– ەبدٸباقىت تٸللەبايۇلى, كەنتاۋ قالاسى ٷكٸمەتتٸڭ مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى بٸردەن-بٸر قالا ەكەنٸن بٸلەمٸز. بٷگٸندە اتالعان باعدارلامانىڭ قابىلدانىپ, جٷزەگە اسقانىنا بٸرنەشە جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. وسى باعدارلامادان قالا قانداي يگٸلٸك كٶرگەنٸن ايتساڭىز?
كەنتاۋ قالاسىنداعى ەڭ ٷلكەن مەسەلە جىلۋ جٷيەسٸ بولدى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا كەنتاۋ قالاسىنداعى توزىعى جەتكەن جىلۋ جٷيەسٸنٸڭ ماگيسترالدارى اۋىستىرىلدى. جالپى قالامىزدا نەگٸزگٸ جىلۋ جٷيەسٸ ماگيسترالدارىنىڭ ۇزىندىعى 38 شاقىرىمدى قۇراسا, سونىڭ 17 شاقىرىمىن تولىقتاي اۋىستىرىپ, وعان 1,4 ملرد تەڭگە جۇمسادىق. بۇدان باسقا116 شاقىرىمدى قۇرايتىن وراما قۇبىرلار دا جٶندەلدٸ. ماگيسترالدى جىلۋ جٷيەسٸنٸڭ قالعان ەكٸنشٸ بٶلٸگٸن مونوقالالاردى دامىتۋ باعادارلاماسى اياقتالعانشا, ياعني, 2020 جىلعا دەيٸن تولىقتاي اۋىستىرىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە كەنتاۋ قالاسىنا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن 5 ملرد تەڭگەدەن قارجى بٶلٸنٸپ, قالا حالقى ونىڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ وتىر.
ايتالىق, «بولاشاق باتىس جۇلدىز» اۋدانىنداعى ٷش مٶلتەك اۋداننىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي جاساقتاپ العانىمىزدى ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. بۇل ٸسكە 1,9 ملرد. تەڭگە جۇمسالىپ, 19,5 شاقىرىم جولعا اسفالت تٶسەلٸنٸپ (38 كٶشە), 25 شاقىرىم ەلەكتر جەلٸسٸ جەنە 29 شاقىرىم كەرٸز جٷيەسٸ تارتىلدى. وسىلاي ٷش مٶلتەك اۋدانداعى 800-دەن استام تۇرعىن ٷيدٸڭ تۇرعىندارى مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ يگٸلٸگٸن كٶردٸ دەپ ايتۋعا بولادى.
– مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى قالانىڭ ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزعانىن ايتتىڭىز. بۇل شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ەكەنٸن سەزٸپ تە وتىرمىز. قالاداعى بيزنەستٸڭ ٶركەندەۋٸن تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭٸز?
– كەڭەس زامانىندا كەنتاۋ قالاسى نەگٸزٸنەن كەن ٶندٸرۋ ٸسٸنە باعىتتالعان قالا بولعانى بارشاعا مەلٸم. نارىقتىق قيىنشىلىقتار مەن 1998 جىلى جەر استىنداعى كەن كٶزدەرٸنٸڭ كونتسەنتراتى ازايعاننان كەيٸن كەن ٶندٸرۋ ٸسٸ توقتادى. مٸنە, وسىدان كەيٸن قالانىڭ ەكونوميكاسىن كٶتەرۋدە شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ ماڭىزى ارتا تٷستٸ.
2014-2015 جىلدار ارالىعىندا قالاداعى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋ ٷشٸن 740 ملن تەڭگە قارجى بٶلٸندٸ. بۇعان قوسىمشا 57 جوبا بويىنشا 83 ملن تەڭگە بەرٸلۋٸ دە شاھاردا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ كەڭ قانات جايۋىنا ىقپال ەتكەنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. سونىمەن قاتار بۇعان دەيٸن نەسيەلەنگەن 23 جوبانىڭ نەسيەسٸنٸڭ 10 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيدييالانۋى دا قالاداعى كەسٸپكەرلٸكتٸڭ كەڭ تىنىستاۋىنا جول اشتى دەسەم بولادى.
بٷگٸندە قالا قۇراۋشى نەگٸزگٸ كەسٸپورىن كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ تاڭدا قالامىزدا شىعاتىن ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸنٸڭ 70-80 پايىزى وسى زاۋىتتىڭ ەنشٸسٸندە. مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ شاراپاتىن اتالعان كەسٸپورىن دا كٶردٸ. ٶز كەزەگٸندە كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى نەسيە الىپ, قالامىزدا قۇرىلعان يندۋسترييالىق پارك اۋماعىنان قوسىمشا ەكٸ ٶندٸرٸستٸك نىسانىن ٸسكە قوسقان-دى. كەسٸپورىننىڭ 11 پايىزبەن العان نەسيەسٸنٸڭ 10 پايىزى مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا سۋبسيدييالاندى. بٷگٸندە اتالعان كەسٸپورىن كەنتاۋ قالاسىنداعى 1200 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ, قالامىزدىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسىپ وتىر. بىلتىر زاۋىت 16 ملرد تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸن ٶندٸرسە, بيىل ونىڭ كٶلەمٸن 24 ملرد تەڭگەگە دەيٸن جەتكٸزۋدٸ كٶزدەپ وتىر.
– كەنتاۋ ۇزاق جىلدار بويى كەن ٶندٸرۋ ٸسٸنە ماماندانعان قالا بولعانىن ٶزٸڭٸز دە ايتتىڭىز. قالا تۇرعىندارىنىڭ بايىرعى كەسٸبٸمەن قايتادان اينالىسۋى ٷشٸن قاندايدا بٸر مٷمكٸندٸك بار ما?
– ەرينە. 2014 جىلى قالا ٸرگەسٸندەگٸ قىزىلاتا كەن ورىنىن ٷكٸمەت كونكۋرسقا شىعارعان كەزدە ونى "بايقوڭىر" دەگەن كومپانييا جەڭٸپ العان بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا جەڭٸمپاز كومپانييا بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىر. كەن ٶڭدەيتٸن كەسٸپورىن قۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وعان بٸراز ۋاقىت قاجەت. بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىمەن تانىسقانىمىزدا كەنتاۋ قالاسى ماڭىندا كەن ٶندٸرۋ ٸسٸن قايتا جانداندىرۋعا بولاتىنىنا كٶزٸمٸز جەتە تٷستٸ. الداعى ۋاقىتتا كەنتاۋدا كەن ٶندٸرۋ ٸسٸ ماڭىزدى ورىنعا شىعىپ, كٶپتەگەن ادامدى جۇمىسپەن قامتيتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
– قالانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋدا مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنان بٶلەك رەسپۋبليكا جەنە وبلىس تاراپىنان دا قولداۋ, كٶمەكتەر كٶرسەتٸلٸپ جاتقان شىعار?
تاعى دا ايتا تٷسسەك, بيىل قالامىزداعى اۋىزسۋ قۇبىرلارىن جاقسارتۋدىڭ ٷشٸنشٸ كەزەڭٸن جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل ماقساتقا مەملەكەت تاراپىنان 1,1 تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالدى. جالپى قالادا اۋىزسۋ مەسەلەسٸ تولىعىمەن شەشٸلگەن. كەنتاۋ – جەر استى سۋ كٶزدەرٸنە ٶتە باي. قازٸرگٸ تاڭدا كٶرشٸلەس تٷركٸستان قالاسىنىڭ بٸرنەشە ەلدٸمەكەنٸنە اۋىزسۋمەن قامتىپ, كٶمەك كٶرسەتٸپ كەلەمٸز. بۇدان باسقا قازٸر كەنتاۋ قالاسىنا قاراستى قارناق 14 مىڭ حالىق تۇراتىن ەڭ ٷلكەن ەلدٸمەكەندٸ اۋىزسۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدٸڭ جوباسىن بىلتىر باستاعان ەدٸك. قازٸرگٸ تاڭدا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جٷرٸپ جاتىر. الداعى جىلى كەنتاۋ قالاسى مەن وعان قاراستى ەلدٸمەكەندەردە اۋىزسۋمەن قامتۋ مەسەلەسٸ تولىقتاي شەشٸلدٸ دەپ نىق سەنٸممەن ايتاتىن بولامىز.
– كەنتاۋ قالاسى مەن وعان قاراستى ەلدٸمەكەندەردٸ گازداندىرۋ ٸسٸ قولعا الىنعانىن ەستٸدٸك. وسى جۇمىس جايىندا ەڭگٸمەلەپ بەرسەڭٸز?
– يە, وبلىستىق بيۋدجەت تاراپىنان بٶلٸنگەن قارجىعا كەنتاۋ قالاسىن گازداندىرۋ ٸسٸنٸڭ قولعا الىنعانىنا 2-3 جىلدىڭ كٶلەمٸ بولىپ قالدى. وسى ۋاقىت ارالاعىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ, تٷركٸستان قالاسىنان بەرٸ ۇزىندىعى 56 شاقىرىم بولاتىن ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن تارتىپ, ونىڭ ۇشىن قارناق اۋىلىندا سالىنعاندا گازدى وتىندى اۆتوماتتى تٷردە تاراتاتىن ستانساعا دەيٸن جەتكٸزٸپ قويدىق. بۇل جۇمىسقا وبلىستان 4 ملرد. 50 ملن تەڭگە بٶلٸندٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كەنتاۋ قالاسىنىڭ ٸشٸندە گاز تاراتۋ جٷيەلەرٸن جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. بٸرٸنشٸ كەزەكتە كەنتاۋ قالاسى مەن بايالدىر ەلدٸمەكەنٸ تولىقتاي گازداندىرىلاتىن بولادى. بۇدان كەيٸن گازدى قالعان ەلدٸمەكەندەرگە تارتا باستايمىز.
– ەگەر گاز كەلٸپ جاتسا, قالا حالقى ٷشٸن ٷلكەن قۋانىش بولعالى تۇر ەكەن. بۇدان باسقا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ جاندانۋىنا دا كٶگٸلدٸر وتىن ٶزٸنٸڭ سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن شىعار?
– سٶز جوق, گاز حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار كەسٸپورىنداردىڭ دا جۇمىسىن جانداندىرۋعا سەپتەسەدٸ. جالپى العاندا كەنتاۋ قالاسى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى ەلدٸمەكەندەرٸ ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان جان-جاقتى دامىپ كەلەدٸ. ٶتكەن جىلدارى قالامىزداعى ٷلكەن مەدەنيەت ٷيٸن جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸپ, حالىقتىڭ پايدالانۋىنا بەردٸك. بيىل قالامىزداعى ورتالىق ساياباقتاعى كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارى بٸتۋگە تاياپ قالدى. الداعى ۋاقىتتا قۇرالباەۆ اتىنداعى ستاديون مەن كەڭەس زامانىندا سالىنعان ۇزىندىعى 50 مەتر بولاتىن وليمپيادالىق باسسەينگە كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. سوڭعى جىلدارى 4 جاڭا مەكتەپ بوي كٶتەردٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كەنتاۋ قالاسى مەن وعان قاراستى ەلدٸمەكەندەردە ٷش ماۋسىم بويىنشا بالا وقىتاتىن مەكتەپ جوق. سول سيياقتى بالاباقشا مەسەلەسٸ دە وڭ شەشٸمٸن تاۋىپ كەلەدٸ. ٶتكەن جىلى "جۇمىسپەن قامتۋ – 2020" باعدارلاماسى بويىنشا 46 ەلەۋمەتتٸك نىسانعا كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸك. بيىل كەنتاۋ مەن تٷركٸستان اراسىن جالعايتىن 26 شاقىرىمدىق جولدى جٶندەۋگە 548 ملن تەڭگە بٶلٸنٸپ, كٷرە جولدىڭ اسفالت جابىنى تولىقتاي اۋىستىرۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. قازٸر حالىق وبلىس ورتالىعىنا ەشقانداي قيىندىقسىز جەتەتٸن مٷمكٸندٸككە يە بولىپ وتىر. وسىنداي ماڭىزدى جۇمىستاردى اتقارۋعا وبلىس ەكٸمٸ جانسەيٸت تٷيمەباەۆ بارىنشا قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلە جاتقانىن ايتقىم كەلەدٸ.
– ەبدٸباقىت تٸللەبايۇلى, بٷگٸندە ەلٸمٸز ٷشٸن شاعىن قالالاردىڭ جىلۋ ماۋسىمىنا دايىندىعى ماڭىزدى مەسەلە بولىپ تۇر عوي. قىسقا دايىندىقتارىڭىز قالاي?
– قالا حالقىن قىس مەزگٸلٸندە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ – بٸز ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. قالاعا ەكٸمٸ بولعالى بەرٸ جىلۋ ماۋسىمىنا دايىندىق مەسەلەسٸنە باسا مەن بەرٸپ, 3 جىلدان بەرٸ قالا حالقىنا ەشقانداي تٶتەنشە وقيعاسىز جىلۋ بەرٸپ كەلەمٸز. سەتٸن سالاسا, بيىل دا جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىن ويداعىداي ٶتكٸزەمٸز دەپ ويلايمىن. جالپى بٸزدٸڭ جىلۋ بەرۋ ستانسامىز 1934 جىلى سالىنعان. ودان كەيٸن ونىڭ ماڭىزدى قوندىرعىلارى 1952-1954 جىلدارى اۋىستىرىلعان-دى. سوندىقتان جىلۋ بەرۋ ورتالىعىن قىسقى ماۋسىمعا دايىنداۋ بٸز ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. بيىل جىلۋ ورتالىعىنداعى ٷش قازاندىق پەن سۋ ىسىتاتىن ەكٸ قوندىرعىعا تيٸستٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن 160 ملن تەڭگە جۇمسادىق. قازان ايىنىڭ بٸرٸنشٸ جۇلدىزىندا جٶندەۋ جۇمىستارى تولىقتاي اياقتالادى دەپ كٷتٸلۋدە.
جىلۋ ماۋسىمىندا جاعىپ شىعاتىن 87 مىڭ توننا كٶمٸردٸڭ 26 مىڭ تونناسىن دايىندادىق. سونىمەن قاتار 138 توننا مازۋتىمىز دا بار. تاياۋ كٷندەرٸ مەملەكەتتٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن باعامەن تاراتاتىن 600 توننا مازۋتىن الاتىن بولامىز. جالپى, كٶمٸردٸڭ ساپاسى جاقسى بولسا, مازۋتتى ايتارلىقتاي ٷنەمدەۋگە بولادى. قالعان وتىنداردى الداعى ۋاقىتتا شەتٸنەن تاسىپ الاتىن بولامىز.
قازٸرگٸ تاڭدا "كەنتاۋ سەرۆيس" مكك-دە 386 ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. جىلۋ ورتالىعىنا 327 كٶپ قاباتتى تۇرعىن ٷي, 2030 جەر ٷي جەنە 100-دەن استام بيۋدجەتتٸك مەكەمەلەر قوسىلعان. الداعى جىلۋ ماۋسىمىندا وسى نىساندارعا ويداعىداي جىلۋ بەرۋگە بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ جۇمسايتىن بولامىز.
– ەڭگٸمەڭٸزدەن كەنتاۋ قالاسىنىڭ كەڭەيٸپ, اينالاسىندا شاعىن مٶلتەك اۋداندار پايدا بولىپ جاتقانىن ەستٸدٸك. بولاشاقتا قالاعا قوسىمشا جىلۋ ورتالىعى قاجەت پە?
– قاجەت. بۇل – بٸزدٸڭ نازارىمىزداعى مەسەلە. قالامىزعا گاز كەلٸپ جاتقاندىقتان گازبەن جۇمىس ٸستەيتٸن جىلۋ ورتالىعىنىڭ جوباسىن دايىنداپ جاتقان جايىمىز بار. قازٸرگٸ تاڭدا تەحنولوگييالار جان-جاقتى دامىپ جاتىر. سوندىقتان قالانىڭ شاعىن اۋداندارىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتەتٸن شاعىن جىلۋ ورتالىعىن سالۋ جوسپارىمىزدا بار. بۇل ٶز كەزەگٸندە بايىرعىدان كەلە جاتقان جىلۋ ورتالىعىنىڭ جٷكتەمەسٸن ازايتىپ, حالىققا تيٸمدٸ جىلۋ بەرۋگە جول اشاتىنى انىق.
– جىلۋ ورتالىعى جىلۋمەن قاتار ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرەتٸن شىعار?
– ەرينە. جىلۋ ورتالىعى ٶندٸرگەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ ەر كيلوۆاتىن ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋشى "كەگوك" كومپانيياسىنا 8 تەڭگە 40 تيىننان ساتامىز. ال ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋشى مەكەمەدەن ەر كيلوۆاتىن 22 تەڭگە 62 تيىننان ساتىپ الامىز. بۇل – جالعىز بٸزدە عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستاندا قالىپتاسقان جاعداي. بٸزدەر ٷكەمەتتەن جىلۋ ورتالىعى ٶندٸرگەن قۋات كٶزٸنٸڭ بٸراز بٶلٸگٸن ورتالىق پايدالانۋ ٷشٸن رۇقسات الدىق. بۇل ٷشٸن قازٸر جوعارى قاۋاتتى ەلەكتر قاۋتىن تٶمەندەتەتٸن ستانسا سالۋىمىز كەرەك. بٸزدٸڭ جىلۋ ورتالىعىندا نەگٸزٸنەن 3-شٸ جەنە 6-شى تۋربينا جۇمىس ٸستەيدٸ. بىلتىر نەگٸزگٸ 3-شٸ تۋربيناعا كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, ونىڭ قۋات ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن بٸر جارىم ەسەگە كٶتەردٸك. سونىڭ ارقاسىندا بٸزدەر ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋشى مەكەمەگە 5-6 مەگاۆات ەلەكتر قۋاتىن ساتاتىن دەڭگەيگە جەتتٸك. سونىڭ ارقاسىندا جىلۋ ورتالىعىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى دا جاقسارىپ كەلەدٸ. جىلۋ اقىسىن جيناۋ 94 پايىزدى قۇراپ وتىر. وسى بٸر كٶرسەتكٸشكە قاراپ-اق كەنتاۋدا حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارعانىن بايقاۋعا بولادى.
– قازٸر اۋدان مەن قالالاردىڭ جانىنان يندۋستريالدى پاركتەر قۇرىلىپ, ەل ەكونوميكاسىن ٶركەندەتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ جاتقانىن بٸلەمٸز. دەل وسىنداي ارنايى ايماق كەنتاۋ قالاسىندا بار ما?
– بار. قازٸرگٸ تاڭدا كەنتاۋدىڭ يندۋستريالدى پاركٸندە كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتىنىڭ ەكٸ جوباسى ٸسكە اسىپ, 80 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. سونىمەن قاتار بٸر اسفالت زاۋىتى جۇمىس ٸستەۋدە. الداعى ۋاقىتتا وتتەگٸ ٶندٸرەتٸن جەنە مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار شىعاراتىن ەكٸ كەسٸپورىن سالۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلىپ جاتىر. جالپى يندۋستريالدى ايماققا قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمداردىڭ بەرٸ تارتىلعان 25 شاقىرىم جولى, ەلەكتر قۋاتىن بەرەتٸن ستانسا سالىنعان. ايتالىق, ەلەكتر قۋاتىن تارتۋشى مەكەمە كەسٸپورىنداردىڭ جۇمىسى العا باسۋ ٷشٸن قۋات كٶزٸنٸڭ ەر كيلوۆاتىن 16 تەڭگەگە تٶمەندەتٸپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا ايماققا گاز جەتكٸزسەك, يندۋستريالدى ايماقتىڭ جۇمىسى جاندانا تٷسەتٸنٸ انىق.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان.
https://dalanews.kz/28152
