭبەكتەرٸ بار.
- حالەل عابباسوۆ كٶشەسٸ
حالەل عابباسوۆ كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. سارىارقا اۋدانىندا ورنالاسقان. ۇزىندىعى – 1039,7 م.
حالەل عابباسوۆ (1888-1931) – الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ. بٸرٸنشٸ جالپىقازاق سيەزٸندە بٷكٸلرەسەيلٸك قۇرىلتايعا ۇسىنىلعان. 1917 جىلدىڭ قازانىنان سەمەي وبلىستىق الاش پارتيياسى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولدى. ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزٸندە الاش ميليتسيياسىن قۇرۋ تۋرالى بايانداما جاساعان. الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەلٸگٸنە سايلانعان.
- سماعۇل سەدۋاقاسوۆ كٶشەسٸ
سماعۇل سەدۋاقاسوۆ كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. مۇرىن جىراۋ, جاسىباي كٶشەلەرٸمەن قيىلىسىپ, ٷمبەتەي جىراۋ كٶشەسٸندە اياقتالادى. ۇزىندىعى – 1249,1 م.
سماعۇل سەدۋاقاسوۆ (1900-1933) – قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, جازۋشى, سىنشى, الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشى. ساياسي كٷرەسكە 1916 جىلى ارالاسىپ, «بٸرلٸك», «جاس ازامات» ۇيىمدارىندا قايراتكەرلٸك شىڭدالۋدان ٶتەدٸ. 1917-1918 جىلدارى اقمولا وبلىسىندا الاش كوميتەتٸن قۇرۋعا اتسالىسادى. قازاق مەملەكەتتٸك باسپاسىنىڭ 5 كٸسٸدەن تۇراتىن رەداكتسييالىق القاسىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەن (ا.بايتۇرسىنۇلى, ە. بٶكەيحان, ح. بولعانباي, ج. ايماۋىتۇلى سىندى تۇلعالارمەن بٸرگە). قايراتكەر 20-جىلدارى قازاق جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىنا قاتىستى جۇمىستارعا بەلسەندٸ قاتىستى. قايراتكەردٸڭ ساياساتتاعى ەلەۋلٸ بەلەسٸ - كرەمل فۋنكتسيونەرٸ ف. گولوششەكينمەن اشىق كٷرەسٸ. سماعۇل سەدۋاقاسوۆتىڭ «كٷمٸس قوڭىراۋ», «كٷلپەش», «سالماقباي, ساعىندىق» ت.ب. شىعارمالارى بار.
- ايدارحان تۇرلىباەۆ كٶشەسٸ
ايدارحان تۇرلىباەۆ كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. قاراقوجا ورامىنان باستالىپ, ج. سەيدالين كٶشەسٸندە اياقتالادى. ۇزىندىعى – 933,5 م.
ايدارحان تۇرلىباەۆ – الاش قوزعالىسىنىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ. بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزدەرٸن جەنە اتتى ەسكەر پولكٸن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ. اقمولا وبلىستىق «الاش» كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى. الاشوردا ٷكٸمەتٸ ۇلت كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ.
- ۋەليتحان تاناشەۆ كٶشەسٸ
ۋەليتحان تاناشەۆ كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. مالايسارى باتىر كٶشەسٸنەن باستالىپ, مەدي, ەبٸلحان قاستەەۆ كٶشەلەرٸن قيىپ, ٷمبەتەي جىراۋ كٶشەسٸندە اياقتالادى. ۇزىندىعى – 1095, 0 م.
ۋەليتحان تاناشەۆ (1887-1968) – الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ. 1917 جىلى تورعاي وبلىسى قازاقتارىنىڭ سيەزٸندە تٶرالقا تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ورالدا ٶتكەن بٶكەي قازاقتارىنىڭ سيەزٸندە تٶرالقا تٶراعالىعىنا سايلانعان. 1917 جىلى 5-13 جەلتوقسان ارالىعىندا ورىنبوردا ٶتكەن ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزٸندە الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مينيسترٸ بولىپ بەكٸتٸلدٸ. باتىس الاشوردا جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ.
- بٸرٸمجانوۆتار كٶشەسٸ
بٸرٸمجانوۆتار كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. قورداي كٶشەسٸنەن باستالىپ, سٷتبۇلاق ورامىن قيىپ ٶتەدٸ. ۇزىندىعى – 673,9 م.
بٸرٸمجانوۆ احمەت قورعانبەكۇلى (1871-1927) – الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ. الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ.
بٸرٸمجانوۆ عازىمبەك قورعانبەكۇلى (1896-1938) – الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرٸ. «الاش» پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىن جاساۋشىلاردىڭ بٸرٸ.
- مۇحامەدجان سەرالين كٶشەسٸ
مۇحامەدجان سەرالين كٶشەسٸ 2009 جىلعى 21 جەلتوقساندا بەرٸلگەن. اشۋتاس, مايلىكەنت, جىلىبۇلاق ورامدارىمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 4495,4 م.
مۇحامەدجان سەرالين (1872-1929) – كٶرنەكتٸ اقىن, جازۋشى, كٶسەمسٶزشٸ. قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرنالى «ايقاپتىڭ» رەداكتورى. بۇل جۋرنال قازاق جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ جەنە ۇلتتىق باسپاسٶزدٸڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا ىقپال ەتتٸ. شىعارمالارى: «توپجارعان», «گٷلحاشيما» پوەمالارى. «ۇشقىن», «اۋىل» گازەتتەرٸنٸڭ باس رەداكتورى بولعان.
- احمەت بايتۇرسىنۇلى كٶشەسٸ
احمەت بايتۇرسىنۇلى كٶشەسٸ 2010 جىلعى 28 مامىردا بەرٸلگەن. ر. قوشقارباەۆ داڭعىلىنان باستالىپ, تەۋەلسٸزدٸك داڭعىلىن قيىپ ٶتەدٸ. ۇزىندىعى – 7200 م. بۇل كٶشەدە بەيبٸتشٸلٸك جەنە كەلٸسٸم سارايى, «شابىت» كونتسەرت زالى, «حايۆيلل» تۇرعىن ٷي كەشەنٸ ورنالاسقان.
احمەت بايتۇرسىنۇلى (1873-1938) – الاشتىڭ اسا كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ, حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, اقىن, پۋبليتسيست, قوعام جەنە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, قازاق تٸل بٸلٸمٸ مەن ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى عالىم, ۇلتتىق جازۋدىڭ رەفورماتورى, اعارتۋشى.
احمەت بايتۇرسىنۇلى 1913-1918 جىلدارى ە. بٶكەيحانمەن, م. دۋلاتوۆپەن بٸرٸگٸپ, تۇڭعىش جالپى ۇلتتىق «قازاق» گازەتٸن شىعارىپ تۇردى. 1917 جىلى «قازاق» گازەتٸ ارقىلى حالىققا ساياسي تەورييالىق باعىت-باعدار بەرٸپ وتىردى. الاشوردا ٷكٸمەتٸ قۇرامىن بەكٸتكەن ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزٸ وقۋ-اعارتۋ كوميسسيياسىن قۇرىپ, ونىڭ تٶراعاسى ەتٸپ, احمەت بايتۇرسىنۇلىن بەكٸتكەن. احمەت بايتۇرسىنۇلى «قىرىق مىسال», «ماسا», «ەدەبيەت تانىتقىش» سەكٸلدٸ جيناقتارىن جارىققا شىعاردى. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ اقىن اۋدارماشى, عالىم-تٸلشٸ, ەدەبيەتتانۋشى رەتٸندەگٸ ۇلان-عايىر ەڭبەگٸ زور باعاعا يە بولدى.
- اسپاندييار كەنجين كٶشەسٸ
اسپاندييار كەنجين كٶشەسٸ 2015 جىلعى 24 اقپاندا بەرٸلگەن. «سارىارقا» اۋدانى. بولاشاق كٶشەسٸنەن باستالىپ, كەربەزقىز, جاڭاقونىس, سٷيٸنباي اقىن كٶشەلەرٸمەن قيىلىسىپ, ن. تٸلەنديەۆ داڭعىلىندا اياقتالادى. ۇزىندىعى – 974 م.
اسپاندييار كەنجين (1887-1938) – قوعام قايراتكەرٸ, «الاش» پارتيياسىنىڭ, باتىس الاش-وردانىڭ بەلسەندٸ مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸ. «قازاق» گازەتٸنٸڭ شىعۋ مەرزٸمدٸلٸگٸن جيٸلەتۋ ٸسٸنە كٷش سالىپ, «ازامات» سەرٸكتەستٸگٸنە مٷشەلەر تارتتى. «قازاق» گازەتٸنٸڭ اۆتورى. ماقالالارى: «قازاقتىڭ» شىعۋىن جيٸلەۋ», «جۇمىسشىلار جايىنان», «جيھانشا حاتىنا جاۋاپ». ٸٸ-جالپىقازاق سيەزٸندە الاش-وردا ٷكٸمەتٸنە, ياعني الاش اۆتونوميياسىنىڭ ۋاقىتشا ۇلت كەڭەسٸ مٷشەسٸنٸڭ ورىنباسارلىعىنا سايلاندى. 1918 جىلى قاراشادان باستاپ الاش-وردانىڭ تورعاي بٶلٸمشەسٸنە كەلٸپ, ورسكٸدە ورنالاسقان الاش-وردا ەسكەري كەڭەسٸنە مٷشە بولدى, تورعاي بٶلٸمشەسٸ ەسكەرٸنە جٸگٸت جيناۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسيياعا تٶراعالىق ەتتٸ.
- شايمەردەن قوسشىعۇلۇلى كٶشەسٸ
قوسشىعۇلۇلى شايمەردەن كٶشەسٸ 2015 جىلعى 24 اقپاندا بەرٸلگەن. ك. كٷمٸسبەكوۆ كٶشەسٸنەن باستالىپ, جامبىل كٶشەسٸمەن قيىلىسادى. ۇزىندىعى – 1093 م.
قوسشىعۇلۇلى شايمەردەن (1874-1932) – الاش قوزعالىسىنىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ, دٸندار. قايراتكەر ٶز قارجىسىمەن تاتاردىڭ «ۋلفات» (بٸرلەسۋ) گازەتٸنە قوسىمشا رەتٸندە «سەركە» گازەتٸن شىعارعان. دٸندار 1917-1919 جىلدارداعى الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان. 1918 جىلى قىزىلجار ٶڭٸرٸ بەيٸمبەت بولىسىندا الاش كوميتەتٸ قۇرىلعاندا ونىڭ تٶراعاسى بولىپ سايلانعان.
مٸنە, انىقتامالىق سيپاتتاماعا قاراپ-اق, ەلوردادا الاش الىپتارى بارىنشا ۇلىقتالىپ جاتقانىن, استانا قالاسىنداعى ونوماستيكا سالاسىنىڭ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ الاش مەسەلەسٸنٸڭ تيٸمدٸ شەشٸلٸپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل قازاقستان ەلورداسىنىڭ استاناعا كٶشٸرٸلگەن 20 جىلى ٸشٸندە ٸسكە اسىرىلدى. استانادا الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمٸنە كٶشە بەرۋ مەسەلەسٸ ايتارلىقتاي تيٸمدٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن جوعارىداعى دەلەلدٸ اقپاراتتاردان اڭعارۋعا بولادى.
ۇلى ٸستەردٸڭ باسىندا تۇرعان ۇلت پەرزەنتتەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە, الاش ارداقتىلارى بارىنشا ۇلىقتالىپ, ناسيحاتتالىپ, تاريحي بيٸك باعاسىن, قۇرمەتٸن الۋى تيٸس. استانا ونوماستيكاسىنداعى الاش تاقىرىبى مٷمكٸندٸگٸنشە شەشٸلٸپ جاتىر. الايدا, اتقارىلار ٸس تە از ەمەس. باس قالامىزدىڭ تٶرٸنە ۇلت ازاتتىعى جولىندا جانىن, بارىن قۇربان ەتكەن الاش الىپتارىنا ەسكەرتكٸش, مەموريالدار ورناتىلسا, الاش اللەياسى اشىلسا, وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەرگە ۇلىلاردىڭ ەسٸمدەرٸ بەرٸلسە تاريحي تۇلعالار تولىق ۇلىقتالار ەدٸ. بۇل – شەشٸمٸن تابۋدى تالاپ ەتەتٸن اسا ماڭىزدى سۇراق دەپ ەسەپتەيمٸن. ۇلتىمىزدىڭ, ەلٸمٸزدٸڭ, جەرٸمٸزدٸڭ ازاتتىعى جولىندا ۇلى ٸستەر اتقارعان ۇلىلاردى بٸلمەي, وقىماي, ولاردىڭ مۇرالارى مەن مۇراتتارىن ساناسىنا سٸڭٸرمەي ٶسكەن ۇرپاق ازاتتىقتىڭ باعاسىن, قۇنىن ەشقاشان تٷسٸنە المايدى, ەگەمەن ەلگە قالتقىسىز قىزمەت قىلا المايدى.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەل ٶڭٸرلەرٸندە جەنە استانا قالاسىندا الاش يدەياسى, الاش مۇراسى جەنە الاش تاعىلىمىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا كٸتاپتار, وقۋ قۇرالدارى جەنە باسقا دا باسپا ٶنٸمدەرٸ شىعارىلۋدا.سان تٷرلٸ باعىتتاردا ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا.ەلوردا اۋقىمدى دەڭگەيدە ٶتكٸزٸلگەن ٸس-شارالارعا, اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالا كەتسەك:
- 2007 جىلعى 7 قاراشادا الاش قوزعالىسىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي «الاش جەنە ەۋەزوۆ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزٸلگەن. وعان گەرمانييانىڭ ميۋنحەن قالاسىنان قازاقستاننىڭ ازاتتىق الۋىنا شىن تٸلەۋقور بولعان الاشتىڭ اسىل تۇياعى, حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلداردان باستاپ شيرەك عاسىردان استام دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنا «ازاتتىق» راديوسى ارقىلى الاشتىڭ ارمانىن جەتكٸزگەن ۇلتشىل قايراتكەر, الاش رۋحتى حاسان ورالتاي, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, ساياسي ٶكٸلدەر, دەپۋتاتتار, ەل زييالىلارى, ەلٸمٸزدٸڭ كٶرنەكتٸ الاشتانۋشى-عالىمدارى, تٸل جاناشىرلارى شەتەلدٸك الاشتانۋشىلار, عالىمدار, قوناقتار تاعى دا باسقا دا تانىمال قايراتكەرلەر مەن قالامگەرلەر قاتىسقان.
- 2007 جىلعى 8 قاراشادا ەلوردانىڭ 10 جىلدىعى مەن الاش قوزعالىسىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «ەلەم قازاقتارىنىڭ رۋحاني سۇحباتى: تٸل, مەدەنيەت جەنە الاش مۇراتى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلعان, وعان دٷنيەجٷزٸنٸڭ قازاقتارى قاتىسقان;
- 2007 جىلى «الاش اقيقاتى» قويىلىمى ۇيىمداستىرىلىپ, قاللەكي تەاترىندا جەنە ەلوردا ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە جاپپاي كٶرسەتٸلگەن;
- 2012 جىلى قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ, قازاق تٸل عىلىمىنىڭ, تٷركٸ تٸلتانۋ عىلىمىنىڭ, ەدەبيەتتانۋدىڭ اتاسى, ۇلى قايراتكەر, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ 140 جىلدىعىنا ارنالعان «احمەت بايتۇرسىنۇلى: قايراتكەر اماناتى جەنە ۇلت مۇراتى» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسيياسىن ٶتكٸزدٸ. كونفەرەنتسييادا احاڭنىڭ سان قىرلى قايراتكەرلٸك جەنە شىعارماشىلىق قىرلارىمەن بٸرگە ونىڭ تۋعان جىلىن ناقتىلاۋعا بايلانىستى عىلىمي دەرەكتەر ايتىلدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە, قايراتكەردٸڭ تۋعان كٷنٸن 1873 جىلدىڭ 28 قاڭتارى ەمەس, ونىڭ ٶزٸ جازعانىنداي, 1872 جىلدىڭ 5 قىركٷيەگٸ دەپ ناقتىلاۋ جٶنٸندە ۇسىنىس كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلاردىڭ بٸراۋىزدان قولداۋىمەن بٸلٸم جەنە عىلىم, مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸكتەرٸنە ۇسىنىس جولدانىپ, وقۋ باعدارلاماسى مەن كٸتاپتاردان تٷزەتٸلدٸ.
ەر جىلداردا «الاش تاعىلىمى جەنە تەۋەلسٸزدٸك مۇراتتارى»,«ازاتتىق تۋى جەلبٸرەپ...», «ازاتتىققا جەتتٸك بٸز», «ەلدٸك باستاۋى», «الاش رۋحى جەنە ەلباسى مۇراتى», «الاش ارداقتىلارى», «الاشتىڭ استاناسى», «ۇلت ارقاۋى» ت.ب. اتاۋلارمەن كٶپتەگەن تاريحي-تاعىلىمدى, ەدەبي-سازدى, مەدەني-پاتريوتتىق جەنە الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ مەرەيتويلارىنا باعىتتالعان تٷرلٸ ٸس-شارالار, الاش قايراتكەرلەرٸنە بەرٸلگەن كٶشەنٸڭ مەرەكەلەرٸ ۇيىمداستىرىلعان. وسى ورايدا, ەكٸنشٸ جالپىقازاق سيەزٸ ٶتكٸزٸلٸپ, الاشوردا ٷكٸمەتٸ قۇرىلىپ, الاش اۆتونوميياسى جارييالانعان جەنە الاشوردانىڭ تٶراعاسى بولىپ ەليحان بٶكەيحان سايلانعان, الاش وردا ٷكٸمەتٸ جارييالانعان, كٷللٸ الاش جۇرتى ٷشٸن تاريحي كٷندەر – 12, 13 جەلتوقسان – «الاش كٷنٸ» دەپ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە بەكٸتٸلٸپ, جىل سايىن وسى كٷندەردە ماڭىزدى شارالار ٶتكٸزٸلسە دەگەن تٸلەك بار.
الداعى ۋاقىتتا كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن ٶزەكتٸ مەسەلەلەر دە جەتەرلٸك.
- استانانىڭ نەگٸزگٸ نىساندارىنا الاش جەنە ەليحان بٶكەيحان اتاۋلارى بەرٸلۋٸ تيٸس;
- استانانىڭ سول جاعالاۋىنان الاش قايراتكەرلەرٸنە ارنالعان «الاش» ساياباعى, الاڭى اشىلۋ قاجەت;
- استانادا «الاش قوزعالىسى» اتتى جەنە ەليحان بٶكەيحان باستاعان بٸرقاتار ۇلت قايراتكەرلەرٸنە ەسكەرتكٸشتەر ورناتىلۋ كەرەك;
- استاناداعى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەرگە الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸ بەرٸلۋٸ تيٸس;
- استانادا الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي جان-جاقتى تٷرلٸ شارالار ۇيىمداستىرىلۋ كەرەك;
- حح عاسىر باسىنداعى ۇلتتىق جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋعا ٶزٸندٸك ٷلەس قوسقان بارلىبەك سىرتانۇلى, ەلەۋسٸن بۇيراۇلى (بۇيرين), مۇستاقىم مالدىباي, عابدولعازيز مۇساعالي, نىعمان مانايۇلى, سونىمەن قاتار قازاقتىڭ العاشقى اقجٷرەكتٸ ۇلتتىق مەتسەناتتارى احمەت يشان ورازايۇلى, مامان ەۋلەتٸ, قاراجان ٷكٸباي, يكە ەدٸل جەنە تاعى ٶزگە دە تۇلعالاردىڭ ەسٸمدەرٸ ۇلىقتاۋدى قاجەت ەتەدٸ.
ۇلت كٶسەمٸ, الاش وردا جەتەكشٸسٸ ەليحان بٶكەيحان: «بٸزدٸڭ ٸزدەگەنٸمٸز –الاشتىڭ اتى بەيگەدەن كەلگەنٸ. تٸرٸ بولساق, الدىمىز ٷلكەن توي. الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ٶز تٸزگٸنٸ ٶزٸندە بٶلەك مەملەكەت بولار» دەگەندەي, بٷگٸنگٸ كٷنٸ الاشتىڭ اتى بەيگەدەن كەلٸپ, الاش بالاسى ٶز تٸزگٸنٸن العانىنا 25 جىلدان دا مٸنە اسىپ بارادى, وسى ۇلتتىق مۇرات, ۇلتتىق يدەيا, ۇلتتىق ماقساتتىڭ باستاۋىندا تۇرعان الاش وردا اۆتونومييالى ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرىلعانىنا بيىل 100 جىل, الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ اتىلعانىنا 80 جىل. سوندىقتان تاريحتى تاريح جالعاپ, ۇلى ٸستەر جالعاسا بەرگەن ابزال. بيىلعى جىلى دا ەل بولىپ اتقارار ٸس از ەمەس. ورتاق ٸستە جۇمىلايىق اعايىن!
ەرجان ەڭسەباي
استانا قالاسى
تٸلدەردٸ دامىتۋ باسقارماسىنىڭ
بٶلٸم باسشىسى
