Qazirgi tańda investitsiia tartyp, óndiris oshaqtaryn qurýda Shyǵys Qazaqstan oblysy aldyńǵy orynda kele jatqan aimaq. Sońǵy jyldary elimizdegi investitsiialyq ónimniń árbir besinshi bóligi Shyǵysta óndirilgenin oblystaǵy basshylardyń bul baǵytta tiimdi jumys istep jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Investitsiia tartyp, ekonomikany órkendetý jolynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danial Ahmetov isker basshy ekenin bilemiz. Bul rette aimaq basshysy óziniń jyldar boiy jinaqtaǵan is-tájiribesine súienip jumys isteitini anyq.
Endigi kezekte sońǵy jyldary Shyǵys Qazaqstan oblysyna qanshalyqty investitsiia tartylyp, oblys ekonomikasy qalai órkendegenin jiliktep aitsaq. Búginde Shyǵys Qazaqstan oblysynda investitsiia túrli salalarǵa tartylyp jatyr. Ádette jumysqa qyry joq ákimder «investorlar tek qana munai-gaz sektoryna qarjy salýǵa yntaly» dep ózderiniń bul baǵytta jumys istei almaitynyn búrkemelep jatatyny jasyryn emes. Al sońǵy jyldary Shyǵysqa quiylǵan investitsiialarǵa nazar aýdarǵan adam bul sózdiń bos áńgime ekenin ańǵarar edi. Ata-babalarymyz «qalaýyn tapsa qar janady» dep beker aitpaǵan ǵoi. Osy turǵydan alǵanda Danial Ahmetov «qar jandyrǵan» biregei ákim bolyp turǵanyn moiyndaýymyz kerek. Kúni keshe ǵana Memleket basshysy Úkimet músheleri men oblys basshylarynyń jumysyn investitsiia tartý isimen baǵalaýdyń máni zor ekenin aityp qaldy. Endeshe, aldaǵy ýaqytta investitsiia tartý ákimderdiń jumysyn baǵalaityn basty kriteriige ainalatynyn baiqaýǵa bolady. Endi jaqyn-jýyq arada Shyǵys Qazaqstan oblysyna tartylǵan ivestitsiialarǵa taldaý jasasaq.
Kúni keshe ǵana Eýropalyq damý banki Shyǵys Qazaqstandaǵy iri shaharlardyń infraqurylymyn jańǵyrtý úshin taiaý arada 20 mlrd teńge investitsiia bóletinin málim etti. Ǵalamdyq qarjy institýty Shyǵystaǵy bes jobaǵa qoldaý bildirip otyr. Bul ázirge istiń basy ǵana. Investorlar eń aldymen Semei qalasyndaǵy sýmen qamtamasyz etý jáne sý tartý júiesin jańǵyrtý jumystaryn qarjylandyrady. Sol siiaqty shahardy jylýmen qamtamasyz etý júiesin jandandyrý jaiy da qarastyrylǵan. Keleshekte oblys tarapynan halyqaralyq qarjy institýty nazaryna 3 topqa iriktelgen taǵy 120 joba usynylmaq. Ol usynystar Semei men Óskemennen ózge, Ridder, Kýrchatov, Zyrian siiaqty iri shaharlar men aýyl-aimaqtardyń infraqurylymyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Bul jaiynda «ShQO memlekettik-jekemenshik áriptestiginiń aimaqtyq ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Shákárim Buqtuǵutov:
– Eń utymdy kelisimderdiń biri Semei jáne Óskemen qalalaryndaǵy kóshelerdi jaryqtandyrý máselesine arnalǵan. Bul jańa joba elektr energiiasyn 60-65%-ǵa únemdeidi. Sáikesinshe biýdjettik qarjy shyǵyny da azaiady. Investorlar qoldaýymen Semei qalasynda – 200, Óskemende 300 oryndyq aýrýhana qurylysy bastalady. Qysqasy, bastama kútip turǵan jobalarymyz óte kóp, – dep qýanyshymen bólisken bolady. Osylaisha Shyǵystaǵy atqaminerler ebin tapsa sheteldik ivestorlardyń áleýmettik salaǵa da qarjy salatynyn naqty ispen dáleldep kórsetip berdi.
Jyl basynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń delegatsiiasy jumys saparymen Avstriianyń Shtiriia federaldy jerine baryp qaitqan bolatyn. Sapar barysynda aimaqtar arasynda yntymaqtastyq ornatý joldary sóz bolǵan-dy. Kezdesýlerde avstriialyq taraptan ShQO-ǵa investitsiia tartý múmkindikteri keńinen sóz bolǵan. Oblystyń investitsiialyq jobalarynyń aiasynda yntymaqtastyq ornatýǵa usynys jasalynǵan edi. Naqtyraq aitsaq, Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdigi men Shtiriia federaldy jeriniń úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan men Avstriianyń atalǵan aimaqtary arasynda ekonomika, týrizm, zertteýler, tehnologiialar, aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý men basqa da salalardaǵy áriptestik qarym-qatynastardy ornatýdy qarastyratyn memorandým jobasy talqylandy.
Investitsiia tartý máselesi sóz bolǵanda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń irgedegi Qytaimen aradaǵy saýda-ekonomikalyq bailanysynyń jańa kezeńge aiaq basqanyn erekshe atap aitýǵa bolady. Búginde ShQO jáne QHR kásipkerleri iskerlik kezdesý barysynda birlese jumys jasaýda. Aýyl sharýashylyǵy men týrizmdi damytý jáne investitsiia tartý maqsatynda 4 memorandýmǵa qol qoiylǵan.
Óskemen qalasyna Qazaqstandaǵy Qytaidyń Bas elshisi Chjan Veidiń basshylyǵymen Qytai jáne Qazaqstan arasynda ekonomikalyq qarym-qatynasty nyǵaitý maqsatynda 80-nen astam delegatsiia ókilderi kelgeni esimizde. Óz kezeginde óńir basshysy Danial Ahmetov:
– Búginde Qytai kásipkerleri oblysymyzdaǵy týristik biznesti jáne mal sharýashylyǵyn damytý jobalaryna erekshe qyzyǵýshylyq tanytýda. Bizdiń iskerlik áriptestigimiz joǵarǵy kórsetkishterge alyp keledi degen senimdemin, – degen edi. Sintszian-Uiǵyr avtonomdyq aýdanynyń kásipkerleri Tarbaǵatai jáne Altai aýmaǵynyń basshylaryna oblystyń investitsiialyq, sonyń ishinde – ónerkásipti damytý, infraqurylym, energetika jáne aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan jobalar kórsetildi. Sol kezdesýde saýda-investitsiialyq bailanysty nyǵaitý maqsatynda, ShQO jáne QHR kásipkerleri 4 memorandýmǵa qol qoidy. Onyń ishinde Aiagóz aýdanynda jylyna 100 myń bas qoi ósiretin mal sharýashylyǵy keshenin qurý syndy ekonomikalyq jáne qarjylyq qolailylyq týdyratyn jobalar kiredi. Sonymen qatar, Úrjar aýdanynyń Bahty aýylynda quny 2 mlrd 420 mln teńge quraityn un kombinatyn salý jáne ShQO-da týrizmdi damytyp, «NIMEKS-Tekstil» JShS iske qosý boiynsha investitsiia tartý jumysy atalǵan jobalardyń ishine kiredi. Osylaisha 2015 jyldyń jartysynda QHR jáne ShQO arasyndaǵy ishki ónim ainalymynyń quny 169,9 mln dollar qurap úlgergen. Saýda qurylymynda QHR-ǵa ásirese myrysh, qorǵasyn, óńdelmegen aliýminii, mys óndiristeri eksportqa shyǵarylýda. Al Qytai Respýblikasynan pnevmatikalyq shinalar, jabdyqtalǵan júk kólikteri, mineraldy jáne himiialyq tyńaitqysh kólikter, óndiristik qurylǵylar, kiimder jáne tehnikalyq baǵyttaǵy keramikalyq buiymdar ákelinedi.
Shyǵys Qazaqstan – qarjy salyp, óndiristi damytýǵa qolaily óńir. Biraq sol qarjy kózin ózimiz izdestirýimiz qajet. Oblysta taý-ken metallýrgiiasy, mashina jasaý, aýyl sharýashylyǵy, týrizm, energetika salalaryna qarjy salýǵa basymdyq mol. Búgingi kúni oblystyń syrtqy taýar ainalymy 2 milliard 300 million AQSh dollaryn qurap otyr. Sonyń ishinde eksport boiynsha syrtqa 1 milliard 600 million dollardyń ónimi shyǵarylyp, eksport kólemi birneshe paiyzǵa artty. Importtyq taýarlar 2,2 paiyzǵa azaiyp, 600 million dollardy qurady.
Kúni keshe ǵana 10 jeltoqsanda Óskemende «Altai Agro Invest – 2015» forýmy ótti. Sharanyń maqsaty – áleýetti investorlar úshin oblystaǵy agrarlyq sektordyń investitsiialyq múmkindikterin tanystyrý bolǵan edi.
Forým jumysyna 100-den astam shaqyrylǵan qonaqtar, sonyń ishinde 13 memleketten (Qazaqstan, Resei, QHR, Frantsiia, Birikken Arab Ámirligi, Chehiia, Izrail, Malaiziia, Mońǵoliia, Braziliia, Kanada, Úndistan, Shveitsariia) kelgen 70-ten astam investorlar men diplomattar qatysty.
Qyzyǵýshylyq tanytqan investorlarǵa 160 mlrd. teńgeni quraityn 52 investitsiialyq joba usynyldy. Forým aiasynda 30 mlrd. teńgeden astam qarjyǵa ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoiyldy. Osylaisha Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdigi eń qiyn degen salalarǵa qomaqty investitsiia tartyp, ortaq Otanymyzdyń órkendeýine barynsha kúsh jumsap keledi.
Taiaýda ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysynyń bilim basqarmasy men túrkiialyq «KAZ-AZMECO» JShS kontsessiialyq kelisimge qol qoiyp, Semei qalasynda 1290 orynǵa arnalǵan 5 balabaqsha salýǵa ýaǵdalasqany esimizde. Memlekettik jáne jekemenshik áriptestik negizinde salynatyn 5 balabaqsha qurylysyna 2 639 million teńge investitsiia tartylmaqshy. Bul joba BOT (Build – Operate-Transfer) júiesi arqyly júzege asyrylady. Iaǵni, investor kontsessiialyq nysandy salady da, 7 jyl kóleminde jekemenshik quqyǵyn paidalanyp, kontsessiia nysanyna ielik etedi (memleket tarapynan qurylysqa jumsalǵan kontsessiialyq shyǵyn tolyq ótelgenshe). Odan keiin kontsessiia nysany memleket menshigine ótip, ári qarai kontsessionerge 12 jylǵa senimdi basqarý negizinde paidalanýǵa beriledi. Kontsessiia merzimi – 20 jyl. Sheteldik kompaniialardyń qatysýymen áleýmettik nysandar salý isin buryn-sońdy estigen emespiz. Osy rette Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń investitsiia tartý baǵytyndaǵy is-sharalaryn ózge aimaqtarǵa tájiribe retinde usynýǵa bolatyndai. Mundai jaǵdaida el ekonomikasy órkendep, memleketimiz qýattana túseri haq.
Nurlan ÁÝBÁKIR
Vrezka
Búginde Shyǵys Qazaqstan oblysynda investitsiia túrli salalarǵa tartylyp jatyr. Ádette jumysqa qyry joq ákimder «investorlar tek qana munai-gaz sektoryna qarjy salýǵa yntaly» dep ózderiniń bul baǵytta jumys istei almaitynyn búrkemelep jatatyny jasyryn emes. Al sońǵy jyldary Shyǵysqa quiylǵan investitsiialarǵa nazar aýdarǵan adam bul sózdiń bos áńgime ekenin ańǵarar edi. Ata-babalarymyz «qalaýyn tapsa qar janady» dep beker aitpaǵan ǵoi. Osy turǵydan alǵanda Danial Ahmetov «qar jandyrǵan» biregei ákim bolyp turǵanyn moiyndaýymyz kerek.
