رەداكتسييادان: يران تۋرالى ساۋاتتى ساراپتاما وقىعىڭىز كەلە مە? ەندەشە شىعىستانۋشى جىلبەك كەرٸمبەكتٸڭ مىنا بٸر ماقالاسىنا نازار اۋدارىڭىز. ۇققانىمىز, يران قايتا «تٸرٸلدٸ». ماقالانى وقي وتىرىپ, انىعىندا يرانمەن بايلانىس ورناتۋعا, وعان سالىنعان سانكتسييالاردى الىپ تاستاۋعا ەۋروپانىڭ ٶزٸ مٷددەلٸ بولعانىن اڭعاراسىز...
سانكتسييا الىنعاننان كەيٸن «يران تاقىرىبى» ەۋروپانىڭ بەلدٸ باسىلىمدارىنىڭ بەتتەرٸنەن ورىن الدى. بۇل تاقىرىپتاعى ماتەريالداردان يران يسلام رەسپۋبليكاسى مەن ونىڭ پرەزيدەنتٸنە دەگەن ىستىق ىقىلاستى اڭعارۋعا بولادى. الايدا يرانمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاساۋ ٷشٸن بارلىق كەدەرگٸلەر الىنىپ تاستالدى دەۋگە ەزٸر ەرتە. دەگەنمەن يران باسشىسى حاسان روۋحانيدٸڭ ەۋروپا ەلدەرٸنە جاساعان رەسمي ساپارى سەتتٸ اياقتالدى.
يراننان ەۋروپاعا اتتانعان حاسان روۋحاني باستاعان دەلەگاتسييانىڭ قۇرامىندا وسى ەلدٸڭ مۇناي مينيسترٸنەن باستاپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر مەن جٷزدەگەن كەسٸپكەرلەر بار. يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى باسشىلىعى ميللياردتاعان اقشانىڭ كەلٸسٸمٸن جاساۋ ٷشٸن ەۋروپا استانالارىنا بەت الدى. ەڭ بەدەلدٸ باسىلىمداردىڭ بٸرٸ «تەگەران ەۋروپا ٷشٸن «التىن دٸڭگەككە» اينالدى, ول «كەرٸ قۇرلىقتىڭ» بانك جٷيەسٸنٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولماق», – دەپ جازدى, مۇنىڭ استارىندا اقيقات جاتىر.
يران پرەزيدەنتٸ تەك «كەرٸ قۇرلىق» ەكونوميكاسىنىڭ تٸرەگٸ بولىپ تابىلاتىن باتىستىڭ ەكٸ ەلٸ – يتالييا مەن فرانتسييانى عانا ارالادى. جاسالاتىن ماڭىزدى كەلٸسٸمدەر بويىنشا تاراپتاردىڭ ٶز مٷددەسٸ بار: ەۋروپا ەلدەرٸ يران نارىعىنا كٸرۋگە مٷمكٸندٸك السا, يرانعا ٶز ەكونوميكاسىن دامىتۋ جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ.
بۇل جەردە – ناقتى ەكٸجاقتى قوزعالىس جولى بار ەكەنٸ راس, ەۋروپامەن ىنتىماقتاستىققا يران عانا ەمەس, ەۋروپالىق ساياساتكەرلەر مەن ٸسكەر ادامدار دا ەكٸجاقتى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق بايلانىستى كەڭەيتۋگە مٷددەلٸ بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ ەكٸ جاقتىڭ بايلانىس ورناتۋى تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەلەمدەگٸ قارجى داعدارىسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ.
«Coet» قۇرىلىس فيرماسى يران جاعىنا قۇنى 5 ميلليارد ەۋرودان اساتىن كەلٸسٸم پاكەتٸن ۇسىندى. ەۋروپالىق شەنەۋنٸكتەردٸڭ ايتۋىنشا, تەگەرانمەن كەلٸسسٶز باستالماي جاتىپ-اق, يرانعا بارۋعا «Eni», «Enel Ferrovie dello Stato», كەمە جاسايتىن «Gavio» جەنە «Fincantieri» سىندى كومپانييالار كەزەككە تۇرىپ قويىپتى.
يران پرەزيدەنتٸ مەن ريم پاپاسى قالاي كەزدەستٸ?
روۋحاني مەن ونىڭ دەلەگاتسيياسىن يتالييادا سول ەلدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ ماتتەو رەنتسي مەن ميللياردتاعان مٷمكٸندٸكتٸ ۋىسىنان شىعارعىسى كەلمەيتٸن ٸرٸ كومپانييا ٶكٸلدەرٸ قارسى الدى. سۋ قۇبىرىن جاسايتىن «Saipem», سۋ ينفراقۇرىلىمىمەن اينالىساتىن «Condotte», بولات ٶنەركەسٸبٸ ٷشٸن جەتكٸزۋشٸ «Danieli» كومپانييالارى بار. «Coet» قۇرىلىس فيرماسى يران جاعىنا قۇنى 5 ميلليارد ەۋرودان اساتىن كەلٸسٸم پاكەتٸن ۇسىندى. ەۋروپالىق شەنەۋنٸكتەردٸڭ ايتۋىنشا, تەگەرانمەن كەلٸسسٶز باستالماي جاتىپ-اق, يرانعا بارۋعا «Eni», «Enel Ferrovie dello Stato», كەمە جاسايتىن «Gavio» جەنە «Fincantieri» سىندى كومپانييالار كەزەككە تۇرىپ قويىپتى.
بۇل تۇرعىدا يران پرەزيدەنتٸ حاسان روۋحانيدٸڭ ريم پاپاسى فرانتسيسكپەن كەزدەسۋٸنٸڭ مەنٸ زور. كەزدەسۋ بارىسىندا روۋحاني ريم پاپاسىنان ٶزٸ ٷشٸن دۇعا ەتۋٸن سۇرادى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, روۋحاني وسى ارقىلى تەگەراننىڭ كەلەسٸ كەزەكتە يسلام ەلەمٸنە قاتىسى جوق ەۋروپالىقتارمەن بايلانىستى نىعايتۋعا نيەت بٸلدٸرٸپ وتىرعانىن اڭعارتادى.
ريم ساپارى قارساڭىندا «Corriere della Sera» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا يران پرەزيدەنتٸ حاسان روۋحاني بىلاي دەگەن بولاتىن: «يادرولىق قارۋعا قاتىستى كەلٸسٸم جاسالعاننان كەيٸنگٸ العاشقى ساپارىم – يتالييا بولاتىنىنا قۋانىپ تۇرمىن. ٶيتكەنٸ, يران بۇل ەلمەن ەكونوميكا, مەدەنيەت جەنە ساياسات سالاسى بويىنشا بۇرىننان تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەدٸ. بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە يتالييا – بٸزدٸڭ جەتەكشٸ ساۋدا ەرٸپتەسٸمٸز بولدى. حالىقارالىق جەنە ساياسي مەسەلەلەردە يتاليياندىق مەملەكەت باسشىلارى يرانعا قاتىستى بايىپتى ساياسات ۇستاندى.
جاڭا كەزەڭدە يتالييا – بٸز ٷشٸن ەرەكشە سەرٸكتەسٸمٸزدٸڭ بٸرٸ بولۋى مٷمكٸن. بٸز سٸزدەردٸڭ ەلدەرٸڭٸزدٸ ەۋروپاداعى جالعىز دوسىمىز رەتٸندە قارايمىز. وسى ساپارىم بٸزدٸڭ قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا ساتىسىنا كٶتەرٸلۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ دەپ ٷمٸتتەمٸن».
يران پرەزيدەنتٸنٸڭ فرانتسيياعا ساپارى بارىنشا سەتتٸ اياقتالدى. تاراپتار ٸرٸ ساۋدا كەلٸسٸمدەرٸنە قول قوياتىنىن مەلٸمدەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە – فرانتسييانىڭ Airbus كونتسەرنٸ يرانعا 114 ۇشاق جەتكٸزۋدٸ كٶزدەسە, فرانتسۋزدىڭ Peugeot-Citroەn كومپانيياسى مەن يراننىڭ Khodro فيرماسى اراسىندا كٶلٸك شىعاراتىن بٸرلەسكەن كەسٸپورىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸم بار. بۇدان بٶلەك, پاريجدە تەمٸرجول كٶلٸگٸ سالاسىنداعى «ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭٸ» باستالعانى تۋرالى حاتتاما كەلٸسٸمگە قول قويىلدى.
Peugeot Citroën شتاب-پەتەرٸ جىل سايىن يراندا 200 مىڭ كٶلٸك قۇراستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
بيىلدان باستاپ تەگەرانداعى يران Khordo زاۋىتىندا فرانتسۋز ٶندٸرۋشٸلەرٸمەن بٸرلەسٸپ, Peugeot 208, 2008 جەنە 301 كٶلٸگٸ قۇراستىرىلا باستايدى. ال 2017 جىلدىڭ ەكٸنشٸ توقسانىنان باستاپ, بەس جىلدا بۇل سالاعا 400 ملن ەۋرو ينۆەستيتسييا قۇيىلادى. كومپانييا جوسپارىنا سەيكەس, يراندا قۇراستىرىلعان كٶلٸكتەردٸ فرانتسۋز ٶندٸرۋشٸلەرٸ تاياۋ شىعىستىڭ باسقا دا ەلدەرٸنە شىعارىپ ساتپاقشى. 2008-2009 جىلدارى يران وسى ايماقتا اتالعان كومپانييانىڭ ليتسەنزييالانعان كٶلٸك قۇرالدارىن نەگٸزگٸ ەكسپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالعان.
باتىستىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «ٸرٸ جوبا» دەپ اتاعان يراننىڭ Airbus كونتسەرنٸمەن جاساعان كەلٸسٸمٸن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. Iran Air كومپانيياسىنىڭ حابارلاۋىنشا, Airbus-تٸڭ ا380, A350, A340 جەنە A320 دەپ اتالاتىن ٷلگٸلەرٸنٸڭ جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن 114 ۇشاعىن جەتكٸزۋ 2020 جىلعا قاراي اياقتالادى. ۇشاقتاردى 3-4 پارتييامەن جەتكٸزۋ كٶزدەلٸپ وتىر, وسى جىلى ناۋرىز ايىندا قۇرامىندا 10 ۇشاق بار العاشقى پارتييانى جەتكٸزۋ جوسپارلانعان. مۇندا نازار اۋدارارلىق تاعى بٸر ەكٸ جايتتى ەسكەرە كەتكەن جٶن.
اقش تا دەمەلٸ...
قۇراما شتاتتار دا يراننىڭ اۆياتسييا نارىعىنان ٶز ٷلەسٸن الۋعا ٷمٸتتەنٸپ وتىر. بيىل قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىندا اق ٷي باسشىسى باراك وباما يرانعا ەكسپورتتالاتىن جولاۋشىلار ۇشاعىنا قويىلعان تىيىمدى الىپ تاستاۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى.
سونداي-اق ەۋە كەمەلەرٸن جاسايتىن كانادالىق Bombardier مەن برازيلييانىڭ Embraer كومپانيياسى دا يران نارىعىنا كٸرۋدٸ قاراستىرىپ وتىر. سوندىقتان Airbus كونتسەرنٸنٸڭ 114 ەۋە كەمەسٸ يران نارىعىنا كٸرەتٸن كومپانييا بولىپ تۇر.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بٷگٸندە يران مەن ەۋروپا قارىم-قاتىناسىنداعى قانداي دا بٸر كەدەرگٸنٸ جويۋعا بولادى. ونى جويۋ جاقىن كٷندەرٸ جٷزەگە اساتىنى سٶزسٸز. سونىڭ بٸر ايعاعى, يران باسشىسىنىڭ ەۋروپا ەلدەرٸنە ساپارى بولىپ وتىر.
جۋىردا استانادا ٶتكەن بريفينگتە سٶيلەگەن قازاقستانداعى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشٸسٸ مودجتابا داميرچيلدٸڭ ايتۋىنشا, استانا مەن تەگەران اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. الماتى مەن تەگەران اراسىنداعى اپتاسىنا ەكٸ رەت ۇشاتىن جولاۋشىلار ۇشاعى دا وسىنىڭ دەلەلٸ بولا الادى. بولاشاقتا ونىڭ سانىن ارتتىرۋعا تاراپتار مٷددەلٸ بولىپ وتىر. بۇدان بٶلەك ەكٸ ەل اراسىنداعى تەمٸرجول بايلانىسى دا جاندانباق.
جىلبەك كەرٸمبەك,
شىعىستانۋشى
