بٷگٸن اقش-تا كونگرەسس سايلاۋى ٶتٸپ جاتىر. پرەزيدەنت سايلانبايتىن بۇل ناۋقان سىرت كٶزگە ٸشكٸ ساياسي بەسەكە بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. الايدا ونىڭ نەتيجەسٸ دونالد ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ الداعى ەكٸ جىلداعى مٷمكٸندٸگٸن, اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىن جەنە ەلەمدٸك نارىقتاعى احۋالدى ايقىندايدى.
سايلاۋدا ٶكٸلدەر پالاتاسىنداعى 435 ورىننىڭ بارلىعى جەنە سەناتتاعى 35 ورىن ساراپقا سالىنادى. سونىمەن قاتار 36 شتاتتا گۋبەرناتور سايلاۋى ٶتەدٸ. قازٸر كونگرەستٸڭ ەكٸ پالاتاسىندا دا رەسپۋبليكاشىلار باسىم. ٶكٸلدەر پالاتاسىن باقىلاۋعا الۋ ٷشٸن دەموكراتتارعا كەمٸندە تٶرت قوسىمشا ورىن قاجەت. ال سەناتتا قاي پارتييانىڭ ٷستەمدٸك ەتەتٸنٸ بٸرنەشە شەشۋشٸ شتاتتاعى داۋىس بەرۋ قورىتىندىسىنا بايلانىستى.
Dalanews.kz رەداكتسيياسى اقش-تاعى سايلاۋدىڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ماڭىزىن سارالاپ, ونىڭ ەلەمدٸك نارىق پەن قازاقستانعا ەسەرٸن ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆ جەنە قارجى ساراپشىسى ايبار ولجايمەن بٸرگە تالدادى.
ترامپ ٷشٸن ساياسي سىناق
بۇل سايلاۋدا پرەزيدەنت تاڭدالمايدى. دەگەنمەن ونىڭ نەتيجەسٸ امەريكالىقتاردىڭ ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ العاشقى ەكٸ جىلداعى جۇمىسىنا قانداي باعا بەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋشىلاردىڭ تاڭداۋى كونگرەستٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتتاعى باعىتىن ايقىندايدى.
“سايلاۋ ترامپ ٷشٸن ماڭىزدى ساياسي سىناق بولماق. رەسپۋبليكاشىلار كونگرەستەگٸ باسىمدىعىن ساقتاي ما, ەلدە دەموكراتتار سەناتتا, ٶكٸلدەر پالاتاسىندا نەمەسە ەكٸ پالاتادا دا باقىلاۋعا يە بولا ما? سايلاۋدىڭ باستى ساياسي مەنٸ پرەزيدەنتتٸك بيلٸك پەن كونگرەسس اراسىنداعى كٷشتەر تەپە-تەڭدٸگٸنٸڭ قالاي ٶزگەرەتٸنٸنە بايلانىستى”, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
رەسپۋبليكاشىلار ەكٸ پالاتاداعى باسىمدىعىن ساقتاسا, ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸ سالىقتى تٶمەندەتۋ, كٶشٸ-قون تەرتٸبٸن قاتاڭداتۋ, مەملەكەتتٸك رەتتەۋدٸ ازايتۋ, ەنەرگەتيكا مەن وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قولداۋ جٶنٸندەگٸ باعدارلامالارىن جالعاستىرۋعا مٷمكٸندٸك الادى.
ال دەموكراتتار پالاتالاردىڭ بٸرٸن باقىلاۋعا السا, اق ٷيگە پارلامەنتتٸك قىسىم كٷشەيەدٸ. بيۋدجەتتٸ بەكٸتۋ, جاڭا زاڭدار قابىلداۋ جەنە مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ قيىندايدى.
"دەموكراتتار ٶكٸلدەر پالاتاسىندا باسىمدىققا يە بولسا, ەكٸمشٸلٸك جۇمىسىنا قاتىستى تەكسەرۋلەر جٷرگٸزٸپ, ترامپ ۇسىنعان زاڭ جوبالارىن تەجەي الادى. ال سەناتتى باقىلاۋى پرەزيدەنت ۇسىنعان جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار مەن فەدەرالدىق سۋديالاردى بەكٸتۋگە ىقپال ەتەدٸ", – دەپ تٷسٸندٸردٸ جانات مومىنقۇلوۆ.
الايدا پارتييالار ورتاق مەمٸلەگە كەلە الماسا, بيۋدجەت تٶڭٸرەگٸندەگٸ داۋ ۋشىعىپ, مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاۋى مٷمكٸن. مەملەكەتتٸك قارىز شەگٸن كٶتەرۋ مەسەلەسٸ دە جاڭا ساياسي تارتىسقا ۇلاسۋى عاجاپ ەمەس.
قىمباتشىلىق سايلاۋ نەتيجەسٸنە ەسەر ەتە مە?
ناۋقان بارىسىندا كٶشٸ-قون, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, تۇرعىن ٷي جەنە سىرتقى ساياسات مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلدٸ. الايدا سايلاۋشىلاردى ەڭ كٶپ الاڭداتقان مەسەلە – كٷنكٶرٸس قۇنىنىڭ ٶسۋٸ.
“Reuters/Ipsos ورتالىعىنىڭ سايلاۋ قارساڭىندا جٷرگٸزگەن سوڭعى ساۋالناماسىندا دەموكراتتاردى قولداۋشىلار ٷلەسٸ 46%, رەسپۋبليكاشىلاردى قولداۋشىلار 38% بولعان. قاتىسۋشىلاردىڭ 78%-ى كٷنكٶرٸس قۇنىنىڭ ٶسۋٸن داۋىس بەرۋگە ەسەر ەتەتٸن ماڭىزدى نەمەسە ەڭ باستى مەسەلە دەپ اتاعان. الايدا جالپىۇلتتىق ساۋالناما جەكەلەگەن شتاتتار مەن سايلاۋ وكرۋگتەرٸندەگٸ نەتيجەنٸ دەل كٶرسەتە المايدى”, - دەيدٸ جانات مومىنقۇلوۆ.
ونىڭ سٶزٸنشە, ەكونوميكاداعى ٶسٸمگە قاراماستان, باسپانا, ازىق-تٷلٸك, جانارماي مەن مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ قىمباتتاۋى امەريكالىقتاردىڭ تۇرمىسىنا سالماق تٷسٸرٸپ وتىر.
“سايلاۋ ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتى قاراپايىم ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىنا قانشالىقتى ەسەر ەتكەنٸن دە كٶرسەتەدٸ. رەسپۋبليكاشىلار سالىقتى تٶمەندەتۋ, كٶشٸ-قوندى شەكتەۋ, ەنەرگەتيكا مەن وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قولداۋ مەسەلەسٸنە باسىمدىق بەرەدٸ. دەموكراتتار ەلەۋمەتتٸك شىعىندارعا, مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸنە, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸ مەن اتقارۋشى بيلٸكتٸ باقىلاۋعا كٶبٸرەك نازار اۋدارادى”, – دەيدٸ ول.
سايلاۋ نەتيجەسٸ ترامپتىڭ جەكە رەيتينگٸنە عانا ەمەس, رەسپۋبليكاشىلاردىڭ 2028 جىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ الدىنداعى جاعدايىنا دا ەسەر ەتەدٸ. كونگرەستەگٸ باسىمدىقتى جوعالتۋ اق ٷيدٸڭ الداعى ەكٸ جىلداعى جۇمىسىن قيىنداتىپ, دەموكراتتاردىڭ ساياسي مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرۋى مٷمكٸن.
نارىق ٷشٸن قاي نەتيجە تيٸمدٸ?
اقش ەكونوميكاسىنداعى جەنە ساياساتىنداعى ٶزگەرٸستەر ەلەمدٸك نارىقتى اينالىپ ٶتپەيدٸ. سەبەبٸ دوللار حالىقارالىق ساۋدا مەن قارجى جٷيەسٸندە نەگٸزگٸ ۆاليۋتا رەتٸندە قولدانىلادى. سوندىقتان سايلاۋ قورىتىندىسى اكتسييالار مەن مەملەكەتتٸك وبليگاتسييالارعا, سونداي-اق مۇناي مەن التىن باعاسىنا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
الايدا قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاي نارىقتىڭ العاشقى رەاكتسيياسى ايقىن بولعانىمەن, سايلاۋ نەتيجەسٸ ەكونوميكالىق احۋالدى بٸر كٷندە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتپەيتٸنٸن ايتادى.
“رەسپۋبليكاشىلار جەڭسە, ولاردىڭ قازٸرگٸ ساياساتىنا ساي قالىپتاسقان نارىقتىق ٷردٸستەر جالعاسادى. ال دەموكراتتار باسىمدىققا يە بولعان جاعدايدا ينۆەستورلاردىڭ بولجامى ٶزگەرٸپ, نارىق باسقا باعىتقا بەت بۇرۋى مٷمكٸن”, – دەيدٸ ايبار ولجاي.
نارىق ٷشٸن تەك قاي پارتييانىڭ جەڭگەنٸ ەمەس, كونگرەستەگٸ كٷشتەردٸڭ قالاي بٶلٸنگەنٸ ماڭىزدى. بٸر پارتييا اق ٷي مەن كونگرەستٸڭ ەكٸ پالاتاسىن قاتار باقىلاسا, ٶز باعدارلامالارىن جىلدام جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك الادى. بۇل سالىق, تاريف, ەنەرگەتيكا, بانك جٷيەسٸ, تەحنولوگييا جەنە كريپتوۆاليۋتا سالالارىنداعى ساياساتتىڭ ٶزگەرۋٸنە جول اشادى.
ال بيلٸك پارتييالار اراسىندا بٶلٸنسە, اۋقىمدى رەفورمالاردى قابىلداۋ قيىندايدى. بٸر جاعىنان, بۇل ساياسي بەلگٸسٸزدٸك تۋدىرۋى مٷمكٸن. ەكٸنشٸ جاعىنان, ينۆەستورلار كٷرت ٶزگەرٸستەر بولمايتىنىنا سەنٸمدٸ بولادى. سوندىقتان كونگرەستٸڭ بٶلٸنۋٸ كەي جاعدايدا نارىق ٷشٸن قولايلى ستسەناريي سانالادى.
سوعان قاراماستان, بيرجالاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ باعىتىن سايلاۋدان بۇرىن اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جٷيەسٸنٸڭ پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸ, ينفلياتسييا, ەڭبەك نارىعى, تاريفتٸك ساياسات جەنە گەوساياسي قاقتىعىستار ايقىندايدى. Morgan Stanley ساراپشىلارى دا ارالىق سايلاۋدان كەيٸن اكتسييالار نارىعىندا ۇزاققا سوزىلاتىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس بولا بەرمەيتٸنٸن, ال وبليگاتسييالار نارىعى كٶبٸنە فەدەرالدىق رەزەرۆ ساياساتىنا تەۋەلدٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
مۇناي ارزانداپ, التىن قىمباتتاۋى مٷمكٸن بە?
ايبار ولجايدىڭ بولجامىنشا, دەموكراتتار كونگرەستە باسىمدىققا يە بولسا, مۇناي باعاسىنا قىسىم كٷشەيۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ ولار اقش-تىڭ يران مەن ورمۋز بۇعازىنا قاتىستى قازٸرگٸ ساياساتىن قولدامايدى جەنە مۇنايدىڭ كٷرت قىمباتتاۋىنا قارسى.
“دەموكراتتاردىڭ ىقپالى ارتسا, كونگرەسس ارقىلى وسى باعىتتاعى بٸرقاتار باستامانى تەجەي الادى. مۇنداي جاعدايدا مۇناي فيۋچەرستەرٸ ازداپ ارزانداۋى مٷمكٸن”, – دەيدٸ قارجى ساراپشىسى.
فيۋچەرس مۇنايدىڭ بولاشاقتاعى باعاسىنا قاتىستى جاسالاتىن كەلٸسٸم. سوندىقتان ونىڭ ارزانداۋى نارىقتاعى مۇناي كٶلەمٸنٸڭ ازايعانىن بٸلدٸرمەيدٸ.
“نارىقتاعى جاعداي تٷبەگەيلٸ بٸردەن ٶزگەرمەيدٸ. دەگەنمەن العاشقى كٷندەرٸ قىسقا مەرزٸمدٸ دٷربەلەڭ مەن باعا اۋىتقۋى بولۋى مٷمكٸن. مۇناي فيۋچەرستەرٸنٸڭ ارزانداۋى ناقتى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ٶزگەرۋٸنەن ەمەس, الداعى ەكٸ-ٷش ايعا قاتىستى ينۆەستورلار بولجامىنىڭ قايتا قارالۋىنان تۋىنداۋى مٷمكٸن”, – دەيدٸ ايبار ولجاي.
ال دەموكراتتاردىڭ ايقىن جەڭٸسٸ ساياسي بەلگٸسٸزدٸكتٸ كٷشەيتسە, ينۆەستورلار قارجىسىن قاۋٸپسٸز اكتيۆتەرگە باعىتتاۋى مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا التىن ۋاقىتشا قىمباتتايدى.
دەگەنمەن مۇناي نارىعىنىڭ باعىتى تەك سايلاۋ نەتيجەسٸنە بايلانىستى بولمايدى. يران مەن ورمۋز بۇعازىنداعى جاعداي, تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستار, وپەك+ شەشٸمدەرٸ جەنە ەلەمدٸك سۇرانىس باعاعا ەلدەقايدا كٷشتٸ ەسەر ەتەدٸ.
قىتاي, ۋكراينا جەنە تاياۋ شىعىس ساياساتى ٶزگەرە مە?
ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىتايمەن ستراتەگييالىق بەسەكەنٸ جالعاستىرۋ مەسەلەسٸندە دەموكراتتار مەن رەسپۋبليكاشىلاردىڭ ۇستانىمى ۇقساس. الايدا ەكٸ پارتييانىڭ كەدەندٸك تاريفتەردٸ قولدانۋ, تەحنولوگييالىق شەكتەۋلەر ەنگٸزۋ جەنە وداقتاس ەلدەرمەن جۇمىس ٸستەۋ تەسٸلدەرٸ ەرتٷرلٸ.
“قىتايعا قاتىستى ستراتەگييالىق باعىت ساقتالادى. بٸراق ەر پارتييا بۇل بەسەكەنٸ ٶز تەسٸلٸمەن جٷرگٸزەدٸ”, – دەيدٸ ساراپشى.
كونگرەستٸڭ جاڭا قۇرامى اقش-تىڭ ۋكرايناعا كٶرسەتەتٸن ەسكەري كٶمەگٸ مەن رەسەيگە قارسى سانكتسييالىق ساياساتىنا دا ىقپال ەتەدٸ. دەموكراتتار باسىمدىققا يە بولسا, ۋكرايناعا بٶلٸنەتٸن كٶمەكتٸ قايتا ارتتىرۋعا كٷش سالۋى مٷمكٸن. دەگەنمەن رەسەيمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ جەنە ديپلوماتييالىق شەشٸم قابىلداۋ ٶكٸلەتتٸگٸ پرەزيدەنتتە قالادى.
تاياۋ شىعىستا يزرايل, يران جەنە ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ نەگٸزگٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيدٸ. ەگەر دەموكراتتاردىڭ كونگرەستەگٸ ىقپالى كٷشەيسە, ەسكەري وپەراتسييالاردى قارجىلاندىرۋ مەن اق ٷيدٸڭ ەرەكەتتەرٸن باقىلاۋعا قاتىستى تالقىلاۋ قىزا تٷسۋٸ مٷمكٸن.
“كونگرەستەگٸ كٷشتەردٸڭ ٶزگەرۋٸ اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىن بٸردەن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتپەيدٸ. سوعان قاراماستان, يرانعا قاتىستى كٷتپەگەن شەشٸمدەر قابىلدانۋى مٷمكٸن”, – دەيدٸ جانات مومىنقۇلوۆ.
قازاقستان ٷشٸن قانداي ٶزگەرٸس بولۋى مٷمكٸن?
ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆ اقش-تاعى سايلاۋدىڭ قازاقستانعا ىقپالىن تٶرت باعىت بويىنشا باعالادى.
“بٸرٸنشٸ باعىت – رەسەيگە قارسى سانكتسييالار. كونگرەستەگٸ كٷشتەردٸڭ اراقاتىناسى ٶزگەرسە, سانكتسييالىق باقىلاۋ دا كٷشەيۋٸ مٷمكٸن. رەسەيمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىسى بار قازاقستان ٷشٸن بۇل ٶتە ماڭىزدى”, - دەيدٸ ول.
ەكٸنشٸ باعىت رەتٸندە ول قازاقستاننىڭ ۋران مەن ماڭىزدى مينەرالدار سالاسىنداعى مٷمكٸندٸگٸن اتادى.
“اقش ٶندٸرٸستٸك تٸزبەكتەردەگٸ قىتايعا تەۋەلدٸلٸگٸن ازايتۋعا مٷددەلٸ. بۇل قازاقستانعا جاڭا ينۆەستيتسييا تارتىپ, شيكٸزاتتى تەرەڭ ٶڭدەۋ ٶندٸرٸسٸن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ”, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ٷشٸنشٸ باعىت رەتٸندە ساراپشى اقش پەن قىتاي اراسىنداعى بەسەكەگە توقتالدى.
“ۆاشينگتوننىڭ ورتالىق ازيياعا قىزىعۋشىلىعى ارتۋى مٷمكٸن. الايدا قازاقستان ەكٸ دەرجاۆانىڭ بٸرٸن تاڭداماۋى كەرەك. ەكٸ تاراپپەن دە ۇلتتىق مٷددەگە ساي ىنتىماقتاستىق جٷرگٸزگەنٸ جٶن”, – دەيدٸ ول.
تٶرتٸنشٸسٸ – ەنەرگەتيكا مەن ەلەمدٸك نارىقتار.
“مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق كٸرٸسٸنە, بيۋدجەت تٷسٸمٸنە جەنە تەڭگە باعامىنا قىسىم تٷسٸرۋٸ مٷمكٸن. ال باعانىڭ ٶسۋٸ ەكسپورتتاۋشى مەملەكەت ٷشٸن قىسقا مەرزٸمدە تيٸمدٸ بولعانىمەن, ەلەمدٸك ينفلياتسييانى كٷشەيتٸپ, تاسىمال مەن يمپورت قۇنىن ارتتىرادى”, - دەپ قوستى ول.
اقش-تاعى ارالىق سايلاۋ ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ الداعى ەكٸ جىلداعى ساياسي مٷمكٸندٸگٸن انىقتايدى. رەسپۋبليكاشىلار باسىمدىعىن ساقتاسا, اق ٷي ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق جەنە كٶشٸ-قون ساياساتىن جالعاستىرۋعا كەڭ مٷمكٸندٸك الادى. دەموكراتتار پالاتالاردىڭ بٸرٸن نەمەسە ەكەۋٸن باقىلاۋعا السا, پرەزيدەنت باستامالارىنا كەدەرگٸ كٶبەيٸپ, پارلامەنتتٸك باقىلاۋ كٷشەيەدٸ.
الايدا سايلاۋ نەتيجەسٸنە قاراماستان, اقش-تىڭ قىتايمەن ستراتەگييالىق بەسەكەسٸ, ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸككە ۇمتىلىسى جەنە حالىقارالىق ىقپالىن ساقتاۋ ساياساتى جالعاسا بەرەدٸ.
“قازاقستان ٷشٸن باستى مەسەلە – ۆاشينگتونداعى بيلٸك تەپە-تەڭدٸگٸنٸڭ ٶزگەرٸسٸن ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا, جاڭا تەحنولوگييالار مەن ينۆەستيتسييا تارتۋعا جەنە سىرتقى ساياسي دەربەستٸگٸن نىعايتۋعا پايدالانۋ. اقش سايلاۋىنىڭ قازاقستانعا ىقپالىن تەك گەوساياساتپەن ەمەس, ناقتى ەكونوميكالىق نەتيجەلەرمەن باعالاۋ قاجەت”, – دەپ قورىتىندىلادى جانات مومىنقۇلوۆ.
ال ەلەمدٸك نارىقتار العاشقى نەتيجەلەرگە بٸردەن رەاكتسييا بٸلدٸرۋٸ مٷمكٸن. دەگەنمەن قىسقا مەرزٸمدٸ دٷربەلەڭ باسىلعاننان كەيٸن ينۆەستورلاردىڭ نازارى قايتادان ينفلياتسيياعا, فەدەرالدىق رەزەرۆ شەشٸمدەرٸنە, مۇناي نارىعىنا جەنە گەوساياسي جاعدايعا اۋادى. سوندىقتان بۇل سايلاۋ ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ باعىتىن جالعىز ٶزٸ ٶزگەرتپەسە دە, الداعى ەكٸ جىلداعى ساياسي جەنە نارىقتىق تەۋەكەلدەردٸڭ اۋقىمىن ايقىندايتىن ماڭىزدى كەزەڭ بولماق.
ايتا كەتەيٸك, سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸنٸڭ العاشقىسى اقش ۋاقىتىمەن 3 قاراشا كەشكە جابىلادى. سوندىقتان قازاقستان ۋاقىتى بويىنشا نەگٸزگٸ نەتيجەلەر 4 قاراشادا بەلگٸلٸ بولا باستايدى. الايدا سەناتتاعى تارتىس اسا جاقىن بولسا, داۋىستاردى ساناۋ بٸرنەشە كٷنگە سوزىلۋى مٷمكٸن.
