(اشىق حات)
اتوم ەلەكتر ستانساسى (اەس) قۇرىلىسى مەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى (سياسپ) اۋماعىنا يادرولىق قالدىقتار ساقتاۋعا قاتىستى سۋىق حابارعا بەيجاي قاراۋ مٷمكٸن ەمەس.
بۇعان قۋانعاندار دا بولۋى مٷمكٸن, بٶركٸمٸزدٸ شەشكەنٸمٸزبەن, ونى اسپانعا اتۋعا جٷرەك داۋالامايدى.
اشىق حات (1)
پاۆلودار وبلىسىنىڭ ماي اۋدانى – شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارىمەن شەكارالاس ەلدٸ مەكەن. العاش رەت اتوم بومباسى جارىلعاننان بەرٸ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن كٶرٸپ كەلەدٸ. اتوم, سۋتەگٸ بومبالارىنىڭ جٷزدەگەن جارىلىسىن ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ, بار اۋىرتپالىقتى باسىنان ٶتكەرگەن جۇرت ەندٸ عانا ەڭسەسٸن تٸكتەدٸ. ستاليننٸڭ تاپسىرماسىمەن اتوم بومباسى جارىلماي تۇرىپ ٷيٸر-ٷيٸر جىلقىسى وي مەن قىرىن ەركٸن كەزٸپ, اق بٶكەنٸ دالا كٶركٸن كەلتٸرگەن, جەرٸ شۇرايلى, توپىراعى قۇنارلى ٶڭٸر بولاتىن.
انتييادرولىق قوزعالىس قۇراردا اتاۋىن «نەۆادا-ماي-سەمەي» قوزعالىسى دەپ اتاۋ ۇسىنىسى بولعانىمەن, قوزعالىس «نەۆادا-سەمەي» اتالىپ كەتٸپتٸ دەگەن سٶز بار ەل اراسىندا. سوندىقتان بولار, ماي اۋدانى يادرولىق جارىلىستار سالدارىنان زارداپ شەگۋشٸ ەلدٸ مەكەن رەتٸندە كٶپ ايتىلمايدى.
40 جىل بويى لاپىلداعان وت استىندا عۇمىر كەشٸپ, ازاپ كٶرگەن حالىققا ەندٸ عانا ەل قاتارلى ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى دەگەن وي كەلگەن ەدٸ. سارى دالاعا كيٸكتەر دە ورالا باستاعانىن كٶرگەن جۇرت قۋانىسىپ قالعان-تۇعىن. پوليگون اپاتىن جويۋ بٷگٸنگٸ ۇرپاق مٸندەتٸ بولسا دا, اۋدان حالقىنىڭ دەنساۋلىعى, تابيعاتى ەلٸ تولىق تەكسەرٸستەن ٶتكٸزٸلمەدٸ. اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي كٶمەك تە كٶرسەتٸلمەدٸ, ەلدٸڭ داتىن ەستٸر ەشكٸم بولمادى.
1985 جىلى ماي اۋدانىندا 25 مىڭ حالىق بولسا, 2015 جىلعى ەسەپ بويىنشا 10 مىڭنان استام تۇرعىن بار. كٶپ ادام كٶشٸپ كەتتٸ دەسەك تە, حالىق سانىنىڭ ازايۋى تەك تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىعىنان ەمەس, تٶرت تٷلٸك مالىن ٶسٸرگەن حالىق جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸن كٶپ كٶتەرمەيدٸ. حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ 40-60 جاس ارالىعىنداعى ادامدار. جاستار از.
ٶمٸرگە كەلگەن سەبيلەر اعزاسى فيزيولوگييالىق اۋىتقۋلارعا ۇشىراپ, مٷگەدەك بولىپ تۋىلۋدا. نەگە جاقىن تۋىستارىمىز تٷرلٸ دەرتكە ۇشىراپ, ەم قونباي قايتىس بولىپ جاتىر? سەبەبٸ, كٶپ جاعدايدا قاتەرلٸ ٸسٸك سىندى اۋرۋدى ەرتەرەك انىقتاۋ مٷمكٸن ەمەس. ادام بويىنداعى رادياتسييا مٶلشەرٸن انىقتايتىن قۇرىلعى اۋدان ەمحانالارىندا مٷلدەم جوق. ول ٷشٸن سەمەي قالاسىنا بارۋىڭىز كەرەك. اۋرۋ ەكەنٸڭدٸ انىقتاۋ ٷشٸن دە ەۋرە-سارساڭعا تٷسەسٸڭ. جالاقىسى جوق ادامدار جولاقىنى قايدان تاپسىن?!
پوليگون مەسەلەسٸ كٶمەكسكٸلەنٸپ, تەك تاريح بەتتەرٸندە قالاتىنداي كٷيدە. سەبەبٸ ادام ٶلٸمٸنٸڭ كٶبەيۋٸ مەن دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا باسقا دا مەسەلەلەر بارلىعىن العا تارتۋمەن جٷرگەندەر حالىقتىڭ مىسىن باسىپ, ٷكٸمەتتەن جەڭٸلدٸك, كٶمەك سۇراۋعا قارسى ەرەكەت جاساۋدا. مىسالى, سياسپ پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل, لەبياجى مەن ماي اۋداندارىنا شەكارالاس, ەسەرٸ ورتاق دەۋگە بولادى. اتالمىش اۋدان تۇرعىندارىنا ورتاق شيپاجاي سالۋ مەسەلەسٸ سٶز كٷيٸندە قالدى.
ٶمٸرگە كەلگەن سەبيلەر اعزاسى فيزيولوگييالىق اۋىتقۋلارعا ۇشىراپ, مٷگەدەك بولىپ تۋىلۋدا. نەگە جاقىن تۋىستارىمىز تٷرلٸ دەرتكە ۇشىراپ, ەم قونباي قايتىس بولىپ جاتىر? سەبەبٸ, كٶپ جاعدايدا قاتەرلٸ ٸسٸك سىندى اۋرۋدى ەرتەرەك انىقتاۋ مٷمكٸن ەمەس. ادام بويىنداعى رادياتسييا مٶلشەرٸن انىقتايتىن قۇرىلعى اۋدان ەمحانالارىندا مٷلدەم جوق. ول ٷشٸن سەمەي قالاسىنا بارۋىڭىز كەرەك. اۋرۋ ەكەنٸڭدٸ انىقتاۋ ٷشٸن دە ەۋرە-سارساڭعا تٷسەسٸڭ. جالاقىسى جوق ادامدار جولاقىنى قايدان تاپسىن?!
جۋىردا اۋدان ەكٸمٸ ب. ىسقاقوۆا اۋدان حالقى الدىندا ەسەپ بەردٸ. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا توقتالىپ: «جاڭا تۋعان نەرەستەلەر ٶلٸمٸ 10,2 پايىزعا, قايتىس بولعان ادامدار سانى 109 پايىزعا, ٶلٸم كٶرسەتكٸشٸ 5,3 پايىزعا ۇلعايدى. جالپى, اۋدان بويىنشا تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ادامدار سانى 2,4 پايىزعا, قاتەرلٸ ٸسٸكپەن اۋىراتىن ادامدار سانى 5,9 پايىزعا ٶستٸ. قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋلارىنان قايتىس بولعان ادامدار سانى 26,7 پايىزعا, جٷرەك اۋرۋلارىنان قايتىس بولاتىن ادامدار سانى 28 پايىزعا ۇلعايدى» دەپ مەلٸمدەدٸ. بۇل تەك رەسمي اقپارات.
كٶك جەشٸكتەن بەرييا كەلٸپ اتوم بومباسىن سىناۋعا بۇيرىق بەرگەن قالاشىق كۋرچاتوۆقا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى سالىنادى دەگەندٸ ەستٸپ, ەڭسەمٸز تٷستٸ. تەلەديداردان سٶيلەگەن قر ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترٸ باقىتجان جاقساليەۆ «ادام دەنساۋلىعىن قورعاي وتىرىپ, تابيعاتقا زييانسىز اتوم ەنەرگيياسىن تيٸمدٸ پايدالانۋعا باعىتتالعان» قۇرىلىس جۇمىستارى 2025 جىلعا دەيٸن تولىق اياقتالاتىنىن ايتتى جەنە «اەس قۇرىلىسىن جوسپارلاعاندا مٸندەتتٸ تٷردە ونىڭ قالدىعىن قايدا جٸبەرەمٸز دەگەن سۇراق تۇرادى. اەس-تٸ كەم دەگەندە 60 جىل پايدالانۋعا بولادى. كەيٸن كٶزٸن جويۋ كەرەك. ال بٸز قالدىقتاردى سەمەيدەگٸ سىناق پوليگوندارىنا كٶمۋٸمٸز مٷمكٸن» دەدٸ.
40 جىل بويى يادرولىق قارۋلار سىنالعان قازاق جەرٸ, ەندٸ قالدىقتار تٶگٸلەتٸن الاڭعا اينالاتىن بولدى. ونىڭ ٷستٸنە ماي اۋدانىنا قاراستى 706 مىڭ گەكتار جەردٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكٸمدٸگٸ سۇراپ وتىرعانى ايتىلىپ, «رادياتسييالىق لاستانعان جەرلەردٸ قايتەمٸز» دەگەن ساۋال كٶپشٸلٸك تالقىسىنا تٷسٸپ, تۇرعىندار بٸراۋىزدان «ٶمٸر بويى وسىندا تۇرىپ كەلەمٸز. ەندٸ وسى جەردە ۇرپاعىمىز مالىن ٶسٸرٸپ, يگٸلٸگٸنە پايدالانسىن» دەگەن ويلارىن جەتكٸزدٸ.
[caption id="attachment_9907" align="alignleft" width="412"]
بۇل قوعامدىق تىڭداۋلاردىڭ ارجاعىندا «جەردٸ پايدالانباساڭدار, باسقا ٶڭٸرگە بەرەمٸز» دەگەن وي جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ كٶرشٸ وبلىستاعى «مال ٶسٸرگٸمٸز كەلەدٸ, مال باسىن كٶبەيتەيٸك دەسەك, جەر جوق» دەگەن بٸرنەشە مالشىنىڭ سٶزٸنە اسىمدىق بەرگەنٸ بايقالادى. ماي اۋدانىندا پوليگون اۋماعىنان بٶلەك اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىندا يگەرٸلمەي جاتقان مىڭداعان گەكتار جەر بارىن اۋداندىق جەر قاتىناستارى بٶلٸمٸ راستاي الادى. سوندىقتان جەردٸ اۋىلشارۋاشىلىعىنا قايتارۋدىڭ استارىندا باسقا ماقساتتار بارى ايقىن.
«706 مىڭ گەكتار جەردٸڭ بارلىعى رادياتسييالىق لاستانۋعا ۇشىراماعان, ونىڭ ەكٸ جارىلىس وشاعىنان باسقاسىن اۋىلشارۋاشىلىعىنا پايدالانۋعا بەرۋ كەرەك» دەگەن پٸكٸردە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ماماندارى. جالپى, وسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ اقپاراتىنا سەنۋگە بولا ما?
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ 39 پايىزى ماي اۋدانىنىڭ يەلٸگٸندە. وسى جەرلەردٸ شىعىس قازاقستانعا بەرسە, ماي اۋدانى رادياتسييالىق لاستانۋعا ۇشىراعان ايماقتار ساناتىنان الىنىپ تاستالۋى عاجاپ ەمەس. زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ وتىرعان ينستيتۋت تا ماي اۋدانىنا سالىق تٶلەمەيتٸن بولادى.
جەردٸ اۋىلشارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ مەن رادياتسييالىق قالدىقتاردى كٶمۋ ٸسٸ بٸر-بٸرٸنە قارسى ەرەكەتتەر. بيلٸكتەگٸلەردٸڭ بۇل ٸسٸن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ, قازاقتىڭ قاي جەرٸنە بولسىن اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋدىڭ قاجەتٸ جوق, وعان تەك تابيعات جاناشىرلارى عانا ەمەس, تابيعات زاردابىن كٶرٸپ وتىرعان كٶپشٸلٸك قارسى. كەڭەس بيلٸگٸ اباي مەن شەكەرٸمنٸڭ تۋعان جەرٸن 40 جىل بويى سىناق الاڭىنا اينالدىردى, ەندٸگٸ كەزەكتە قازاق بيلٸگٸ «قوقىس الاڭىنا» اينالدىرادى دەگەنگە سەنگٸڭ كەلمەيدٸ.
«جۇمىس ورنى اشىلادى, ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى بولمايدى» دەپ تۇرمىسى اۋىر ەلدٸ الداۋدىڭ قاجەتٸ جوق. اەس-كە قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسقا الادى دەۋ اقىلعا سىيىمايدى.
اەس ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ بويىنا سالىنباقشى, پاۆلوداردىڭ ەكٸباستۇز قالاسىنىڭ بويىمەن اعادى, سونداي-اق, قاراعاندى وبلىسىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان تٸرشٸلٸكتٸڭ كٷرە تامىرى. ەرتٸس ٶزەنٸ كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ٸرگەسٸمەن ٶتەدٸ, سوندىقتان اەس ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن ٶزەنگە دە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸن جوققا شىعارۋعا بولماس. عالىمدار اۋىر مەتاللداردىڭ ىدىراۋى ٷشٸن مىڭداعان, تٸپتٸ ميلليونداعان جىلدار كەرەكتٸگٸن ايتادى, رادياتسييا اۋا, توپىراق, سۋ ارقىلى ادام اعزاسىنا جەتەتٸنٸ مەلٸم.
چەرنوبىل مەن فۋكۋسيمانىڭ اپاتقا ۇشىراۋى قازاقستاندا قايتالانباسىنا ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. جاپوندار ەلەمدە عىلىمي تەحنيكاسى دامىعان ەل بولسا دا, اتوم ستانتسيياسىنىڭ اپاتىن بولجاي المادى.
[caption id="attachment_9908" align="alignright" width="420"]
اەس ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ بويىنا سالىنباقشى, پاۆلوداردىڭ ەكٸباستۇز قالاسىنىڭ بويىمەن اعادى, سونداي-اق, قاراعاندى وبلىسىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان تٸرشٸلٸكتٸڭ كٷرە تامىرى. ەرتٸس ٶزەنٸ كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ٸرگەسٸمەن ٶتەدٸ, سوندىقتان اەس ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن ٶزەنگە دە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸن جوققا شىعارۋعا بولماس. عالىمدار اۋىر مەتاللداردىڭ ىدىراۋى ٷشٸن مىڭداعان, تٸپتٸ ميلليونداعان جىلدار كەرەكتٸگٸن ايتادى, رادياتسييا اۋا, توپىراق, سۋ ارقىلى ادام اعزاسىنا جەتەتٸنٸ مەلٸم.
قازاق جەرٸنٸڭ اتوم ەلەكتر سانتسيياسىن سالاتىن, يادرولىق قالدىقتار تٶگەتٸن «ۋلى الاڭعا» اينالۋىنا جول بەرمەۋگە تيٸسپٸز. «مال باققان, ەشكٸمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان» ەلدٸڭ شىرقىن بۇزۋ كٸمگە قاجەت?!
ۇلى دالادا كٶسٸلە شاباتىن قۇلاگەردٸڭ سۋ ٸشەر جەر تاپپاي, اتوم كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا ٶلگەنٸن ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ قورقىنىشتى. بٸز ٷشٸن ەل مەن جەردٸڭ تىنىشتىعى, الاڭسىز ٶمٸر سٷرۋٸ بەرٸنەن ماڭىزدى. ٷكٸمەتتٸڭ ەر شەشٸمٸنە قاتىستى ٶز پٸكٸرٸمٸزدٸ بٸلدٸرۋ بەرٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىمىز. بۇل توپتىڭ پٸكٸرٸ ەمەس, كٶپتٸڭ جان ايقايى!
(پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنىڭ 20-عا جۋىق تۇرعىنى قول قويعان)
