ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسى بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا جۇمسالۋدا
ٷكٸمەت بۇل قوردى وڭدى-سولدى شاشپاعاندا, بٷگٸندە وندا كەم دەگەندە 125 ميلليارد دوللار قارجى قوردالانىپ جاتاتىن ەدٸ. ٶيتكەنٸ 2015-2021 جىلدارى بيلٸك ۇق-دان ەڭ كەمٸ 24,7 تريلليون تەڭگە شىعىنداعان (ورتا ەسەپپەن 1 دوللار = 350 تەڭگە باعامىمەن العاندا, شامامەن 70,6 ملرد دوللار شىعادى). ونىڭ 80%-ىن كەپٸلدەندٸرٸلگەن ترانسفەرت رەتٸندە الىپتى.
ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ بولجامىنشا, ەگەر جۇمساۋدىڭ قازٸرگٸ پراكتيكاسى ساقتالسا, وندا قور 2030 جىلعا قارا نٶلگە تەڭەلەدٸ. ٷكٸمەت ونى ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتۋگە ەمەس, جاي عانا بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋدىڭ كٶزٸ رەتٸندە قولدانادى.
بۇل رەتتە ۆەدومستۆو ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى ٷدەرٸستەردٸ, دەكاربونيزاتسييالاۋ پروتسەستەرٸن جەنە ۇق-نى تولتىرۋ مەن شىعىنداۋدىڭ اعىمداعى قارقىنىن نەگٸزگە الىپ وتىر. وسىنىڭ بەرٸ ساقتالسا, ۇلتتىق قوردان تٷك قالماي, تٷگەسٸلەدٸ ەكەن.
بۇعان دەيٸنگٸ ەڭ ٸرٸ شىعىن 2021 جىلعا كەلدٸ (2,7 ترلن تەڭگە نىسانالى ترانسفەرت تٷرٸندە بٶلٸنگەن), ال بۇل سوڭعى 7 جىلداعى ورتاشا شامادان 1,7 ەسەگە كٶپ. ول قاراجات بىلتىر 126 بيۋدجەتتٸك باعدارلاما مەن كٸشٸ باعدارلامالار اراسىندا, 71 باعىت بويىنشا ٷلەستٸرٸلدٸ. ياعني اعىمداعى شىعىستاردى ٶتەۋگە باعىتتاعان.
ۇلتتىق قوردان قارجىلاندىرىلاتىن جوبالار قولدان قىمباتتاتىلعان
باس اۋديتور ناتاليا گودۋنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قوردان قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ قۇنىن قولدان, جاساندى تٷردە قىمباتتاتۋعا جول بەرٸلگەن.
ۇق قاراجاتى تٸپتٸ جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا كرەديت تٷرٸندە تاراتىلعان, بۇل بيۋدجەت كودەكسٸنە قايشى. كوميتەتتٸڭ دەرەگٸنشە, 2021 جىلى زاڭدى تۇلعالار نىسانالى ترانسفەرت ەسەبٸنەن 105,7 ميلليارد تەڭگە ارزان نەسيە الدى.
باسقاشا اتقاندا, بٷكٸل نىسانالى ترانسفەرتتٸڭ 5,7%-ى زاەم تٷرٸندە ٷلەستٸرٸلٸپ كەتكەن.
ونىڭ ٷستٸنە قوردان بٶلٸنگەن كرەديتتەردٸ كەيٸن قورعا قايتارۋ قاراستىرىلماپتى, بۇل ونىڭ جيناقتاۋشى فۋنكتسييالارىنا نۇقسان كەلتٸرەدٸ. سەبەبٸ زاەم قاراجاتتار نە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە, نە بەيتەرەك جەنە باسقا كۆازيمەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارعا تٷسەدٸ. بولماسا, كرەديتتەلگەن جوبالار سەتسٸزدٸككە ۇشىراپ, بانكروت بولىپ, ۇق قاراجاتى ۋلى اكتيۆكە اينالىپ كەتەدٸ.
ن.گودۋنوۆانىڭ دەرەگٸنشە, 2022 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا, 2015-2021 جىلدارى قوردان بەرٸلگەن كرەديتتەر ٷشٸن 54,8 ملرد تەڭگە عانا قايتارىلعان. ولار بيۋدجەتكە تٷستٸ.
قوردىڭ تاۋسىلۋىنا سوقتىراتىن تاعى بٸر فاكتور. ودان الىنىپ, يگەرٸلمەگەن قاراجات ۇق-عا كەرٸ قايتارىلمايدى. ەسەپ كوميتەتٸ 2015-2021 جىلدارى كەم دەگەندە 72,3 ملرد تەڭگە كەرٸ ورالماعانىن ەشكەرەلەدٸ. سونىڭ 83%-ى 2021 جىلعا تيەسٸلٸ.
مۇنى كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ...
ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ بايلامىنشا, ۇلتتىق قوردى باسقارۋدىڭ قولدانىستاعى تەجٸريبەسٸنٸڭ باستى كەمشٸلٸگٸ سول, قورعا جٷكتەلگەن بارلىق مٸندەتتەر مەن ماقساتتاردىڭ تيٸمدٸ جٷزەگە اسۋىنا جاۋاپ بەرەتٸن بٸر مەملەكەتتٸك ورگان جوق.
بۇدان باسقا دا ٸرٸ پروبلەمالارى جەتٸپ-ارتىلادى. قوردان قارجىلاندىرىلعان بٷكٸل بيزنەس-پروتسەستەر بويىنشا بٸرىڭعاي اقپارات جوق, ونى قالىپتاستىرۋ ٸسٸن ٷيلەستٸرۋ دە جولعا قويىلماعان.
جالپى العاندا, ن.گودۋنوۆانىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, ۇلتتىق قوردىڭ ەسەپتٸك اقپاراتى ايقىن, مٶلدٸر ەمەس.
قازاقستاننىڭ مۇنايسەرۆيستٸك كومپانييالارى وداعىنىڭ باس ديرەكتورى, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆ ۇلتتىق قوردىڭ لايىقتى تولىقپاۋىنىڭ تاعى بٸر تٷيتكٸلٸن اشىپ كٶرسەتتٸ.
– كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ, ٷكٸمەت تشو-نى رويالتي ورنىنا ەكسپورتتىق كەدەندٸك باجدى تٶلەۋگە مٸندەتتەيدٸ. بۇل رەتتە تشو ەكب بويىنشا تٶلەم ٷشٸن شەتەلگە شىعارىلعان مۇناي تٷسٸمٸنەن بەلگٸلٸ بٸر پايىز تٷرٸندە تٶلەم اۋدارادى. بۇعان نە سەبەپ? رويالتي – ۇلتتىق قورعا تٷسەدٸ, ال ەكب مەمبيۋدجەتكە جولدانادى. سالدارىنان, قازاقستاننىڭ بولاشاق ۇرپاعىنا ارنالعان تٶلەم جاساندى تٷردە ازايتىلادى, سونىڭ ەسەبٸنەن بيۋدجەت قوسىمشا تولىعادى, – دەيدٸ ساراپشى.
ۇلتتىق قوردى قۇرعاندا سول كەزدەگٸ مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ جەنە بيۋدجەتتٸڭ قارا التىننىڭ قۇبىلعان قۇنىنا تەۋەلدٸلٸگٸن جويۋ مٸندەتٸن قويدى. ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ تۇجىرىمداۋىنشا, بۇل مٸندەت, ياعني مۇناي تابىستارىن ستەريليزاتسييالاۋ جٷزەگە اسپاي قالدى. ونىڭ ورنىنا قوردان ترانسفەرت الۋ كٶلەمٸ تەك ۇلعايىپ بارادى.
پاندەمييا كەزٸندە زاماناۋي اۋرۋحانالار سالىنبادى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2017 جىلعى جولداۋىندا 2022 جىلى ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرت كٶلەمٸن 2 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ازايتۋدى جٷكتەدٸ. اراعا پاندەمييا كيلٸگٸپ, بۇل ماقسات ەرٸگە ىسىرىلعان.
سودان بىلتىرعى جەلتوقساندا پارلامەنت 2022 جىلى ۇق-دان كەپٸلدەندٸرٸلگەن ترانسفەرتتٸ – 2,4 ترلن تەڭگە, ال 2024 جىلى – 2 ترلن تەڭگە كٶلەمٸندە ازايتىپ بەكٸتتٸ. بٸراق بيلٸك ۋەدەسٸندە تۇرا المادى. بيىلعى مامىردا ٷكٸمەت پەن پارلامەنت ٷش جىلدىق بيۋدجەتتٸ قايتا قارادى.
وسىلايشا, 2022 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ۇلتتىق قوردان الىناتىن كەپiلدەندٸرiلگەن ترانسفەرت مٶلشەرi 4 تريلليون 30 ملرد تەڭگەگە دەيٸن ۇلعايتىلدى. بۇعان قوسا, قوردان 550 ميلليارد تەڭگە نىسانالى ترانسفەرت تٷرٸندە شىعىن شىعارىلادى.
ەكونوميست-عالىم مارات ەرعوزيننٸڭ پايىمداۋىنشا, قوردان 6 جىلدا شاشىلعان 24,7 تريلليون تەڭگە قاراپايىم حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ كٶتەرٸلۋٸنە ەكەلمەدٸ.
– بۇقارانىڭ قاتتى كەدەيلەنۋٸ اقىر سوڭىندا قاڭتار وقيعالارىنا سوقتىردى. ۇلتتىق قور قاراجاتتارىنىڭ قارا حالىق تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتپەۋٸ – قور شىعىستارىنىڭ جەتكٸلٸكتٸ تٷردە ەلەۋمەتتٸك باعدارلانباعانىن پاش ەتەدٸ. ونى ايتاسىز, بۇل تٸپتٸ وتاندىق بيزنەستٸڭ ٶركەندەۋٸنە دە سەرپٸن بەرمەدٸ.
نەگٸزٸنەن, قوردان قارجىلاندىرىلعان داعدارىسقا قارسى جوبالاردىڭ نەبەرٸ 14%-ى عانا ۇزاق مەرزٸمدٸ اكتيۆ قۇرۋعا باعىتتالدى, قالعانى – باسىم كٶپشٸلٸگٸ قىسقا مەرزٸمدٸ عانا نەتيجە ەكەلەدٸ.
مىسال رەتٸندە پاندەمييامەن كٷرەسكە جۇمسالعان ميللياردتاردى كەلتٸرۋگە بولادى. وعان كەتكەن قارجىعا نە زاماناۋي اۋرۋحانالار سالىنبادى, نە جاڭا يندۋسترييالار پايدا بولمادى. تەك شەتەلدەن يمپورتتالعان دايىن ماتەريالدان ماسكا تٸگەتٸن, نە دايىن ۆاكتسينانى قۇتىلايتىن كەسٸپورىن قۇرىلدى. ول ٶندٸرٸستەر ەندٸ دوعارىلۋدا. ٷكٸمەت قاتەلٸگٸنەن ساباق المايدى, بۇل باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزبەيدٸ. ولاي بولسا, بولاشاقتا ۇلتتىق قور تٷبٸنە جەتٸپ قالۋى دا مٷمكٸن, – دەيدٸ ەكونوميست.
سونىمەن بٸرگە كۆازيمەمسەكتور ۇق-عا جەكەشەلەندٸرۋدەن تٷسەتٸن قاراجاتتى تولىققاندى اۋدارمايدى, ديۆيدەند تٶلەمەيدٸ.
قوردى قورلاندارا الاماز با?
بٷگٸندە ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىنا قاتىستى نە بولىپ جاتقانىن, ونىڭ ەلەمدەگٸ قانداي اكتيۆتەرگە سالىنعانىن كٶرسەتەتٸن اقپاراتتىق جٷيە دە, پورتال دا جوق. ساراپشى نورۆەگيياداعى سيياقتى قازاقستاندا دا ۇلتتىق قوردى باسقارۋمەن اينالىساتىن جەكە باسقارۋشى كومپانييا قۇرۋدى ۇسىنادى.
ايتقانداي, ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ تٶرايىمى ن.گودۋنوۆا پارلامەنتتەگٸ سٶزٸنە تٷسٸنٸكتەمە بەرٸپ, توقتامىن بٸرشاما ٶزگەرتتٸ. ول قورعا قاتىستى جاعدايدى تۇراقتى دەپ باعالادى.
ەگەر 2021 جىلعى 4 ايدا ۇق-عا 386 ملرد تەڭگە تٷسٸم تٷسسە, ال بيىلعى 4 ايدا بۇل سوما 2,1 ترلن تەڭگەگە جەتٸپتٸ.
مۇناي باعاسىنىڭ شارىقتاۋى ارقاسىندا 2022 جىلعى تەك 5 ايدا قورعا 2,9 ترلن تەڭگە تٷسٸم قۇيىلدى. بۇل بٷكٸل 2021 جىلعى بارلىق تٷسٸمنەن 300 ملرد تەڭگەگە كٶپ!
دەمەك ەگەر ٷكٸمەت اۋديتورلار مەن ساراپشىلار ايتقان بارلىق سىن-ەسكەرتپەلەردەن قورىتىندى شىعارىپ, جاعدايدى تٷزەسە, تٷسٸمدٸ از شىعىنداپ, كٶپ تولىقتىرسا, قور 100 ميللياردتىق مەجەگە جىلدام قارقىنمەن جاقىنداي تٷسۋٸ مٷمكٸن. وندا 2030 جىلى ەلەم مۇنايدى تۇتىنۋدى كٷرت كەمٸتكەندە, قازاقستان ٶمٸر سٷرۋٸنە قاجەتتٸ قوردى قورلاندارىپ ٷلگەرە الادى.
جانات ارداق, جۋرناليست, inbusiness.kz پورتالى
