Dalanews.kz تٸلشٸسٸ ەكەجان مىرزانىڭ ەلدەگٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جاعدايدى ساراپتاعان ماقالاسىن وي-ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, ىقشامداپ اۋداردى.
قاجىگەلديننٸڭ پٸكٸرٸنشە نازارباەۆ پەن توقاەۆ قۇزٸرەتتٸ بٶلٸسكە سالعاندا ورتاق شەشٸمگە كەلە الماعان. تۇڭعىش پرەزيدەنت بيلٸكتەن كەتكەندەي كٶرٸنگەنمەن, شىن مەنٸندە تٸزگٸندٸ بوساتقىسى كەلمەگەن. سالدارىنان توقاەۆتىڭ بيلٸگٸ شەكتەلٸپ, تٷبەگەيلٸ رەفورما جاساۋ تۋرالى يدەياسى ٸسكە اسپاي قالعان.
“قازاق مەملەكەتٸ مەن ونىڭ ينستيتۋتتارىن قايتا جاساقتاۋدان باسقا امال جوق”, – دەيدٸ ەكەجان مىرزا.
...
ەكس-پرەمەر بيلٸكتٸڭ جەردٸ جالعا بەرٸپ, قازاقتىڭ قاڭعىرتىپ جٸبەرمەك جوسپارى بارىنا سەنٸمدٸ. بيلٸكتٸڭ جەر ٷشٸن سوتتالعان ماكس بوقاەۆتى جۇرتتان وقشاۋلىعىسى كەلگەن ەرەكەتٸ نەتيجەسٸز اياقتالعان.
“ماكس تٷرمەدەن بوساي سالا: «جاڭا كونستيتۋتسييا! جاڭا ساياسي قۇرىلىم!” قۇرۋدى تالاپ ەتتٸ. بٸز پٸكٸرٸمٸز دە وسىمەن ٷندەس”, – دەيدٸ قاجىگەلدين.
...
توقاەۆ تەۋەكەل ەتٸپ, قولىنداعى بيلٸكتٸ پايدالانىپ ۇلتتىق قۇرىلتاي شاقىرۋى قاجەت. سٶي دەگەن قاجىگەلدين وسى قۇرىلتايدا جاڭا كونستيتۋتسييا مەن جاڭا ساياسي قۇرىلىمداردى جاساقتاۋعا جول اشىلۋى تيٸس دەگەن پٸكٸردە.
قۇرىلتاي نەتيجەسٸندە مارقۇم راحات ەليەۆتٸڭ نۇسقاۋىمەن سوتتالعان ازاماتتار جەنە ساياسي تۇتقىندار تٷرمەدەن بوساۋى كەرەك.
...
ەكەجان مىرزا نازارباەۆ بيلٸكتە تىم ۇزاق وتىردى دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا تۇڭعىش پرەزيدەنت 2005 جىلى ورنىن بوساتىپ, تٸزگٸندٸ باسقا بٸرەۋگە تاپسىرۋى كەرەك ەدٸ.
“بەلكٸم سول كەزدە التىنبەك سەرسەنبايۇلى, زامانبەك نۇرقادٸلوۆ سەكٸلدٸ قوعامنىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولعان قايراتكەرلەر تٸرٸ قالار ما ەدٸ. توقاەۆ? ول نازارباەۆتىڭ قاتەلٸگٸن قايتالاماۋى تيٸس”, – دەيدٸ قاجىگەلدين.
...
وتىز جىل بيلٸك قۇرعان نازارباەۆتىڭ كەمشٸلٸكتەرٸنە جەكە-جەكە توقتالعان ەكەجان مىرزا تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ بيلٸك تٸزگٸنٸن بەرمەي وتىرعانىن قاتەلٸكتٸڭ سالدارى بولادى دەگەن ٷرەيمەن بايلانىستىرعان ەكەن. ايتۋىنشا ەلباسىنىڭ تۇسىندا قابىلدانعان قاتە شەشٸمدەر قازاقستاندى كەم دەگەندە 15 جىلعا ارتقا لاقتىرىپ تاستاعان.
ەكس-پرەمەردٸڭ قازٸرگٸ پرەزيدەنتتەن دە كٶڭٸلٸ قالعان سىندى.
“توقاەۆ “پارلامەنت سايلاۋى ەدٸل ٶتەدٸ. مەجٸلٸستەن وپپوزيتسييا دا ورىن الادى” دەگەن ۋەدەسٸن ورىنداعان جوق. حالىقتىڭ تٶزٸمٸ تاۋسىلۋعا شاق تۇر. بيلٸكتٸڭ ۋەدەسٸنە سەنەتٸن ۋاقىتتان ٶتٸپ كەتتٸ.
“باسقارۋ فورمالارى مەن تەرريتورييالىق قۇرىلىمداردى قۇرۋدى, سوتتاردى, وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق ەكٸمدەردٸ سايلاۋدى حالىق ٶز قولىنا الۋى كەرەك”, – دەيدٸ قاجىگەلدين.
...
ەكس-پرەمەر كەلەسٸ كەزەكتە اسسامبلەياعا شٷيلٸگٸپتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە اتالعان قۇرىلىم بٷگٸنگٸ جٷيەنٸڭ عۇمىرىن ۇزارتۋ ٷشٸن قۇرىلعان قولبالا ۇيىم.
“اسسامبلەيانى تاراتۋ كەرەك. باسقا ەتنوستار ەلدەن بٶلەكتەنبەسٸن, باسقالارمەن تەڭ قۇقىقتا قالا بەرەدٸ. شىڭجانداعى قانداستارىمىزدى قورعاي الماعان بيلٸك ۇياتقا قالدى”, – دەيدٸ ول.
...
ەكەجان مىرزانىڭ ايتۋىنشا نازارباەۆ حالىقتان ٶزٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى كەپٸلدٸك كٷتەدٸ. بۇعان كٷمەنمەن قارايتىندىقتان بيلٸكپەن ات قۇيرىعىن ٷزٸسە الماي وتىر. قاجىگەلدين وسى تۇستا ٸلگەرٸدە سٶز ەتكەن جاڭا كونستيتۋتسيياعا قايتا ورالىپتى.
“توقاەۆ تاريحتا جاقسى اتپەن قالعىسى كەلەدٸ. مۇنىڭ بٸر جولى جاڭا كونستيتۋتسييا قابىلداۋ. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ. اتا زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسىن حالىق تالقىسىنا سالىپ, سونىڭ نەگٸزٸندە بيلٸكتٸ حالىققا قايتارسا ابىرويىن ساقتاپ قالادى. وسىنىڭ اياسىندا نازارباەۆ ەۋلەتٸنە دە كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ. جاڭا قۇجاتتا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن ەدٸل ٶتكٸزۋ زاڭمەن بەكٸتۋلٸ تيٸس”, – دەيدٸ ول.
...
قاجىگەلدين قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتەن باس تارتىپ, پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا اينالاعانىن قالايدى.
“الماتى مەن قاسكەلەڭنٸڭ تۋمالارىنان قۇتىلىپ, قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸنەن جينالعان دەپۋتاتتاردان پارلامەنت قۇرامىز. ەشكٸمگە باعىنبايتىن, ٶز پوزيتسيياسى مەن پرينتسيبٸنەن تايمايتىن پارلامەنت قۇرىلعاندا عانا ۇزاق جىل بويى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشەمٸز.
جاڭا پارلامەنت ەسكٸ جٷيە ٶكٸلدەرٸنٸڭ شەتەلدەگٸ ەسەپ-شوتىندا جاتقان قيساپسىز قاراجاتتى ەلگە قايتارۋ ٷشٸن كٷرەسەدٸ. ەل بايلىعىن ەر تۇرعىنعا ەدٸل بٶلٸپ بەرەدٸ”, – دەيدٸ ەكەجان مىرزا.
ەكس-پرەمەردٸڭ شەتەل اسقان اقشاعا ايرىقشا توقتالۋى تەگٸن ەمەس. بۇدان بۇرىن قاجىگەلدين قازاق بايلارىنىڭ شەتەلدە جاسىرعان قاراجاتىن ٸزدەستٸرۋدە ەكەنٸن مەلٸمدەگەن.
“اقپاراتتى جيناستىرۋ, ساراپتان, سٷزگٸدەن ٶتكٸزۋ بار, مۇنىڭ بەرٸ ۇزاق جۇمىس. ۇرلانعان اقشا قازاقستانعا قايتۋى كەرەك. بۇل ٷشٸن باتىس ەلدەرٸنە اقشانى كٸم, قانداي جولمەن ۇرلاعانىن دەلەلدەۋ قاجەتپٸز.
باسى اشىق دٷنيە: قازٸرگٸ جٷيە جاساپ تۇرعاندا جەلٸنگەن اقشا ەلگە ورالادى دەپ دەمەلەنبەڭٸز. دەموكراتييالىق ۇستانىمداعى, جەمقورلىقتان ادا جاڭا باسشىلىق بيلٸك كەلگەندە عانا قايتادى”, – دەگەن ەدٸ ول.
قازٸر دە وسى ويىنان اينىماپتى. نازارباەۆ ەۋلەتٸ مەن جالپى بٷگٸنگٸ جٷيەنٸڭ ارقاسىندا شەكەسٸ شىلقىعان بايلار شەتەلدەگٸ قارجىسىن ەلگە قايتارسا, قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتىنا ايىنا 200-300 دوللاردان تۇراقتى ايلىق تٶلەنٸپ تۇراتىن زاڭ قابىلدايتىنىن ايتادى.
سٶز ورايىندا ەلدٸ “حالىق IPO” باعدارلاماسىنا سەنبەۋگە شاقىرىپ, مٷلدە قاتىسۋعا بولمايدى دەپ ەسكەرتٸپتٸ.
“بۇل ما, بۇل ەلدٸ الداۋ. ٶتكەن جولعى مەملەكەتتٸك مەنشٸكتٸ جەكەشەلەندٸرٸپ تالان-تاراجعا سالعاندارىن جاسىرۋدىڭ امالى. ۇلتتىق بايلىقتى بٶلٸسۋدٸڭ, بۇرىن تەكسەرٸلگەن ەڭ ەدٸل جولى-سۋۆەرەندٸك (دەربەستٸك) جەنە زەينەتكەرلٸك قورلار ارقىلى بٶلٸسكە سالۋ جولى (بەنەتسيفيار بولۋ ارقىلى)”, – دەيدٸ ەكس-پرەمەر.
وسى رەتتە نورۆەگييانى مىسال ەتكەن ەكەجان مىرزا بۇل ەلدە 1990 جىلى ۇلتتىق مولشىلىق قورى قۇرىلعانىن, مۇناي ساتۋدان تٷسكەن تابىستان ەر نورۆەگتٸڭ ەسەپ-شوتىنا اقشا اۋدارىلاتىنىن ايتادى.
“نورۆەگتەردٸڭ سانى نەبارى 5 ملن. بٸزدەن 4 ەسە از. مۇنايدى دا بٸزدەن بٸرنەشە از ٶندٸرەدٸ. سوعان قاراماي بارلىعى باي. قازٸر ەربٸرٸنٸڭ ەسەپ-شوتىندا 190 مىڭ دوللار بار. ال بٸزدٸڭ مۇنايدان تٷسكەن پايدا-ٷلەسٸمٸز قايدا?”, – دەيدٸ قىنجىلعان قاجىگەلدين.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي بيلٸك سامۇرىق-قازىنانىڭ اينالىمىنداعى كاپيتالدى ەل كٶزٸنەن تاسادا ۇستايدى.
“ٶتٸرٸك-شىنىن كٸم بٸلگەن, حالىققا تيەسٸلٸ ميللياردتار سينگاپۋر, گونكونگ, بٸرٸككەن اراب ەميراتتارى مەن باسقا مەملەكەتتەردٸڭ بانكٸلەرٸندە ساقتاۋلى كٶرٸنەدٸ. بٸراق مۇنىڭ ەرتەڭگٸ كٷنگٸ ەگەسٸ كٸم?
ەرتەڭ زامان ٶزگەرگەندە وسى قارجىنى بيۋدجەتكە قايتاراتىن بولامىز. بۇل از. ونىڭ كٸرٸس-شىعىسىن جاڭا پارلامەنتتە قۇرىلاتىن كوميسسييا باقىلايتىن بولادى. كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ ەلگە تانىستىرامىز. بەرٸ اشىق, بەرٸ جارييالى ٶتەدٸ. بٸراق ول ٷشٸن ٶزگەرٸس ورناۋى كەرەك”, – دەيدٸ قاجىگەلدين.
ەكس-پرەمەر وسى ورايدا ەلدەگٸ بارشا وپپوزيتسييالىق كٷشتەردٸ بٸرٸگۋگە شاقىرىپ, ورتاق كواليتسييا قۇرۋعا ٷندەيدٸ. وپپوزيتسييا بٸر جۇدىرىققا جۇمىلسا, مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتكٸزٸلەتٸن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتەرٸنە سەنٸمدٸ.
“كەدەيشٸلٸكتٸ جويۋدىڭ بۇدان ٶزگە جولى جوق. سايلاۋعا قازٸردەن قامدانۋ كەرەكپٸز. ناۋقانعا بويكوت جارييالاۋ - ساۋاتسىزدىق! بۇل بٷگٸنگٸ جٷيەنٸڭ تاعى 30 جىل بيلٸك قۇرۋىنا جەردەمدەسۋمەن تەڭ. سوندىقتان بويكوتتى جادىمىزدان ٶشٸرٸپ, بۇل تاقىرىپقا قايتىپ ورالماۋعا تيٸسپٸز.
بٸزدٸڭ تاكتيكامىز – كٷرەسۋ. ەلدٸڭ اتىنان ەكٸ كانديداتتى ٸرٸكتەپ الىپ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا سالامىز. ەر داۋىس باقىلاۋدا بولۋى شارت. ەربٸر وبلىس ورتالىعىندا ساياسي ناۋقان باستالماي تۇرىپ قۇرىلعان 5 مىڭنان اسا باقىلاۋشىسى بار بەلسەندٸ اۋديتورييا جاساقتايمىز. استانا مەن الماتىداعى باقىلاۋشىلار سانى 50 مىڭعا جەتەتٸن بولادى. سايلاۋ ەدٸلەتسٸز ٶتٸپ, زاڭسىزدىققا جول بەرٸلگەن جاعدايدا رەسەي جەنە بەلارۋسسييا ٷلگٸسٸمەن ٶرە تٷرەگەلەمٸز”, – دەيدٸ ەكس-پرەمەر.
سوعان قاراعاندا ەكەجان مىرزا قازاقستانداعى ساياسي پروتسەستەرگە بەل بۋىپ كٸرٸسكەلٸ وتىرعان سىڭايلى. ونىڭ ايتۋىنشا بٸزدٸ اۋىرتپالىعى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ زور سايلاۋ ناۋقانى كٷتٸپ تۇر. “بٸزگە جەڭٸستەن باسقا جول قالمادى. ەل تاعدىرى ٶز قولىمىزدا”, – دەيدٸ سٶزٸنٸڭ سوڭىن ۇرانمەن اياقتاعان ەكس-پرەمەر.
...
بۇعان دەيٸن “ناستوياششەە ۆرەميا” تەلەارناسىنا سۇحبات بەرگەن قاجىگەلدين مەجٸلٸس جەنە مەسليحات سايلاۋىنا قاتىستى ويىن ورتاعا سالعان.
ول پارلامەنت سايلاۋى ەدٸلەتسٸز ٶتتٸ دەپ سانايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا بيلٸك ەلٸ دە بولسا نازارباەۆتىڭ قولىندا, ال توقاەۆ تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ قولىنداعى قۇرال عانا.
“بٷگٸنگٸ بولىپ جاتقان جاعداي ٷيرەنٸشتٸ, كٷتٸلگەن جايت. الماتىداعى وقيعالار (ميتينگٸنٸ مەڭزەپ تۇر, رەد.) حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن نارازىلىعى ٷدەپ جاتقانىن دەلەلدەدٸ. بۇل دا جاڭالىق ەمەس. ەڭ باستى جاڭالىق, بۇدان بىلاي مۇنىڭ بەرٸنە نازارباەۆ پەن توقاەۆ بٸرٸگٸپ جاۋاپ بەردٸ. سايلاۋداعى سوراقىلىقتار توقاەۆتىڭ ساياسي بيوگرافيياسىنا ٶشپەستەي بولىپ تاڭبالاندى.
ول (توقاەۆ, رەد) وسىدان 19 اي بۇرىن ەلگە بەرگەن ۋەدەسٸن سول كٷيٸ ورىنداعان جوق. ورىنداي الماي ٶتەتٸن تٷرٸ بار, سەبەبٸ وسى 19 اي بويىنا ونىڭ قۇزٸرەتٸن تۇس-تۇستان شەكتەپ كەلدٸ. سايلاۋ ٶتەردەن ەكٸ كٷن بۇرىن توقاەۆتى تاعى دا تەجەپ تاستادى”, – دەگەن ەدٸ قاجىگەلدين.
“وسىدان 19 اي بۇرىن ساياسي رەفورما جٷرگٸزەم دەپ انت-سۋ ٸشكەن توقاەۆ سٶزٸنەن تايقىپ كەتتٸ. “ەلدٸڭ ۋەجٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت” قاعيداسى سٶز جٷزٸندە قالدى. دەل قازٸر ەلدەگٸ احۋال قانداي ەكەنٸن بٸلەسٸز بە? بٸلمەسەڭٸز ايتايىن.
بٸرنەرسەنٸ شەگەلەپ جاتىپ, قولىڭىز تايىپ كەتكەندە الدىمەن ساۋساعىڭىزدى جاراقاتتايسىز, سول كەزدە بالعانى قابىرعاعا سٸلتەپ قالاسىز. دەل قازٸر توقاەۆ پەن ٷكٸمەت نازارباەۆتىڭ قولىنداعى بالعانىڭ رٶلٸن اتقارىپ وتىر!
بيلٸك كريزيستٸ ەڭسەرە المادى. پاندەمييانى توقتاتا المادى. حالىق قىرىلىپ جاتىر. سٶز بوستاندىعى, ەركٸندٸك دەگەنٸڭٸز اتىمەن جوق. توقاەۆتىڭ ٷنٸ ەستٸلمەيدٸ. ول تاسادا قالدى. توقاەۆ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ باسشىسى ەمەس, قاتارداعى كٶپ شەنەۋنٸكتٸڭ بٸرٸ بولىپ قالدى”, – دەگەن بولاتىن ەكەجان مىرزا سول سۇحباتىندا.
