Búgin AQSh-ta Kongress sailaýy ótip jatyr. Prezident sailanbaityn bul naýqan syrt kózge ishki saiasi báseke bolyp kórinýi múmkin. Alaida onyń nátijesi Donald Tramp ákimshiliginiń aldaǵy eki jyldaǵy múmkindigin, AQSh-tyń syrtqy saiasatyn jáne álemdik naryqtaǵy ahýaldy aiqyndaidy.
Sailaýda Ókilder palatasyndaǵy 435 orynnyń barlyǵy jáne Senattaǵy 35 oryn sarapqa salynady. Sonymen qatar 36 shtatta gýbernator sailaýy ótedi. Qazir Kongrestiń eki palatasynda da respýblikashylar basym. Ókilder palatasyn baqylaýǵa alý úshin demokrattarǵa keminde tórt qosymsha oryn qajet. Al Senatta qai partiianyń ústemdik etetini birneshe sheshýshi shtattaǵy daýys berý qorytyndysyna bailanysty.
Dalanews.kz redaktsiiasy AQSh-taǵy sailaýdyń saiasi jáne ekonomikalyq mańyzyn saralap, onyń álemdik naryq pen Qazaqstanǵa áserin saiasattanýshy Janat Momynqulov jáne qarjy sarapshysy Aibar Oljaimen birge taldady.
Tramp úshin saiasi synaq
Bul sailaýda prezident tańdalmaidy. Degenmen onyń nátijesi amerikalyqtardyń Tramp ákimshiliginiń alǵashqy eki jyldaǵy jumysyna qandai baǵa beretinin kórsetedi. Saiasattanýshy Janat Momynqulovtyń aitýynsha, sailaýshylardyń tańdaýy Kongrestiń ishki jáne syrtqy saiasattaǵy baǵytyn aiqyndaidy.
“Sailaý Tramp úshin mańyzdy saiasi synaq bolmaq. Respýblikashylar Kongrestegi basymdyǵyn saqtai ma, álde demokrattar Senatta, Ókilder palatasynda nemese eki palatada da baqylaýǵa ie bola ma? Sailaýdyń basty saiasi máni prezidenttik bilik pen Kongress arasyndaǵy kúshter tepe-teńdiginiń qalai ózgeretinine bailanysty”, – deidi saiasattanýshy.
Respýblikashylar eki palatadaǵy basymdyǵyn saqtasa, Tramp ákimshiligi salyqty tómendetý, kóshi-qon tártibin qatańdatý, memlekettik retteýdi azaitý, energetika men otandyq óndiristi qoldaý jónindegi baǵdarlamalaryn jalǵastyrýǵa múmkindik alady.
Al demokrattar palatalardyń birin baqylaýǵa alsa, Aq úige parlamenttik qysym kúsheiedi. Biýdjetti bekitý, jańa zańdar qabyldaý jáne memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrý qiyndaidy.
"Demokrattar Ókilder palatasynda basymdyqqa ie bolsa, ákimshilik jumysyna qatysty tekserýler júrgizip, Tramp usynǵan zań jobalaryn tejei alady. Al Senatty baqylaýy prezident usynǵan joǵary laýazymdy tulǵalar men federaldyq sýdialardy bekitýge yqpal etedi", – dep túsindirdi Janat Momynqulov.
Alaida partiialar ortaq mámilege kele almasa, biýdjet tóńiregindegi daý ýshyǵyp, memlekettik mekemelerdiń jumysy ýaqytsha toqtaýy múmkin. Memlekettik qaryz shegin kóterý máselesi de jańa saiasi tartysqa ulasýy ǵajap emes.
Qymbatshylyq sailaý nátijesine áser ete me?
Naýqan barysynda kóshi-qon, densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý, turǵyn úi jáne syrtqy saiasat máseleleri kóterildi. Alaida sailaýshylardy eń kóp alańdatqan másele – kúnkóris qunynyń ósýi.
“Reuters/Ipsos ortalyǵynyń sailaý qarsańynda júrgizgen sońǵy saýalnamasynda demokrattardy qoldaýshylar úlesi 46%, respýblikashylardy qoldaýshylar 38% bolǵan. Qatysýshylardyń 78%-y kúnkóris qunynyń ósýin daýys berýge áser etetin mańyzdy nemese eń basty másele dep ataǵan. Alaida jalpyulttyq saýalnama jekelegen shtattar men sailaý okrýgterindegi nátijeni dál kórsete almaidy”, - deidi Janat Momynqulov.
Onyń sózinshe, ekonomikadaǵy ósimge qaramastan, baspana, azyq-túlik, janarmai men meditsinalyq qyzmettiń qymbattaýy amerikalyqtardyń turmysyna salmaq túsirip otyr.
“Sailaý Tramp ákimshiliginiń ekonomikalyq saiasaty qarapaiym azamattardyń turmysyna qanshalyqty áser etkenin de kórsetedi. Respýblikashylar salyqty tómendetý, kóshi-qondy shekteý, energetika men otandyq óndiristi qoldaý máselesine basymdyq beredi. Demokrattar áleýmettik shyǵyndarǵa, meditsinalyq qyzmettiń qoljetimdiligine, halyqtyń turmys deńgeii men atqarýshy bilikti baqylaýǵa kóbirek nazar aýdarady”, – deidi ol.
Sailaý nátijesi Tramptyń jeke reitingine ǵana emes, respýblikashylardyń 2028 jylǵy prezidenttik sailaý aldyndaǵy jaǵdaiyna da áser etedi. Kongrestegi basymdyqty joǵaltý Aq úidiń aldaǵy eki jyldaǵy jumysyn qiyndatyp, demokrattardyń saiasi múmkindigin arttyrýy múmkin.
Naryq úshin qai nátije tiimdi?
AQSh ekonomikasyndaǵy jáne saiasatyndaǵy ózgerister álemdik naryqty ainalyp ótpeidi. Sebebi dollar halyqaralyq saýda men qarjy júiesinde negizgi valiýta retinde qoldanylady. Sondyqtan sailaý qorytyndysy aktsiialar men memlekettik obligatsiialarǵa, sondai-aq munai men altyn baǵasyna áser etýi múmkin.
Alaida qarjy sarapshysy Aibar Oljai naryqtyń alǵashqy reaktsiiasy aiqyn bolǵanymen, sailaý nátijesi ekonomikalyq ahýaldy bir kúnde túbegeili ózgertpeitinin aitady.
“Respýblikashylar jeńse, olardyń qazirgi saiasatyna sai qalyptasqan naryqtyq úrdister jalǵasady. Al demokrattar basymdyqqa ie bolǵan jaǵdaida investorlardyń boljamy ózgerip, naryq basqa baǵytqa bet burýy múmkin”, – deidi Aibar Oljai.
Naryq úshin tek qai partiianyń jeńgeni emes, Kongrestegi kúshterdiń qalai bólingeni mańyzdy. Bir partiia Aq úi men Kongrestiń eki palatasyn qatar baqylasa, óz baǵdarlamalaryn jyldam júzege asyrýǵa múmkindik alady. Bul salyq, tarif, energetika, bank júiesi, tehnologiia jáne kriptovaliýta salalaryndaǵy saiasattyń ózgerýine jol ashady.
Al bilik partiialar arasynda bólinse, aýqymdy reformalardy qabyldaý qiyndaidy. Bir jaǵynan, bul saiasi belgisizdik týdyrýy múmkin. Ekinshi jaǵynan, investorlar kúrt ózgerister bolmaitynyna senimdi bolady. Sondyqtan Kongrestiń bólinýi kei jaǵdaida naryq úshin qolaily stsenarii sanalady.
Soǵan qaramastan, birjalardyń uzaq merzimdi baǵytyn sailaýdan buryn AQSh Federaldyq rezerv júiesiniń paiyzdyq mólsherlemesi, infliatsiia, eńbek naryǵy, tariftik saiasat jáne geosaiasi qaqtyǵystar aiqyndaidy. Morgan Stanley sarapshylary da aralyq sailaýdan keiin aktsiialar naryǵynda uzaqqa sozylatyn túbegeili ózgeris bola bermeitinin, al obligatsiialar naryǵy kóbine Federaldyq rezerv saiasatyna táýeldi ekenin atap ótti.
Munai arzandap, altyn qymbattaýy múmkin be?
Aibar Oljaidyń boljamynsha, demokrattar Kongreste basymdyqqa ie bolsa, munai baǵasyna qysym kúsheiýi múmkin. Sebebi olar AQSh-tyń Iran men Ormýz buǵazyna qatysty qazirgi saiasatyn qoldamaidy jáne munaidyń kúrt qymbattaýyna qarsy.
“Demokrattardyń yqpaly artsa, Kongress arqyly osy baǵyttaǵy birqatar bastamany tejei alady. Mundai jaǵdaida munai fiýchersteri azdap arzandaýy múmkin”, – deidi qarjy sarapshysy.
Fiýchers munaidyń bolashaqtaǵy baǵasyna qatysty jasalatyn kelisim. Sondyqtan onyń arzandaýy naryqtaǵy munai kóleminiń azaiǵanyn bildirmeidi.
“Naryqtaǵy jaǵdai túbegeili birden ózgermeidi. Degenmen alǵashqy kúnderi qysqa merzimdi dúrbeleń men baǵa aýytqýy bolýy múmkin. Munai fiýchersteriniń arzandaýy naqty suranys pen usynystyń ózgerýinen emes, aldaǵy eki-úsh aiǵa qatysty investorlar boljamynyń qaita qaralýynan týyndaýy múmkin”, – deidi Aibar Oljai.
Al demokrattardyń aiqyn jeńisi saiasi belgisizdikti kúsheitse, investorlar qarjysyn qaýipsiz aktivterge baǵyttaýy múmkin. Mundai jaǵdaida altyn ýaqytsha qymbattaidy.
Degenmen munai naryǵynyń baǵyty tek sailaý nátijesine bailanysty bolmaidy. Iran men Ormýz buǵazyndaǵy jaǵdai, Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystar, OPEK+ sheshimderi jáne álemdik suranys baǵaǵa áldeqaida kúshti áser etedi.
Qytai, Ýkraina jáne Taiaý Shyǵys saiasaty ózgere me?
Saiasattanýshy Janat Momynqulovtyń aitýynsha, Qytaimen strategiialyq básekeni jalǵastyrý máselesinde demokrattar men respýblikashylardyń ustanymy uqsas. Alaida eki partiianyń kedendik tarifterdi qoldaný, tehnologiialyq shekteýler engizý jáne odaqtas eldermen jumys isteý tásilderi ártúrli.
“Qytaiǵa qatysty strategiialyq baǵyt saqtalady. Biraq ár partiia bul básekeni óz tásilimen júrgizedi”, – deidi sarapshy.
Kongrestiń jańa quramy AQSh-tyń Ýkrainaǵa kórsetetin áskeri kómegi men Reseige qarsy sanktsiialyq saiasatyna da yqpal etedi. Demokrattar basymdyqqa ie bolsa, Ýkrainaǵa bólinetin kómekti qaita arttyrýǵa kúsh salýy múmkin. Degenmen Reseimen kelissóz júrgizý jáne diplomatiialyq sheshim qabyldaý ókilettigi prezidentte qalady.
Taiaý Shyǵysta Izrail, Iran jáne aimaqtyq qaýipsizdik máseleleri negizgi kún tártibinen túspeidi. Eger demokrattardyń Kongrestegi yqpaly kúsheise, áskeri operatsiialardy qarjylandyrý men Aq úidiń áreketterin baqylaýǵa qatysty talqylaý qyza túsýi múmkin.
“Kongrestegi kúshterdiń ózgerýi AQSh-tyń syrtqy saiasatyn birden túbegeili ózgertpeidi. Soǵan qaramastan, Iranǵa qatysty kútpegen sheshimder qabyldanýy múmkin”, – deidi Janat Momynqulov.
Qazaqstan úshin qandai ózgeris bolýy múmkin?
Saiasattanýshy Janat Momynqulov AQSh-taǵy sailaýdyń Qazaqstanǵa yqpalyn tórt baǵyt boiynsha baǵalady.
“Birinshi baǵyt – Reseige qarsy sanktsiialar. Kongrestegi kúshterdiń araqatynasy ózgerse, sanktsiialyq baqylaý da kúsheiýi múmkin. Reseimen tyǵyz ekonomikalyq bailanysy bar Qazaqstan úshin bul óte mańyzdy”, - deidi ol.
Ekinshi baǵyt retinde ol Qazaqstannyń ýran men mańyzdy mineraldar salasyndaǵy múmkindigin atady.
“AQSh óndiristik tizbekterdegi Qytaiǵa táýeldiligin azaitýǵa múddeli. Bul Qazaqstanǵa jańa investitsiia tartyp, shikizatty tereń óńdeý óndirisin damytýǵa múmkindik beredi”, – deidi saiasattanýshy.
Úshinshi baǵyt retinde sarapshy AQSh pen Qytai arasyndaǵy básekege toqtaldy.
“Vashingtonnyń Ortalyq Aziiaǵa qyzyǵýshylyǵy artýy múmkin. Alaida Qazaqstan eki derjavanyń birin tańdamaýy kerek. Eki tarappen de ulttyq múddege sai yntymaqtastyq júrgizgeni jón”, – deidi ol.
Tórtinshisi – energetika men álemdik naryqtar.
“Munai baǵasynyń tómendeýi Qazaqstannyń eksporttyq kirisine, biýdjet túsimine jáne teńge baǵamyna qysym túsirýi múmkin. Al baǵanyń ósýi eksporttaýshy memleket úshin qysqa merzimde tiimdi bolǵanymen, álemdik infliatsiiany kúsheitip, tasymal men import qunyn arttyrady”, - dep qosty ol.
AQSh-taǵy aralyq sailaý Tramp ákimshiliginiń aldaǵy eki jyldaǵy saiasi múmkindigin anyqtaidy. Respýblikashylar basymdyǵyn saqtasa, Aq úi óziniń ekonomikalyq jáne kóshi-qon saiasatyn jalǵastyrýǵa keń múmkindik alady. Demokrattar palatalardyń birin nemese ekeýin baqylaýǵa alsa, prezident bastamalaryna kedergi kóbeiip, parlamenttik baqylaý kúsheiedi.
Alaida sailaý nátijesine qaramastan, AQSh-tyń Qytaimen strategiialyq básekesi, energetikalyq qaýipsizdikke umtylysy jáne halyqaralyq yqpalyn saqtaý saiasaty jalǵasa beredi.
“Qazaqstan úshin basty másele – Vashingtondaǵy bilik tepe-teńdiginiń ózgerisin ekonomikany ártaraptandyrýǵa, jańa tehnologiialar men investitsiia tartýǵa jáne syrtqy saiasi derbestigin nyǵaitýǵa paidalaný. AQSh sailaýynyń Qazaqstanǵa yqpalyn tek geosaiasatpen emes, naqty ekonomikalyq nátijelermen baǵalaý qajet”, – dep qorytyndylady Janat Momynqulov.
Al álemdik naryqtar alǵashqy nátijelerge birden reaktsiia bildirýi múmkin. Degenmen qysqa merzimdi dúrbeleń basylǵannan keiin investorlardyń nazary qaitadan infliatsiiaǵa, Federaldyq rezerv sheshimderine, munai naryǵyna jáne geosaiasi jaǵdaiǵa aýady. Sondyqtan bul sailaý álemdik ekonomikanyń baǵytyn jalǵyz ózi ózgertpese de, aldaǵy eki jyldaǵy saiasi jáne naryqtyq táýekelderdiń aýqymyn aiqyndaityn mańyzdy kezeń bolmaq.
Aita keteiik, sailaý ýchaskeleriniń alǵashqysy AQSh ýaqytymen 3 qarasha keshke jabylady. Sondyqtan Qazaqstan ýaqyty boiynsha negizgi nátijeler 4 qarashada belgili bola bastaidy. Alaida Senattaǵy tartys asa jaqyn bolsa, daýystardy sanaý birneshe kúnge sozylýy múmkin.
