Dalanews.kz tilshisi Ákejan myrzanyń eldegi saiasi-áleýmettik jaǵdaidy saraptaǵan maqalasyn oi-eleginen ótkizip, yqshamdap aýdardy.
Qajygeldinniń pikirinshe Nazarbaev pen Toqaev quziretti bóliske salǵanda ortaq sheshimge kele almaǵan. Tuńǵysh Prezident bilikten ketkendei kóringenmen, shyn máninde tizgindi bosatqysy kelmegen. Saldarynan Toqaevtyń biligi shektelip, túbegeili reforma jasaý týraly ideiasy iske aspai qalǵan.
“Qazaq memleketi men onyń institýttaryn qaita jasaqtaýdan basqa amal joq”, – deidi Ákejan myrza.
...
Eks-premer biliktiń jerdi jalǵa berip, qazaqtyń qańǵyrtyp jibermek jospary baryna senimdi. Biliktiń jer úshin sottalǵan Maks Boqaevty jurttan oqshaýlyǵysy kelgen áreketi nátijesiz aiaqtalǵan.
“Maks túrmeden bosai sala: «Jańa Konstitýtsiia! Jańa saiasi qurylym!” qurýdy talap etti. Biz pikirimiz de osymen úndes”, – deidi Qajygeldin.
...
Toqaev táýekel etip, qolyndaǵy bilikti paidalanyp Ulttyq quryltai shaqyrýy qajet. Sói degen Qajygeldin osy quryltaida jańa Konstitýtsiia men jańa saiasi qurylymdardy jasaqtaýǵa jol ashylýy tiis degen pikirde.
Quryltai nátijesinde marqum Rahat Álievtiń nusqaýymen sottalǵan azamattar jáne saiasi tutqyndar túrmeden bosaýy kerek.
...
Ákejan myrza Nazarbaev bilikte tym uzaq otyrdy dep sanaidy. Onyń aitýynsha Tuńǵysh prezident 2005 jyly ornyn bosatyp, tizgindi basqa bireýge tapsyrýy kerek edi.
“Bálkim sol kezde Altynbek Sársenbaiuly, Zamanbek Nurqadilov sekildi qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi bolǵan qairatkerler tiri qalar ma edi. Toqaev? Ol Nazarbaevtyń qateligin qaitalamaýy tiis”, – deidi Qajygeldin.
...
Otyz jyl bilik qurǵan Nazarbaevtyń kemshilikterine jeke-jeke toqtalǵan Ákejan myrza Tuńǵysh prezidenttiń bilik tizginin bermei otyrǵanyn qateliktiń saldary bolady degen úreimen bailanystyrǵan eken. Aitýynsha Elbasynyń tusynda qabyldanǵan qate sheshimder Qazaqstandy kem degende 15 jylǵa artqa laqtyryp tastaǵan.
Eks-premerdiń qazirgi prezidentten de kóńili qalǵan syndy.
“Toqaev “parlament sailaýy ádil ótedi. Májilisten oppozitsiia da oryn alady” degen ýádesin oryndaǵan joq. Halyqtyń tózimi taýsylýǵa shaq tur. Biliktiń ýádesine senetin ýaqyttan ótip ketti.
“Basqarý formalary men territoriialyq qurylymdardy qurýdy, sottardy, oblystyq, qalalyq, aýdandyq ákimderdi sailaýdy halyq óz qolyna alýy kerek”, – deidi Qajygeldin.
...
Eks-premer kelesi kezekte Assambleiaǵa shúiligipti. Onyń pikirinshe atalǵan qurylym búgingi júieniń ǵumyryn uzartý úshin qurylǵan qolbala uiym.
“Assambleiany taratý kerek. Basqa etnostar elden bólektenbesin, basqalarmen teń quqyqta qala beredi. Shyńjandaǵy qandastarymyzdy qorǵai almaǵan bilik uiatqa qaldy”, – deidi ol.
...
Ákejan myrzanyń aitýynsha Nazarbaev halyqtan óziniń qaýipsizdigine qatysty kepildik kútedi. Buǵan kúmánmen qaraityndyqtan bilikpen at quiryǵyn úzise almai otyr. Qajygeldin osy tusta ilgeride sóz etken jańa Konstitýtsiiaǵa qaita oralypty.
“Toqaev tarihta jaqsy atpen qalǵysy keledi. Munyń bir joly jańa Konstitýtsiia qabyldaý. Jalpyhalyqtyq referendým ótkizý. Ata zańnyń jańa nusqasyn halyq talqysyna salyp, sonyń negizinde bilikti halyqqa qaitarsa abyroiyn saqtap qalady. Osynyń aiasynda Nazarbaev áýletine de kepildik beriledi. Jańa qujatta kezekten tys prezident sailaýyn ádil ótkizý zańmen bekitýli tiis”, – deidi ol.
...
Qajygeldin Qazaqstannyń prezidenttik bilikten bas tartyp, parlamenttik respýblikaǵa ainalaǵanyn qalaidy.
“Almaty men Qaskeleńniń týmalarynan qutylyp, Qazaqstannyń barlyq óńirlerinen jinalǵan depýtattardan Parlament quramyz. Eshkimge baǵynbaityn, óz pozitsiiasy men printsibinen taimaityn Parlament qurylǵanda ǵana uzaq jyl boiy qordalanǵan problemalardy sheshemiz.
Jańa parlament eski júie ókilderiniń sheteldegi esep-shotynda jatqan qisapsyz qarajatty elge qaitarý úshin kúresedi. El bailyǵyn ár turǵynǵa ádil bólip beredi”, – deidi Ákejan myrza.
Eks-premerdiń shetel asqan aqshaǵa airyqsha toqtalýy tegin emes. Budan buryn Qajygeldin qazaq bailarynyń shetelde jasyrǵan qarajatyn izdestirýde ekenin málimdegen.
“Aqparatty jinastyrý, saraptan, súzgiden ótkizý bar, munyń bári uzaq jumys. Urlanǵan aqsha Qazaqstanǵa qaitýy kerek. Bul úshin Batys elderine aqshany kim, qandai jolmen urlaǵanyn dáleldeý qajetpiz.
Basy ashyq dúnie: qazirgi júie jasap turǵanda jelingen aqsha elge oralady dep dámelenbeńiz. Demokratiialyq ustanymdaǵy, jemqorlyqtan ada jańa basshylyq bilik kelgende ǵana qaitady”, – degen edi ol.
Qazir de osy oiynan ainymapty. Nazarbaev áýleti men jalpy búgingi júieniń arqasynda shekesi shylqyǵan bailar sheteldegi qarjysyn elge qaitarsa, Qazaqstannyń árbir azamatyna aiyna 200-300 dollardan turaqty ailyq tólenip turatyn zań qabyldaitynyn aitady.
Sóz oraiynda eldi “Halyq IPO” baǵdarlamasyna senbeýge shaqyryp, múlde qatysýǵa bolmaidy dep eskertipti.
“Bul ma, bul eldi aldaý. Ótken jolǵy memlekettik menshikti jekeshelendirip talan-tarajǵa salǵandaryn jasyrýdyń amaly. Ulttyq bailyqty bólisýdiń, buryn tekserilgen eń ádil joly-sýverendik (derbestik) jáne zeinetkerlik qorlar arqyly bóliske salý joly (benetsifiar bolý arqyly)”, – deidi eks-premer.
Osy rette Norvegiiany mysal etken Ákejan myrza bul elde 1990 jyly Ulttyq molshylyq qory qurylǵanyn, munai satýdan túsken tabystan ár norvegtiń esep-shotyna aqsha aýdarylatynyn aitady.
“Norvegterdiń sany nebary 5 mln. Bizden 4 ese az. Munaidy da bizden birneshe az óndiredi. Soǵan qaramai barlyǵy bai. Qazir árbiriniń esep-shotynda 190 myń dollar bar. Al bizdiń munaidan túsken paida-úlesimiz qaida?”, – deidi qynjylǵan Qajygeldin.
Onyń atap ótkenindei bilik Samuryq-Qazynanyń ainalymyndaǵy kapitaldy el kózinen tasada ustaidy.
“Ótirik-shynyn kim bilgen, halyqqa tiesili milliardtar Singapýr, Gonkong, Birikken Arab Emirattary men basqa memleketterdiń bankilerinde saqtaýly kórinedi. Biraq munyń erteńgi kúngi egesi kim?
Erteń zaman ózgergende osy qarjyny biýdjetke qaitaratyn bolamyz. Bul az. Onyń kiris-shyǵysyn jańa parlamentte qurylatyn komissiia baqylaityn bolady. Komissiia músheleriniń atyn atap, túsin tústep elge tanystyramyz. Bári ashyq, bári jariialy ótedi. Biraq ol úshin ózgeris ornaýy kerek”, – deidi Qajygeldin.
Eks-premer osy oraida eldegi barsha oppozitsiialyq kúshterdi birigýge shaqyryp, Ortaq koalitsiia qurýǵa úndeidi. Oppozitsiia bir judyryqqa jumylsa, merziminen buryn ótkiziletin prezidenttik sailaýda jeńiske jeterine senimdi.
“Kedeishilikti joiýdyń budan ózge joly joq. Sailaýǵa qazirden qamdaný kerekpiz. Naýqanǵa boikot jariialaý - saýatsyzdyq! Bul búgingi júieniń taǵy 30 jyl bilik qurýyna járdemdesýmen teń. Sondyqtan boikotty jadymyzdan óshirip, bul taqyrypqa qaityp oralmaýǵa tiispiz.
Bizdiń taktikamyz – kúresý. Eldiń atynan eki kandidatty iriktep alyp prezidenttik sailaýǵa salamyz. Ár daýys baqylaýda bolýy shart. Árbir oblys ortalyǵynda saiasi naýqan bastalmai turyp qurylǵan 5 myńnan asa baqylaýshysy bar belsendi aýditoriia jasaqtaimyz. Astana men Almatydaǵy baqylaýshylar sany 50 myńǵa jetetin bolady. Sailaý ádiletsiz ótip, zańsyzdyqqa jol berilgen jaǵdaida Resei jáne Belarýssiia úlgisimen óre túregelemiz”, – deidi eks-premer.
Soǵan qaraǵanda Ákejan myrza Qazaqstandaǵy saiasi protsesterge bel býyp kiriskeli otyrǵan syńaily. Onyń aitýynsha bizdi aýyrtpalyǵy men jaýapkershiligi zor sailaý naýqany kútip tur. “Bizge jeńisten basqa jol qalmady. El taǵdyry óz qolymyzda”, – deidi sóziniń sońyn uranmen aiaqtaǵan eks-premer.
...
Buǵan deiin “Nastoiashee vremia” telearnasyna suhbat bergen Qajygeldin Májilis jáne Máslihat sailaýyna qatysty oiyn ortaǵa salǵan.
Ol Parlament sailaýy ádiletsiz ótti dep sanaidy. Onyń paiymdaýynsha bilik áli de bolsa Nazarbaevtyń qolynda, al Toqaev Tuńǵysh prezidenttiń qolyndaǵy qural ǵana.
“Búgingi bolyp jatqan jaǵdai úirenishti, kútilgen jait. Almatydaǵy oqiǵalar (mitingini meńzep tur, red.) halyqtyń bilikke degen narazylyǵy údep jatqanyn dáleldedi. Bul da jańalyq emes. Eń basty jańalyq, budan bylai munyń bárine Nazarbaev pen Toqaev birigip jaýap berdi. Sailaýdaǵy soraqylyqtar Toqaevtyń saiasi biografiiasyna óshpestei bolyp tańbalandy.
Ol (Toqaev, red) osydan 19 ai buryn elge bergen ýádesin sol kúii oryndaǵan joq. Oryndai almai ótetin túri bar, sebebi osy 19 ai boiyna onyń quziretin tus-tustan shektep keldi. Sailaý óterden eki kún buryn Toqaevty taǵy da tejep tastady”, – degen edi Qajygeldin.
“Osydan 19 ai buryn saiasi reforma júrgizem dep ant-sý ishken Toqaev sózinen taiqyp ketti. “Eldiń ýájine qulaq asatyn memleket” qaǵidasy sóz júzinde qaldy. Dál qazir eldegi ahýal qandai ekenin bilesiz be? Bilmeseńiz aitaiyn.
Birnárseni shegelep jatyp, qolyńyz taiyp ketkende aldymen saýsaǵyńyzdy jaraqattaisyz, sol kezde balǵany qabyrǵaǵa siltep qalasyz. Dál qazir Toqaev pen Úkimet Nazarbaevtyń qolyndaǵy balǵanyń rólin atqaryp otyr!
Bilik krizisti eńsere almady. Pandemiiany toqtata almady. Halyq qyrylyp jatyr. Sóz bostandyǵy, erkindik degenińiz atymen joq. Toqaevtyń úni estilmeidi. Ol tasada qaldy. Toqaev atqarýshy biliktiń basshysy emes, qatardaǵy kóp sheneýniktiń biri bolyp qaldy”, – degen bolatyn Ákejan myrza sol suhbatynda.
