Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń málimetteri boiynsha jyl saiyn alkogoldiń kesirinen 3 millionnan astam adam qaitys bolady eken. Olardyń 75 paiyzy – er adamdar.
Statistika boiynsha elimizde orta eseppen árbir jetinshi qylmysker mas kúiinde qylmys jasaidy. Maskúnemdikten bolǵan ólimniń tórtten bir bóligi jazataiym oqiǵalardan, janjaldan jáne óz-ózine qol jumsaýǵa bailanysty jaraqattan, al tórtten biri – asqazan-ishek joldarynyń aýrýlary, 19% – júrek aýrýlary, qalǵany – juqpaly aýrýlar, obyr jáne psihikalyq aýytqýlardan týyndaidy dep mamandar dabyl qaǵýda.
BUU málimetteri boiynsha alkogolden bolatyn ólim-jitim deńgeii joǵary elderdiń arasynda Qazaqstan 10-orynda tur. Alkogoldi sýsynnyń kólemi qandai bolsa da, densaýlyqqa ziian. Bul týraly zertteý The Lancet meditsinalyq jýrnalynda jaryq kórdi. Vashington ýniversiteti ǵalymdarynyń aitýynsha, álemdegi ár úsh adamnyń biri spirtti sýsyn qoldanady. Alkogol tutyný bolashaq urpaqtyń densaýlyǵy úshin de óte ziian. BUU usynǵan Turaqty damý maqsattary kontseptsiiasynyń 3 maqsaty «jaqsy densaýlyq jáne ál-aýqat» ekenin eskere otyra ziiandy zattarmen kúres barlyq elde ózekti ekenin ańǵartady.
Qazirgi tańda álemniń kóptegen elinde salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý úshin memleket arnaiy baǵdarlamalardy júzege asyrýda. Keibir elderde alkogoldi ishimdik ishýge, satýǵa múlde tyiym salynǵan. Sonymen qatar, túrli shekteý túrleri de bar.
Máselen, ishimdik satatyn dúkenderdiń mektepke jaqyn bolmaýy, alkogoldi ishimdik satatyn kúnder men saǵattardy shekteý, iri sporttyq jarystar bolatyn kúni alkogol satpaý. Mundai shekteýlerge qosa el ishinde ishimdikke qarsy kúres úlgileri de bar. Jalpy, adamdy maskúnemdikten aryltýdyń 12 qadamy bar. Reabilitatsiia ortalyǵynda naýqas osy 12 qadamnan ótip, em alady. Bir ereksheligi – mundai ortalyqta dárigerler men psihologter ǵana emes, kezinde ózi maskúnem bolǵan qarapaiym adamdar da qyzmet etedi. Osyndai sharalardan keiin de aiyqqandar bar.
«Araqtyń adam denesinde ziiandy áser etpeitin múshesi joq, ol barlyq aǵzadaǵy núktelerge deiin ýly áserin tigizedi». Statistika agenttiginiń deregine súiensek, Almaty qalasynda ár 100 myń áieldiń 211-den astamy, er adamdardyń 2330-y araq-sharaptyń kesirinen psihikasy men minez-qulqy buzylǵan. Astanada bul kórsetkish 90 jáne 476-ny quraidy. Salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý ulttyq ortalyǵynyń derekteri boiynsha, psihikalyq jáne tártiptik aýytqýlary bar 249 myń adam esepte tur. Olardyń árbir 12-si – 25-30 jastaǵylar, otbasyn quryp, eńbekke aralasyp, qoǵamnyń belsendi músheleri bolatyn áielder. Ulttyq ortalyq qyzmetkerleri bul málimettiń tolyq emes ekenin moiyndaidy. Esepke alynbaǵan araqqa áýesterdiń qatary odan da kóp. Statistikalyq derekke súiensek, respýblika turǵyndarynyń 35 paiyzy ishimdikke úiir eken. Ókinishke qarai, osy derekke mektep jasyndaǵy balalar da ilikken. Joǵaryda atalyp ótken málimetterdi eskere otyryp, shákirtterimiz ziiandy dúnieden alys bolady degen senimdemiz.
Nýrahmetova G.G.
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń zań fakýlteti azamattyq quqyq jáne azamattyq is júrgizý, eńbek quqyǵy kafedrasynyń z.ǵ.k., dotsent
