قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانادا ٶتٸپ جاتقان ەكسپو كٶرمەسٸنٸڭ باستالعانىنا بٸر ايدان استى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ميلليوننان استام ادام كٶرمەنٸ تاماشالاپ ٷلگٸرگەن. قازاقستانعا شەتەلدەن كەلۋشٸلەر سانى دا كٷن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بٸزدٸڭ استانا – تەك وتاننىڭ جٷرەگٸ عانا ەمەس, العاباسار يدەيالار مەن ەلەمدٸك ماڭىزى بار شارالاردى ۇيىمداستىرا الاتىن بٸرەگەي ورتالىققا اينالىپ ٷلگەردٸ. ەسٸرەسە, ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٶزگە قالالارىمەن سالىستىرعاندا استانانىڭ بەسٸ بٸر ەلٸ بيٸك ەكەنٸن كٶرمەنٸ كٶرگەن جۇرتشىلىق ايتۋدا. وسى ايتۋلى شاراعا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتار كٶرمەمەن بٸرگە استانانىڭ تاڭعاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق نىساندارىن كٶرٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ريزالىقتارىن جاسىرماي ايتىپ جٷر.
سولاردىڭ بٸرٸ – قىتاي ورتالىعى پەكيندە تۇراتىن قانداسىمىز, ەلەمگە تانىمال جازۋشى, «ەكسپو-2017» كٶرمەسٸنٸڭ قىتايداعى قۇرمەتتٸ تٶراعاسى, قىتاي ساياسي كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, قازٸرگٸ قىتاي قازاقتارىنان شىققان ەڭ بيٸك لاۋازىم يەسٸ (دەپۋتات), قىتاي جازۋشىلار وداعى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, «قىتاي جازۋشىلارى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ەكبار مەجيتۇلى «ەكسپو – 2017» كٶرمەسٸ باستالعان كەزدە ەلورداعا قىتاي دەلەگاتسيياسىن باستاپ كەلگەن ەدٸ. قارىمدى قالامگەر مۇنداي ەلەمدٸك شارانى ٶتكٸزۋگە ٷمٸتكەر قالالاردىڭ ٸشٸنەن وزىپ شىعىپ, وسى مەرتەبەگە يە بولعان استانانىڭ بٷگٸنگٸ دامۋىنا ٶز تاڭدانىسىن بٸلدٸردٸ.
ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيٸن دە استاناعا بٸرنەشە رەت كەلگەن. ەر كەلگەن سايىن ەلوردانىڭ جاڭاشا قۇلپىرىپ, جاڭا عيماراتتار بوي كٶتەرەتٸنٸن, حالىق سانى ارتىپ, شىن مەنٸندەگٸ استاناعا لايىق مەدەني-رۋحاني ھەم ساياسي بەدەلگە يە بولعانىن بايقايتىنىن, مۇنداي تەز دامۋ ەلەمدەگٸ كەز كەلگەن قالادا بولا بەرمەيتٸن قۇبىلىس ەكەنٸن باياندادى.
– بٸزدە حالىقارالىق جيىندار, فەستيۆالدار, ارنايى سيمپوزيۋمدار جيٸ ٶتەدٸ. كەيبٸر تۇرعىندار بۇل بوسقا اقشا شىعىنداۋ, ەكونوميكاعا تيٸمسٸز شارالار دەپ سىناپ جاتادى. سٸزدٸڭشە, مۇنداي شارالاردى ٶتكٸزۋدٸڭ پايدالى جەنە زيياندى تۇستارى قانداي?
– ماعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بايقامپازدىعى, قاجىرلىلىعى ۇنايدى. ول كٸسٸنٸڭ وسى ايماقتا ليدەرلٸك قۋاتقا يە قالا سالۋدى ەرٸ سونداي ەلگە اينالۋدى كٶزدەيتٸنٸ بايقالادى. سوندىقتان دا ەرتٷرلٸ حالىقارالىق شارالاردى ٶتكٸزٸپ, ٶز ەلٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان دا, ساياسي بەلسەندٸلٸك جاعىنان دا ٶزگەلەردەن ەلەۋەتتٸ ەكەنٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. كەز كەلگەن شارانىڭ جوسپارى, باعىتى, ماقساتى بولادى. مەنٸڭشە, قازاقستاندى تۇراقتى دامىتۋدىڭ جولى تەك ەكونوميكالىق پايىمدارمەن شەكتەلمەي, وسىزاماندىق ٷدەرٸستەرگە ارالاسا بٸلۋٸندە دەر ەدٸم. ايماقتاعى تىنىشتىق – قازاقستان ٷشٸن اۋاداي قاجەت. ال حالىقارالىق مەسەلەلەرگە بەيجاي قاراماۋ – كٶرەگەندٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. مۇنداعى باستى وي – تەك ٶزٸ ٷشٸن ەمەس, جالپىادامزاتتىق مٷددە تۇرعىسىنان پايىمداي بٸلۋ. قازٸرگٸ ازداعان قيىندىقتى ويلايمىن دەپ, بولاشاقتىق ٸرٸ جەڭٸستەردەن قول ٷزۋگە بولمايدى. قازاقستاننىڭ جولى – كەيٸنگٸ جول دەپ بٸلەمٸن.
– دەمەك, ەكسپو كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋدٸڭ ارعى مەنٸ – بٷگٸن ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋ ەمەس, ەرتەڭگٸ تابىستار ٷشٸن قول سوزۋ دەۋگە بولا ما?
– دۇرىس ايتاسىز. قازاقستان جاڭا استانا سالادى دەگەنگە شەتەل تٷگٸل, وسىنداعى ازاماتتاردا سەنبەستٸك تانىتقانىنان حابارىم بار. قازٸر استانا ەلەمدٸك يدەيالاردىڭ ورتالىعىنا اينالدى دەسە, ەلدەبٸر كٸسٸلەر مۇرىن شٷيٸرۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, شىن مەنٸندە سونداي دەڭگەگە جەتتٸ. بۇعان وسى كٶرمە دەلەل. كٶرمەنٸڭ ۋاقىتى ٷش ايعا سوزىلاتىنىن ەسكەرسەك, بٷگٸنگٸ اقپاراتتىق دٷمپۋدٸڭ ٷنٸ الىستارعا جەتەدٸ. استانا ارقىلى قازاقستان ٶزٸنٸڭ ارمانىن ورىنداي الاتىن, قول سوزعان ماقساتىنا جەتە الاتىن ەل ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.
– بٸزدە ەكسپو-عا كەتكەن شىعىن ٶزٸن ٶزٸ اقتاماي ما دەگەن كٷدٸك باسىم. مىسالى, قىتاي شانحاي قالاسىندا ٶتكەن ەكسپو-دان قىرۋار كٸرٸس تاۋىپتى دەپ ەستٸدٸك. بٸزدە قالاي بولۋى مٷمكٸن?
– دەل قازٸر كەشٸپ-پٸشٸپ بٸردەڭە ايتۋ قيىن. قازاقستان جان-سانىن قىتايمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. قىتايداعى ەكسپو-نى تاماشالاعانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ – سول ەلدٸڭ تۇرعىندارى. بۇل زاڭدى قۇبىلىس. قىتاي – الىپ ٸشكٸ رىنوكتٸڭ ەلٸ. ول ەل ٷشٸن كەز كەلگەن حالىقارالىق شارا ٶزٸن ٶزٸ اقتاۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار. ال قازاقستانعا بولاشاقتا شەتەلدەن كەلەتٸن تۋريستەردٸڭ سانى وسى كٶرمە ارقىلى ەسەلەپ ارتۋى مٷمكٸن. دەمەك, بٸر ەكسپو-مەن عانا ٶلشەۋگە بولمايدى. بولاشاق تۋريستەردٸ تارتۋدىڭ ايرىقشا مٷمكٸندٸگٸ.
سونداي-اق, قازاقستاننىڭ ٶز ازاماتتارى دا كٶرمەنٸ تاماشالۋعا پەيٸلدٸ بولار دەگەن ٷمٸتتەمٸن. مۇنداي ٸرٸ شارا قازاقستان ٷشٸن بٸر رەت بەرٸلەتٸن مٷمكٸندٸك. مەنٸڭشە, شىققان شىعىن ٶزٸن ٶزٸ اقتاۋعا تيٸس. ۇيىمداستىرۋشىلار مۇنى الدىن الا جوسپارلاعان دەپ ويلايمىن.
– وسى كٶرمەنٸڭ قىتايداعى قۇرمەتتٸ تٶراعاسى رەتٸندە, قىتايدان كەلەتٸن تۋريستەردٸڭ سانى كٶپ بولادى دەگەن اقپاراتقا سەنەسٸز بە?
– «ەكسپو – 2017» كٶرمەسٸنٸڭ ارناماسى قىتايدا ٶتە جاقسى بولدى. ەكٸ ەل اراسىنداعى سىيلايستىق-ەرٸپتەستٸك احۋالدىڭ دا پايداسى كٶپ تيگەنٸن بايقاۋعا بولادى. مەنٸڭشە, شەتەلدەن كەلەتٸن تۋريستەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸن قىتايلىقتار قۇراۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, قىتاي قازاقستانمەن كٶرشٸ, تاتۋ ەل. ەلەمگە ەڭ كٶپ تۋريستٸك ساپار جاسايتىن ەلدٸڭ بٸرٸ – قىتايلىقتار. ولار ٷشٸن قازاقستان – سىرى مول مەملەكەت. بۇل قىتايلىقتاردى قىزىقتىرادى.
– قىتاي استاناسى پەكيندە تۇرىپ جاتقانىڭىزعا ۇزاق جىلدار بولىپتى. جالپى, استانادا ٶمٸر سٷرەتٸن حالىقتىڭ بويىندا قانداي ەرەكشەلٸكتەر بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز?
– ەڭ ەۋەلٸ, مەدەنيەتتٸلٸك. قالا – ٶزٸنٸڭ تۇرعىنىمەن قالا. بٸر قالانىڭ اتىن ەلەمگە شىعارۋ ٷشٸن سول قالا تۇرعىنىنىڭ بٸرەۋٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ سەبەپشٸ بولادى كەيدە. مەن ٶز ەلٸمنٸڭ مەدەنيەتتٸ, تەرتٸپتٸ ەل ەكەنٸن كٶرسەتۋٸم كەرەك دەگەن وي تۇرعىندار ساناسىنا جاستايىنان سٸڭسە يگٸ. ەلٸمنٸڭ استاناسىندا تۇرىپ جاتىرمىن دەگەن ماقتانىشپەن قاتار, وراسان جاۋاپكەرشٸلٸك بولۋى تيٸس. «استانالىقتار» دەگەن تٸركەس جاي سٶز ەمەس, ايرىقشا مەدەنيەت ۇعىمىن دا بٸلدٸرەتٸنٸن ۇمىتپاعان جٶن. وسىنداي ٸرٸ شارالار كەزٸندە قالا تۇرعىندارى ٶزٸنٸڭ مەيٸرٸمدٸ, سىيلاسىمدى ەكەندٸكتەرٸن كٶرسەتۋلەرٸ كەرەك. قازاق ەجەلدەن قوناقجاي حالىق قوي. مۇنداي قاسيەت بٸزدٸڭ بولمىسىمىزدا بار. استانالىق تۇرعىندار ٶزدەرٸنٸڭ شىن مەنٸندە استانالىق ەكەندٸكتەرٸن دەلەلدەي الارىنا سەنەمٸن.
– سٸزگە ەكسپو قالاشىعى نەسٸمەن ۇنادى?
– ارحيتەكتۋراسى بۇرىنعى ەكسپولاردان بٶلەك. مۇنداعى ەر پاۆيلوندى ارالاپ شىققىڭ كەلەدٸ. رەتتٸلٸك, جيناقىلىق بار. اۋقىمى دا ٷلكەن ەكەن. 25 گەكتاردى قۇرايدى. بەرٸن ارالاپ شىقتىم دەپ ايتا المايمىن. نەگٸزگٸ نىسانداردى كٶرٸپ شىقتىم. الداعى ۋاقىتتا استانانىڭ ماقتانىشىنا اينالاتىن قالاشىق بولارى سٶزسٸز. بولاشاقتا استاناعا كەلگەندەر وسى نىساندارى كٶرمەي كەتپەيدٸ. جاڭادان بوي كٶتەرگەن استانانىڭ سەۋلەتٸن اسىرىپ تۇراتىن مەكەن وسى ەكسپو قالاشىعى بولادى.
– استانادا ٶتٸپ جاتقان ەكسپو-نىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار دەپ ويلايسىز?
– ەڭ الدىمەن تاقىرىبى ٶزگەشە. «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى» - ەلەم ٷشٸن ەڭ ٶزەكتٸ تاقىرىپ. قازاقستان وسىنداي تاقىرىپتى تاڭداۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ ەلەم الدىنداعى بەدەلٸن ارتتىردى. ەلەم جاڭا ەنەرگيياعا اۋىسۋعا مٷددەلٸ. بٸز جەر-انامىزدى ساقتاۋدى ويلاساق, وندا جاسىل ەنەرگييانى دامىتۋىمىز كەرەك.
– استاناعا ۇسىنعان قىتاي كٶرمەسٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ قانداي?
– قىتاي – جەدەل دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. مۇنداي ەلدەردە يدەيالىق مازمۇن نەگٸزگٸ ورىندا بولادى. رۋحاني-مەدەني, تەحنولوگييالىق, ەلەكترونيكالىق جاقتان نەشەتٷرلٸ كٶزقاراستاردى توعىستىرعان زاماناۋي جاڭالىقتاردى ۇسىنادى. مازمۇندار جاڭالانىپ, ٷش اي بويى ۇسىنىلماق. قىتايدىڭ بٷگٸنگٸ دامۋ بارىسىن ەيگٸلەيتٸن ەرتٷرلٸ تاقىرىپتاردى قامتيدى. الداعى ۋاقىتتا كٶرمەنٸ تاماشاۋشىلار قىتاي كٶرمەسٸنەن مول ەسەر الادى دەپ ويلايمىن.
– قازاق استاناسىندا ٶتٸپ جاتقان كٶرمەگە قىتايداعى قانداستارىمىز كەلە مە?
– كەلەدٸ. مەن سولاردىڭ بٸر ٶكٸلٸمٸن. وسى كٶرمە اياسىندا قىتايداعى قازاق ٶنەرپازدارى, بيزنەسمەندەر, ٶنەرتاپقىشتار اتسالىسادى دەگەن جوسپار بار. ولاردىڭ الدى كٶرمەنٸڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. ارى قاراي دا جاز بويى تولاستامايدى دەگەن ٷمٸتتەمٸن. ٶيتكەنٸ, استانادا ٶتٸپ اتقان ەكسپو كٶرمەسٸ – بارشا قازاقتىڭ ماقتانىشى. شەتەلدەگٸ قازاقتار قازاقستاننىڭ كٸشكەنتاي جەتٸستٸگٸنە قۋانادى, ەدەتتە. قاشاندا جاقسى جاڭالىق ەستٸگٸمٸز كەلەدٸ.
ەڭگٸمەلەسكەن, ت. ٶسكەنباي
