Redaktsiiadan: Iran týraly saýatty saraptama oqyǵyńyz kele me? Endeshe shyǵystanýshy Jylbek Kerimbektiń myna bir maqalasyna nazar aýdaryńyz. Uqqanymyz, Iran qaita «tirildi». Maqalany oqi otyryp, anyǵynda Iranmen bailanys ornatýǵa, oǵan salynǵan sanktsiialardy alyp tastaýǵa Eýropanyń ózi múddeli bolǵanyn ańǵarasyz...
Sanktsiia alynǵannan keiin «Iran taqyryby» Eýropanyń beldi basylymdarynyń betterinen oryn aldy. Bul taqyryptaǵy materialdardan Iran Islam Respýblikasy men onyń prezidentine degen ystyq yqylasty ańǵarýǵa bolady. Alaida Iranmen ekonomikalyq qarym-qatynas jasaý úshin barlyq kedergiler alynyp tastaldy deýge ázir erte. Degenmen Iran basshysy Hasan Roýhanidiń Eýropa elderine jasaǵan resmi sapary sátti aiaqtaldy.
Irannan Eýropaǵa attanǵan Hasan Roýhani bastaǵan delegatsiianyń quramynda osy eldiń munai ministrinen bastap, memlekettik qyzmetkerler men júzdegen kásipkerler bar. Iran Islam Respýblikasynyń joǵary basshylyǵy milliardtaǵan aqshanyń kelisimin jasaý úshin Eýropa astanalaryna bet aldy. Eń bedeldi basylymdardyń biri «Tegeran Eýropa úshin «altyn dińgekke» ainaldy, ol «kári qurlyqtyń» bank júiesiniń qozǵaýshy kúshi bolmaq», – dep jazdy, munyń astarynda aqiqat jatyr.
Iran prezidenti tek «kári qurlyq» ekonomikasynyń tiregi bolyp tabylatyn Batystyń eki eli – Italiia men Frantsiiany ǵana aralady. Jasalatyn mańyzdy kelisimder boiynsha taraptardyń óz múddesi bar: Eýropa elderi Iran naryǵyna kirýge múmkindik alsa, Iranǵa óz ekonomikasyn damytý josparyn júzege asyrýǵa múmkindik beriledi.
Bul jerde – naqty ekijaqty qozǵalys joly bar ekeni ras, Eýropamen yntymaqtastyqqa Iran ǵana emes, eýropalyq saiasatkerler men isker adamdar da ekijaqty saiasi jáne ekonomikalyq bailanysty keńeitýge múddeli bolyp otyr. Óitkeni eki jaqtyń bailanys ornatýy taǵdyrdyń jazýymen álemdegi qarjy daǵdarysymen tuspa-tus keldi.
«Coet» qurylys firmasy Iran jaǵyna quny 5 milliard eýrodan asatyn kelisim paketin usyndy. Eýropalyq sheneýnikterdiń aitýynsha, Tegeranmen kelissóz bastalmai jatyp-aq, Iranǵa barýǵa «Eni», «Enel Ferrovie dello Stato», keme jasaityn «Gavio» jáne «Fincantieri» syndy kompaniialar kezekke turyp qoiypty.
Iran prezidenti men Rim papasy qalai kezdesti?
Roýhani men onyń delegatsiiasyn Italiiada sol eldiń premer-ministri Matteo Rentsi men milliardtaǵan múmkindikti ýysynan shyǵarǵysy kelmeitin iri kompaniia ókilderi qarsy aldy. Sý qubyryn jasaityn «Saipem», sý infraqurylymymen ainalysatyn «Condotte», bolat ónerkásibi úshin jetkizýshi «Danieli» kompaniialary bar. «Coet» qurylys firmasy Iran jaǵyna quny 5 milliard eýrodan asatyn kelisim paketin usyndy. Eýropalyq sheneýnikterdiń aitýynsha, Tegeranmen kelissóz bastalmai jatyp-aq, Iranǵa barýǵa «Eni», «Enel Ferrovie dello Stato», keme jasaityn «Gavio» jáne «Fincantieri» syndy kompaniialar kezekke turyp qoiypty.
Bul turǵyda Iran prezidenti Hasan Roýhanidiń Rim papasy Frantsiskpen kezdesýiniń máni zor. Kezdesý barysynda Roýhani Rim papasynan ózi úshin duǵa etýin surady.
Sarapshylardyń paiymdaýynsha, Roýhani osy arqyly Tegerannyń kelesi kezekte Islam álemine qatysy joq eýropalyqtarmen bailanysty nyǵaitýǵa niet bildirip otyrǵanyn ańǵartady.
Rim sapary qarsańynda «Corriere della Sera» gazetiniń tilshisine bergen suhbatynda Iran prezidenti Hasan Roýhani bylai degen bolatyn: «Iadrolyq qarýǵa qatysty kelisim jasalǵannan keiingi alǵashqy saparym – Italiia bolatynyna qýanyp turmyn. Óitkeni, Iran bul elmen ekonomika, mádeniet jáne saiasat salasy boiynsha burynnan tyǵyz qarym-qatynas ornatyp keledi. Belgili bir kezeńde Italiia – bizdiń jetekshi saýda áriptesimiz boldy. Halyqaralyq jáne saiasi máselelerde italiiandyq memleket basshylary Iranǵa qatysty baiypty saiasat ustandy.
Jańa kezeńde Italiia – biz úshin erekshe seriktesimizdiń biri bolýy múmkin. Biz sizderdiń elderińizdi Eýropadaǵy jalǵyz dosymyz retinde qaraimyz. Osy saparym bizdiń qarym-qatynastyń jańa satysyna kóterilýine múmkindik beredi dep úmittemin».
Iran prezidentiniń Frantsiiaǵa sapary barynsha sátti aiaqtaldy. Taraptar iri saýda kelisimderine qol qoiatynyn málimdedi. Onyń ishinde – Frantsiianyń Airbus kontserni Iranǵa 114 ushaq jetkizýdi kózdese, frantsýzdyń Peugeot-Citroen kompaniiasy men Irannyń Khodro firmasy arasynda kólik shyǵaratyn birlesken kásiporyn qurý jónindegi kelisim bar. Budan bólek, Parijde temirjol kóligi salasyndaǵy «yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi» bastalǵany týraly hattama kelisimge qol qoiyldy.
Peugeot Citroën shtab-páteri jyl saiyn Iranda 200 myń kólik qurastyrýdy josparlap otyrǵanyn atap ótken jón.
Biyldan bastap Tegerandaǵy Iran Khordo zaýytynda frantsýz óndirýshilerimen birlesip, Peugeot 208, 2008 jáne 301 kóligi qurastyryla bastaidy. Al 2017 jyldyń ekinshi toqsanynan bastap, bes jylda bul salaǵa 400 mln eýro investitsiia quiylady. Kompaniia josparyna sáikes, Iranda qurastyrylǵan kólikterdi frantsýz óndirýshileri Taiaý Shyǵystyń basqa da elderine shyǵaryp satpaqshy. 2008-2009 jyldary Iran osy aimaqta atalǵan kompaniianyń litsenziialanǵan kólik quraldaryn negizgi eksporttaýshy elderdiń birine ainalǵan.
Batystyń buqaralyq aqparat quraldary «iri joba» dep ataǵan Irannyń Airbus kontsernimen jasaǵan kelisimin aitpai ketýge bolmaidy. Iran Air kompaniiasynyń habarlaýynsha, Airbus-tiń A380, A350, A340 jáne A320 dep atalatyn úlgileriniń jolaýshylar tasymaldaityn 114 ushaǵyn jetkizý 2020 jylǵa qarai aiaqtalady. Ushaqtardy 3-4 partiiamen jetkizý kózdelip otyr, osy jyly naýryz aiynda quramynda 10 ushaq bar alǵashqy partiiany jetkizý josparlanǵan. Munda nazar aýdararlyq taǵy bir eki jaitty eskere ketken jón.
AQSh ta dámeli...
Qurama Shtattar da Irannyń aviatsiia naryǵynan óz úlesin alýǵa úmittenip otyr. Biyl qańtar aiynyń ortasynda Aq úi basshysy Barak Obama Iranǵa eksporttalatyn jolaýshylar ushaǵyna qoiylǵan tyiymdy alyp tastaý týraly memorandýmǵa qol qoidy.
Sondai-aq áýe kemelerin jasaityn kanadalyq Bombardier men Braziliianyń Embraer kompaniiasy da Iran naryǵyna kirýdi qarastyryp otyr. Sondyqtan Airbus kontserniniń 114 áýe kemesi Iran naryǵyna kiretin kompaniia bolyp tur.
Bir sózben aitqanda, búginde Iran men Eýropa qarym-qatynasyndaǵy qandai da bir kedergini joiýǵa bolady. Ony joiý jaqyn kúnderi júzege asatyny sózsiz. Sonyń bir aiǵaǵy, Iran basshysynyń Eýropa elderine sapary bolyp otyr.
Jýyrda Astanada ótken brifingte sóilegen Qazaqstandaǵy Iran Islam Respýblikasynyń elshisi Modjtaba Damirchildiń aitýynsha, Astana men Tegeran arasyndaǵy yntymaqtastyq jańa deńgeige kóterilip keledi. Almaty men Tegeran arasyndaǵy aptasyna eki ret ushatyn jolaýshylar ushaǵy da osynyń dáleli bola alady. Bolashaqta onyń sanyn arttyrýǵa taraptar múddeli bolyp otyr. Budan bólek eki el arasyndaǵy temirjol bailanysy da jandanbaq.
Jylbek Kerimbek,
shyǵystanýshy
