راس, جەرٸمٸزدٸڭ استى دا, ٷستٸ دە استاتٶك بايلىق. مەندەلەەۆ كەستەسٸندەگٸ الۋان تٷرلٸ قازبا بايلىقتىڭ تٷگەلگە جۋىعىن قازاقستاننان تابۋعا بولادى-مىس. بٸلەتٸندەر سولاي دەيدٸ.
سوعان قاراماي ٷكٸمەت 18 ملن. حالىقتى اسىراي الماي وتىر. انىعىندا 18-اق ميلليون. Əلەمنٸڭ ەڭ ٸرٸ قالالارىندا وسىنشا حالىق تۇرادى.
سوندا بٸز نەگە بايي المادىق? دامىعان, بايىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلاتىن مٷمكٸندٸگٸمٸز دە, əلەۋەتٸمٸز دە بار ەدٸ عوي?
Əلدە باردى ۇقساتا المادىق پا? جوق, باردى ۇقساتقاندار بولدى. بٸراق بۇل بايلىق, əستە, حالىققا بۇيىرعان جوق.
تəۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى قازاقستان قالاي تونالسا, قازٸر دە سولاي تالان-تاراجعا تٷسۋدە…
سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننان ەكٸ ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىنا پارا-پار قاراجات سىرتقا اعىلىپتى. ناقتىلاساق.
قۋعىنداعى پرەمەر...
ەكەجەن قاجىگەلدين ايتۋىنشا, 2004-2015 جىلداردىڭ ٸشٸندە قازاقستاننان 167 ملرد. دوللار شەتەل اسقان. جىمقىرىلعان. بارماق باستى, كٶزٸ قىستى بولعان…
«قازبا بايلىقتى وڭدى-سولدى ساتۋدان تٷسكەن قارجى بۇل. بٸر شەتٸ عانا. شەتەلدەگٸ جالپى جاسىرىلعان قاراجات 250 ملرد. دوللاردان اسىپ جىعىلادى...», – دەيدٸ قاجىگەلدين. كٶردٸڭٸز بە? بٸز توقتاۋسىز تونالۋ ٷستٸندەمٸز.
ٷكٸمەت اقىلدى بولسا, 18 ملن. حالىقتى اسىراۋ قيىن ەمەس ەدٸ.
بٸر ويشىلدىڭ بىلاي دەگەنٸ بار: «اقىلدى ٷكٸمەتتٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ. الايدا اقىماق ٷكٸمەت بەرٸن كەرٸسٸنشە ٸستەيدٸ, ٶزٸ قايىرشىنىڭ جاعدايىنا تٷسٸرگەن قوعامنىڭ ٸشٸندە قاتال تەرتٸپ ورناتقىسى كەلەدٸ».
راس پا? راس. حالىقتىڭ تۇرمىسى تٷزۋ بولسا, مۇنداي ماقالالار جازىلماس تا, وقىلماس تا ەدٸ عوي, سولاي ەمەس پە?
«قازٸرگٸ قازاقستاندا ٶمٸردٸڭ قىزىعىن كٶرۋ دەگەن تٷسٸنٸك جوق, ٶكٸنٸشكە وراي. كٷنكٶرٸس ٷشٸن كٷرەس قانا بار.
ٸزدەنۋ, ٶز-ٶزٸڭدٸ دامىتۋ, دامىعان ەلدەردٸڭ تۇرعىندارى سيياقتى
əلەمدٸ ارالاۋ دەگەن ۇعىمدار بٸزگە əلٸ دە تاڭسىق, əلٸ دە جات. بۇعان دا جاعداي كەرەك, ٶيتكەنٸ. ال بٸزدٸكٸ شە? تاماق تابۋ, جانتالاسۋ, جاعا جىرتىسۋ…
18 ملن. حالىقتى اسىراي الماي وتىرعان ٷكٸمەتٸمٸز سونداي دارحان.
شىعىنى بٸرنەشە ميلليارد تەڭگەگە شىعاتىن پومپەزدٸ شارالاردى ٶتكٸزبەي تۇرا ويلانۋ ويىنا كٸرٸپ شىقپايدى ونىڭ. بٸز جاي عانا كەدەي ەمەسپٸز, داراقى كەدەيمٸز, دەمەك.
داراقى كەدەيدٸڭ مىرزالىعىنا بٸر جاعىنان كٷلكٸڭ...
ەندٸ بٸر جاعىنان جىلاعىڭ كەلەدٸ.
قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ جاعدايى ٷكٸمەتتٸڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن تٷك بٸتٸرمەگەنٸن اڭعارتاتىن سيياقتى ما, قالاي? بٸرەۋدەن وزعان دəنەڭەمٸز جوق ەكەن. كەرٸسٸنشە, قالىپ قويىپپىز. «Əلەمدٸك ٶلشەممەن سالىستارعاندا ورتا ازييا əلٸ دە بولسا, «ورتا عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرەدٸ» ەكەن (بجەزينسكيي).
مۇنايدان تٷسكەن تابىسقا داندايسىعانىمىز سونشالىق, ٶندٸرٸس, ٶنٸم ٶندٸرۋ دەگەن مəسەلەلەر مٷلدە اتاۋسىز قالىپتى. ۇمىتىلىپتى. ال اشىلىپ جاتقانى əنشەيٸن كٶز الداۋ ەكەن. ٶندٸرٸس اياعىنان تۇرماق تٷگٸل, ورنىنان قوزعالماپتى دا.
“قازاقستاندا جٸپ ساباقتايتىن ينە تٷگٸلٸ, تٷيمە ٶندٸرٸلمەيدٸ” دەگەن سٶز سودان قالعان بولار, بəلكٸم.
«كٶپ اسقانعا – بٸر توسقان» دەيدٸ. قۇنىنان ايىرىلعان قارا التىننىڭ “ارقاسىندا” اسپاننان جەرگە تٷستٸك. مۇنى مويىنداعىمىز كەلمەيدٸ, بٸراق. كٸم ەكەنٸمٸز, مٸنە, وسى كەزدە بٸلٸندٸ.
ٷكٸمەت ايتاتىن دامۋدىڭ داڭعىل جولىنداعى قازاقستان – انىعىندا مۇنايعا تəۋەلدٸ كٶپ مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ عانا ەكەن.
مۇنايدان باسقا سەنەرٸ جوق. مۇنايدان باسقا كٷنكٶرٸسٸ جوق. مۇنايدىڭ ارقاسىندا بيتٸمٸز سەمٸرٸپ كەلٸپتٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن. سىرتىمىز بٷتٸن, ٸشٸمٸز تٷتٸن ەكەن, انىعىندا.
بۇدان كەلٸپ ٷكٸمەت 18 ملن. حالىقتى قالاي اسىرايدى? شىنداپ كەلگەندە, ەلدٸ بٷگٸنگٸ جاعدايعا جەتكٸزگەن بيلٸكتٸڭ ٶزٸ ەمەس پە? قازاقستاننىڭ بارلىق سəتسٸزدٸگٸ مەن باقىتسىزدىعىنəلەمدٸك داعدارىستان, اقش پەن باتىستان كٶرۋ قانشالىقتى قيسىندى مۇندايدا? «كٸنəلٸنٸ شەتتەن ٸزدەۋ» پسيحولوگييا قايدان, كٸمنەن جۇققان بٸزگە?..
دۋمان بىقاي
