سٶزبە-سٶز كەلتٸرسەك, تەجٸريبەلٸ باسشى بىلاي دەگەن ەكەن: «كەز كەلگەن رەيتينگكە بايىپپەن قارايمىن, ٶيتكەنٸ كٸمنٸڭ ەۋەنٸ وينايدى, كٸم تاپسىرىس بەرەدٸ, ول قالاي جٷزەگە اسادى ونى جاقسى بٸلەمٸن. مۇنىڭ بەرٸ بەلگٸلٸ ەرٸ جاساندى. مەن ٷشٸن نەتيجە ٶتە ماڭىزدى.
ٶمٸربايانىمدى بەرٸ بٸلەدٸ. ٶز قىزمەتٸمدٸ اتقارىپ جٷرمٸن. باستىسى, نەتيجە. كٸم قالاي باعالايدى, قانداي بالل قويادى وعان مەن مەن بەرمەيمٸن. مەن تەك بٸر وبلىستا عانا ەكٸم بولعان جوقپىن. بۇل سالادا تەجٸريبەم بار. مەسەلەن, قوستاناي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولعان كەزدە وسىنداي دٷنيەلەرگە يكەمٸ مەن قىزىعۋشىلىعى بار ازاماتتار: «بٸز سٸزگە رەيتينگ جاسايىق, العا جىلجىتايىق, سٸز بٸزگە كٶمەكتەسٸڭٸز» دەپ كەلەتٸن. بۇل جاعىمسىز ەرەكەت. وسىنداي جاعداي بٸرنەشە رەت قايتالانعاندىقتان, مەنٸڭ كٶزقاراسىم دا وعان تەرٸس. ەگەر ەلدەبٸرەۋ سوعان سەنگٸسٸ كەلسە جەنە سول رەيتينگتٸڭ باسى-قاسىندا بولعىسى كەلسە, ٶز ەركٸندە».
«ستراتەگييا» قوعامدىق قورى جاساعان ەكٸمدەر رەيتينگٸندە ونىنشى ورىنعا جايعاسقان ٶمٸرزاق ەستايۇلى وسىلاي دەپتٸ. اشۋلانىڭقىراپ ايتىپتى ٶمەكەڭ. «ٶمٸربايانىمدى بەرٸ بٸلەدٸ» دەۋٸ دە بەكەر ەمەس-اۋ…
يە, ٶمەكەڭنٸڭ ٶمٸربايانىنا ٷڭٸلسەك, ۇزىن-سونار رەيتينگتەگٸ وق بويى وزعان ەرٸپتەستەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ونىمەن سالىستىرعاندا تىم قوراش كٶرٸنەدٸ (ەل ٷكٸمەتٸن باسقارعان دانيال احمەتوۆتٸڭ جٶنٸ بٶلەك). باسقارما باسقارىپ نەمەسە ورىنباسار بولىپ جٷرٸپ, ورتالىق قۇرىلىمداردان بولماسا دەپۋتاتتىق كورپۋستان ەكٸم ورىنتاعىنا جايعاسقاندار – بۇرىن ٷلكەن ۇجىم, مەكەمە باسقارىپ, تەجٸريبەسٸ تولىسپاسا دا «سەنٸپ تاپسىرعان سوڭ تەۋەكەل ەتكەندەر» – مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ بارلىق بۋىندارىندا مٷلتٸكسٸز قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان ٶمٸرزاق ەستايۇلىمەن بەسەكەگە تٷسٸپ, رەيتينگكە تالاسىپ جاتۋىنىڭ ٶزٸ ەبەس سيياقتى بٸز ٷشٸن. «كەشە عانا كەڭسەدە قاعاز تاسىپ جٷر ەدٸ, ەندٸ بٷگٸن ەكٸم بولدى» دەپ حالىق وندايلاردى ونشا جاراتا قويمايدى.
مەسكەۋدە وقۋ بٸتٸرٸپ, ەكونوميست ماماندىعىن العان ٶمٸرزاق شٶكەەۆ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭىنان ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندە قىزمەت ەتٸپ كەلەدٸ. قازاقى قاسيەتٸ ساقتالعان ورتادان شىققان, وبال-ساۋاپتى بٸلەتٸن ٶمٸرزاق ەستايۇلى بوس سٶزدٸڭ ەمەس, ٸستٸڭ ادامى. الاۋلاتىپ-جالاۋلاتقاندى ۇناتپايتىن مىقتى شارۋاقور.
قىسقاسى, ناقتى نەتيجەنٸڭ, شارۋانىڭ ادامى. بٸر گراموتا تاپسىرىپ, اقپارات قۇرالدارىندا ٷش كٷن بويى «قاھارمانعا» اينالاتىن قاسيەت جات ول كٸسٸگە. ەلٸمٸزدە ەكٸمدٸك جٷيە قۇرىلعاندا عىلىمنان بيلٸككە اۋىسىپ, شىمكەنت وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ العاشقى باسشىسى بولعان اكادەميك مارس ٷركٸمباەۆ تۇسىندا ٶمٸرزاق ەستايۇلى سول كەزدەگٸ استانا – الماتىدان وڭتٷستٸككە اۋىسىپ, ەشكٸم مەن-جايىن تٷسٸنە قويماعان ايماقتىق مەملەكەتتٸك مەنشٸك مەكەمەسٸن باسقاردى. سول كەزدەن بٸلەدٸ ەكەنبٸز. كٶپ ۇزاماي ەكٸم ورىنباسارى, ال 31 جاسىندا ەكونوميكا مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالدى.
سودان بەرٸ اتتان تٷسپەي, ەتٸگٸمەن سۋ كەشٸپ ەلٸنە قىزمەت ەتٸپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ باس قالاسىنان ٶزگە قوستاناي, وڭتٷستٸك قازاقستان, تٷركٸستان وبلىستارىن باسقاردى, قايتادان مينيستر بولدى, سودان ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, ەڭ ٷلكەن ەكونوميكالىق قۇرىلىم – «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورىن باسقاردى, ودان كەيٸن تاعى دا ٶڭٸرگە اتتاندى.
ٶمەكەڭ تۋعان جەرگە قايتا كەلگەندە ارىس قالاسىندا ەسكەري قويما جارىلىپ, شاھار تۇرعىندارى ەدەۋٸر زارداپ شەكتٸ, ودان ماقتاارالدا قانشاما ٷيدٸ سۋ شايدى, سول تۇستا ٸندەت تە بوي بەرمەي ٶرشٸپ كەتتٸ, كٸسٸ ٶلٸمٸ كٶبەيدٸ. جۇرت شىن قينالعان, جابىققان كەز ەدٸ.
مٸنە, وسى تۇستا ٶمەكەڭ ٶزٸ باستاپ بٷكٸل كومانداسى گالستۋكتى شەشٸپ تاستاپ, ەتٸك كيٸپ, كٷن-تٷن دەمەي ەل ٸشٸندە, وقيعا ورتاسىندا جٷردٸ. سونىمەن قاتار ەڭ باستى مٸندەت, تاپسىرما – كٶنە شاھار – كيەلٸ تٷركٸستاندى تٷلەتۋ, جاڭعىرتۋ, جايناتۋ, تۋريزم ورداسىنا اينالدىرۋ جۇمىستارى دا بٸر سەتكە تولاستاعان جوق. ال سٸزدەر رەيتينگ دەيسٸزدەر…
نۇر-سۇلتان, الماتى قالاسى مەن اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى عانا ەل بيۋدجەتٸنە قوماقتى قارجى اۋداراتىن, ياعني دونور ٶڭٸرلەر. 1997 جىلعا دەيٸن وسى قاتاردا قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي, اقتٶبە وبلىستارى دا بار ەدٸ, ياعني دونور ٶڭٸرلەر قاتارىندا بولاتىن. سول تۇستا بۇلاردىڭ بٸرقاتارى جەرٸن كەڭەيتٸپ, جۇرتىن كٶبەيتٸپ ٸرٸلەنگەن سوڭ تابىس بٶلٸندٸ, كٸرٸس تٶمەندەپ كەتتٸ دەگەن سەبەپ ايتىلۋى مٷمكٸن. ەندٸ قايتا بٶلٸنگەن سوڭ جاعداي باسقاشا سيپات الادى دەگەن ٷمٸت بار.
ال پاۆلودار مەن اقتٶبەگە نە جورىق? پاۆلودار ٶڭٸرٸندە ەلدەگٸ كٶمٸردٸڭ 70 پايىزى, ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ 40 پايىزى ٶندٸرٸلەدٸ, جەراستى تولعان قازىنا, مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتى, اليۋمينيي, ەلەكتروليز زاۋىتى, اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى, «بوگاتىر» كٶمٸر بٸرلەستٸگٸ سيياقتى ٶندٸرٸس الىپتارى ورنالاسقان, 750 مىڭداي عانا حالقى بار ٶڭٸر رەسپۋبليكا بيۋدجەتٸنە تەلمٸرٸپ وتىر دەگەنگە سەنەسٸز بە?
ميلليونعا جەتپەيتٸن تۇرعىنى بار الىپ ايماق – اقتٶبە بولسا حروم قورىنان تمد ەلدەرٸندە بٸرٸنشٸ, ال ەلەمدە ەكٸنشٸ ورىن الادى ەكەن. ەلٸمٸزدەگٸ حرومنىڭ 100 پايىزى, نيكەلدٸڭ 55 پايىزى, تيتاننىڭ 40 پايىزى, فوسفوريتتٸڭ 34 پايىزى وسى ٶڭٸردە ٶندٸرٸلەدٸ, 340 كەن ورنى بار. «قازحروم», فەرروقورىتپا زاۋىتى, «اقتٶبەرەنتگەن» سيياقتى ٶندٸرٸس الىپتارى شوعىرلانعان ايماقتىڭ ەل بيۋدجەتٸنەن قارجى سۇراپ وتىرعانى جاراسىمدى ما? وسى ٶڭٸر باسشىلارى رەيتينگ قۋعانشا ەل قازىناسىنا قارجى قۇياتىندار قاتارىنان تابىلۋعا نەگە تەر تٶكپەيدٸ?
ٶندٸرٸستٸ ٶڭٸرلەردەگٸ جەكەشەلەنٸپ كەتكەن الىپ كەسٸپورىندار كورپوراتيۆتٸ سالىقتى تٸكەلەي رەسپۋبليكا بيۋدجەتٸنە اۋدارا ما, ول ٶزٸ شىنايى ەسەپكە قۇرىلعان با, ەلدە تابىس باز بٸر ارالداردا تٸركەلگەن ەسەپشوتقا كەتٸپ جاتىر ما, «جاڭا قازاقستان» ٷكٸمەتٸ شىنداپ قولعا الىپ, تەرتٸپكە كەلتٸرەتٸن ٶزەكتٸ مەسەلە – وسى.
ەرينە, ەكٸمدەردٸ ىنتالاندىرىپ, كٸم الدا, كٸم ارتتا دەپ قامشىلاپ وتىرۋ ٷشٸن رەيتينگ جٷيەسٸ قاجەت تە شىعار, بٸراق ونىڭ ٶلشەمدەرٸنە دە جاڭاشا تالاپ قويعان جٶن سيياقتى. بٸز جوعارىدا سٶز ەتكەن «ستراتەگييا» قورى ٶلشەم رەتٸندە «جۇرتشىلىقتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ, اقپاراتتىق اشىقتىق» دەگەن كاتەگورييالاردى قوسقان كٶرٸنەدٸ. بٸزدٸڭ ەكٸمدەردٸڭ ناقتى نەتيجە شىقسىن, شىقپاسىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ەيتەۋٸر بٸر كٶرٸنٸپ قالۋعا, لايك جيناۋعا ەرەكەتتەنەتٸنٸ, ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان ٶڭٸردەن ۋ-شۋ شىقپاسا دەپ بلوگەرلەر «كٶمەگٸنە» زەرۋ بولاتىن تۇسى وسى ەكەن.
مەملەكەت باسشىسى وسى مەسەلەنٸ ۇلىتاۋ تٶرٸندە بەكەر كٶتەرگەن جوق. «جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جۇرداي بلوگەرلەر مەن ماسىلدىق پيعىلمەن ايقاي شىعاراتىن ادامدار بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ باتىرىنا اينالدى. دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى بيلٸك ٶكٸلدەرٸ سولارعا عانا باسا مەن بەرەتٸن بولدى. تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەر سولاردىڭ عانا تالابىن ورىنداۋعا جٷگٸرەدٸ دەپ» كەسٸپ ايتۋى تەگٸن ەمەس.
«ويباي, ارتىق ەڭگٸمە شىقپاسىن, ويباي, ۋ-شۋ بولماسىن, رەيتينگكە كەرٸ ەسەر ەتەدٸ» دەپ ەكٸم قارالار قازٸر سولاردى تٶرگە شىعارادى, سولارعا جاعداي جاسايدى. ٶڭٸردەگٸ مەسەلەلەردٸ ورنىمەن, بايىپپەن قوزعاپ جاتقان دەستٷرلٸ باق-تىڭ سىندارلى, ساليقالى پٸكٸرٸن كٶزگە ٸلە قويمايدى. زامان سونداي بولىپ تۇر… قۇندىلىقتار قۇلدىراعان كەزەڭ بولدى.
ەيتپەسە ەل باسشىسى ٶڭٸر تاعدىرىن سەنٸپ تاپسىرعان تۇلعاعا ۋاقىتشا ۇپاي جينايتىن بەسەكە ەمەس, ەلدٸ العا سٷيرەيتٸن, حالقىنا كٶمەگٸ تيٸپ, العىسىن ارقالايتىن شىنايى كٶرسەتكٸش, ناقتى نەتيجە قاجەت قوي. قاسىم-جومارت توقاەۆ «مەن ٷشٸن ناقتى ٸس پەن شىنايى ٶزگەرٸس بەرٸنەن ماڭىزدى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ٶڭٸردەگٸ باسشىلار وسىنى تٷسٸندٸ مە?! تٷسٸنبەسە, ەكٸمٸ وزعان, ٶڭٸرٸ توزعان ايماقتار ازايا قويماس…
ەركٸن قىدىر, جۋرناليست
دەرەككٶزٸ: استانا اقشامى گازەتٸ
