Ustazdyqty ulyqtaǵan ulaǵatty ǵalym
Qazaq ádebietinde qazdai tizilgen taý tulǵaly alyptarymyzdyń ómir jolyna kóz júgirtsek, óziniń qalyptasýyna yqpal etip, el qurmetine bólenýge jol siltegen ustazyna degen yqylasy erekshe. Óitkeni adam balasynyń ómirden óz ornyn tabar azamat bolýyna ata-ananyń ystyq yqylasy men ólsheýsiz eńbeginen kem kúsh jumsamaityn tulǵanyń biri ustaz ekeni de daýsyz. Ata-babalarymyzdan jalǵasqan sara joldyń parqyn bilip, ony qadir tutar óskeleń urpaq turǵanda bul mektep eshqashan úzilmeidi. Qaita onyń jańaryp, jańǵyrǵan zaman legimen jańasha qyrynan damyp otyratyny anyq.
Búginde kózinen jalyn otynyń ushqyny sezilgen talai shákirttiń qyrandai kók aspanda erkin samǵaýyna jol ashyp, ǵylym atty álemniń qasietti tabaldyryǵynan nyq attaýyna sebepker bolyp júrgen tulǵaly azamattyń biri – Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi, pedagogika ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalister odaqtarynyń múshesi, professor Baqtiiar Órisbaiuly Smanov. Árine, osynshama ǵylymi jáne laýazymdyq ataq-dárejesine qarap, kez-kelgen jas ol kisige alǵashynda shákirt bolýǵa júreksineri sózsiz. Dese de, Baqtiiar Órisbaiuly kishilikti kisilikten joǵary qoia bilgen parasat iesi. Ǵylymdaǵy orny qanshalyqty biik desek, shákirtke degen syilastyq qarym-qatynasy men adamgershilik izgi qasieti de aq basty Alataýdyń shyńyndai asqaq.
Akademik Baqtiiar Smanovtyń ómir jolynyń ózi keiingi urpaqqa tálim bererlik ónegege toly. Búginde Ózbekstan Respýblikasynyń Tashkent oblysyna qaraityn Bostandyq aýdanyndaǵy «Jańa aýyl» eldi mekeninde 1952 jyly dúniege kelgen ol týǵan aýylynan túlep ushyp biik maqsattarǵa qol jetkize bildi. Aǵaidyń aitýy boiynsha ákesi Órisbai atamyz da sanaly ǵumyryn ustazdyqqa arnap, aýyl balalarynyń saýatyn ashyp, olardyń el erteńine ainalar sanaly azamat boyp qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosqan. Týǵan aýyl halqyna ulaǵatty ustaz retinde syily bolǵan ákeni ózine úlgi tutqan Baqtiiar aǵai da osy joldy tańdap, ony óziniń qalyptasý jolyndaǵy armanynyń baspaldaǵy etkeni anyq. «Qyran uiada ne kórse, ushqanda sony iledi», – dep ata-babalarymyz aityp ketkendei, otbasyndaǵy ákeniń jarqyn beinesi bolashaq akademiktiń qalyptasýyna airyqsha yqpal etti.
Orta mektepti bitirgen soń, úkilegen arman jetegine erip, sol ýaqytta qara domalaq aýyl balalarynyń qoly jete bermeitin ásem qala Almatynyń tórinen oryn tepken S.M.Kirov atyndaǵy (qazirgi ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq) Qazaq memlekettik ýniversitetiniń Filologiia fakýltetine oqýǵa túsedi. Jastaiynan kórkem ádebietke jany qumar, talantty jas bul jerde bilikti ustazdardan tálim alyp, bilim qoryn odan ári tereńdetedi.
Baqtiiar aǵaimen ońashada ustaz ben shákirt bolyp áńgime-dúken qura qalsaq, aǵaidyń sonaý ótken ǵasyrdaǵy stýdenttik jyldaryna sapar shegip qaitamyz. Ásrese, sol ýaqytta ózine dáris bergen Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllin aǵamyzǵa erekshe toqtalyp, ol kisimen ótkizgen ýaqyttaryn esine alǵanda aǵaidyń janarynan batyrǵa degen inilik jáne shákirttik sheksiz qurmetti baiqaitynmyn. Men Baqtiiar aǵaidyń osy sózderin tyńdai otyryp, el yqylasyna bólengen dańqty batyrdyń kishipeiildigine, qarapaiymdylyǵyna qatty tańyrqaityn edim. Endi oilap qarasam, dańqty batyrdyń osy izgi qasietteri óz ustazymnyń boiyna daryǵanyn shákirtterine degen erekshe yqylasynan ańǵaramyn.
Mine, elimizge keńinen tanymal, ataqty ǵalymdardan dáris alyp, qanatynyń qataiýy Baqtiiar Smanovtyń 1973 jyly ýniversitettegi oqýyn aiaqtaǵan soń, sol kezdegi joldamamen jiberilgen aýyldyq jerde muǵalim bolyp qalyp qoimai, úlken qalada odan ári bilimin shyńdaýyna túrtki bolady. Ybyrai Altynsarin atyndaǵy Pedagogika ǵylymdary institýtynyń aspirantýrasyn, KSRO Pedagogika ǵylymdary akademiiasynyń Basshy kadrlar biliktiligin kóterý institýtynyń Joǵary kýrstaryn támamdaǵan ol rýhani turǵyda tolysa túsedi. Oqý-bilim men qyzmettik joldy qatar alyp júrse de, ár iske de jaýapkershilik tanyta bilgendikten ujym ortasynda abyroiǵa bólenedi. Qat-qabat qyzmettiń bel ortasynda júrip, ǵylymnan qol úzbegen Baqtiiar Órisbaiuly elimiz Táýelsizdigin alar tusta 1991 jyly Máskeýde «Qazaq orta mektebindegi joǵary synyptarda epikalyq shyǵarmalardyń keiipkerler beinesin taldaý» taqyrybyndaǵy kandidattyq jumysyn joǵary deńgeide qorǵap shyǵady. Árine, bul bir qaraǵanǵa ǵalymnyń kezekti bir izdenisiniń nátijesi sekildi kórinýi múmkin. Biraq qazaq ádebieti taqyrybyndaǵy kandidattyq dissertatsiiasyn Máskeý tórinde qorǵaý ekiniń-biriniń qolynan kele bermeitini, bul asa úlken jaýapkershilik pen izdenisti qajet etetini aitpasaq ta túsinikti. Mektep muǵaliminen bastaý alǵan eńbek joly ǵylymi institýttardaǵy izdenisterden soń, Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Ákimshiligi men Ministrler kabineti, Úkimet apparatyndaǵy jaýapty qyzmettermen jalǵasyn tabady. Bilim ministriniń keńesshisi, Jalpy orta bilim Bas basqarmasynyń bastyǵy, Ministrliktiń alqa múshesi sekildi kóptegen asa jaýapty qyzmet baspaldaqtarynan ótip, uiymdastyrýshylyq qabileti shyńdala túsedi. Kandidattyq jumysty ǵylymdaǵy órleýdiń baspaldaǵy etken bolashaq akademik, uzaq izdenis pen mol tájiribeniń arqasynda 2010 jyly arý qala Almatyda «Mektepte kórkem shyǵarmany taldaýdyń ǵylymi-ádistemelik negizderi» atty doktorlyq dissertatsiiany da tabysty qorǵap shyǵady.
Elimizdiń jaýapty laýazymdarda shyńdalyp, ǵylymda da óz qoltańbasyn qalyptastyrǵan Baqtiiar aǵaiymyzdyń memlekettik qyzmetterden keiingi eńbek joly elimizdiń beldi joǵary oqý oryndarymen tikelei ushtasyp jatyr. Bul óziniń bilim alǵan ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dan bastaý alǵan ustazdyq jol Qazaq ulttyq qyzdar pedagogikalyq ýniversitetinde Filologiia, tarih-filologiia, daiyndyq fakýltetterinde dekan, Almaty oblysy mamandar kásibin damytý institýtynda kafedra meńgerýshisi, Bilim berý júiesiniń basshy jáne ǵylymi-pedagogikalyq kadrlary biliktiligin arttyratyn Respýblikalyq institýt direktory, Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetinde Apparat jetekshisi, Akademik S.Qirabaev atyndaǵy qazaq ádebieti kafedrasynyń meńgerýshisi sekildi basshylyq qyzmettermen de jalǵasyn tapty. Qandai jaýapty qyzmette júrse de, Baqtiiar Órisbaiuly ǵylymnan eshqashan qol úzgen emes. Elimizdegi ǵylymi basylymdar men buqaralyq aqparat quraldarynda búgingi tańda da da aǵaidyń taǵylymy mol maqalalary úzdiksiz jariialanyp turady. Búginde Akademik S.Qirabaev atyndaǵy qazaq tili men ádebieti kafedrasynyń professory bolyp qyzmet atqaratyn Baqtiiar Órisbaiuly – Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalister odaqtarynyń múshesi, «Qazaq tili men ádebieti», «Ulttyq tárbie», «Pedagogika jáne psihologiia» jýrnaldary Aqyldastar alqasynyń múshesi, Abai atyndaǵy QazUPÝ-dyń «Filologiia ǵylymdary» seriiasy Habarshysynyń Bas redaktory.
Sondai-aq, Qyrǵyz Bilim berý akademiiasy men I.Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýniversiteti janyndaǵy pedagogika ǵylymdarynyń doktory (kandidaty) ǵylymi dárejesin berý jónindegi dissertatsiialyq keńestiń múshesi, otandyq ǵylymnyń baýyrlas qyrǵyz elimen bite qainasyp, jan-jaqty damýyna ólsheýsiz úles qosyp júrgen ǵalym-akademik. Qyrǵyz halqynyń birtýar azamaty, ataqty Shyńǵys Aitmatovtyń shákirti ári zertteýshisi, akademik Abdyldajan Ahmatalievpen arasyndaǵy ǵylymi áriptestik, úlken dostyq pen syilastyqqa ulasýy búgingi urpaqqa tálimi mol ónege. Bul bailanys keshegi qazaq-qyrǵyz alyptarynyń baýyrlastyq syilastyǵynyń tamyryn tereńge jaiǵanyn kórsetedi.
Akademik B.Smanov Qazaq KSR halyq-aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri, Qazaqstan Respýblikasy bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, Qazaqstan Respýblikasy mádeniet salasynyń úzdigi, Qazaqstan Respýblikasynyń ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin tósbelgileriniń, Y.Altynsarin, «Qazaqstan Konstitýtsiiasyna – 20 jyl», Halyqaralyq Túrksoi uiymynyń S.Qadyshev, «Báiterek-Keldibek» qoǵamdyq qorynyń «Eren eńbegi úshin» medaldarynyń iegeri, Halyqaralyq Jambyl atyndaǵy syilyqtyń jáne «Ult qairatkeri» qurmetti ataǵynyń iegeri. Sonymen qatar 2017 jyly óziniń bilim salasyndaǵy qajyrly eńbeginiń arqasynda QR Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi bolyp biraýyzdan sailandy.
Sonymen qatar ol ǵalym-ustaz, dini-imandylyq, rýhani-adamgershilik taqyrybyna bailanysty tarihi-tanymdyq, saiasi-aqparattyq taldaý maqalalar jazyp júrgen zerdeli zertteýshi. Jalpy jiyny 450-den astam ǵylymi eńbekterdiń avtory (onyń ishinde 9 monografiia, 15 oqýlyq, oqý-ádistemelik quraldary bar). Olar 20 jyldan astam ýaqyttan beri elimizdiń orta mektepterinde keńinen qoldanysta.
Baqtiiar aǵaidy men ýniversitet qabyrǵasynda oqyp júrgen kezden-aq ádebiettiń ádisker-ǵalymy retinde syrttai tanitynmyn. Óitkeni sol ýaqytta ózim de osy mamandyqtyń magistratýrasynda bilim alyp jatqandyqtan ádistemege kelgende ol kisiniń eńbekterine toqtalmai ketý múmkin emes edi. Oqýdy bitirgen soń, ózim bilim alǵan qara shańyraqtyń saitynan «Aqparattyq resýrstar bólimine» veb-redaktor kerek degen habarlandyrýdy oqyp, baǵymdy synap kórý úshin ýniversitettiń kadr bólimine qujattarymdy alyp bardym. Sol ýaqyttaǵy kadr bóliminiń bastyǵy Oralgúl Jailaýbaevna qujattarymmen tanysyp otyryp:
– Siz, 210-shy kabinetke baryńyzshy. Sol jerde Rektor apparatynyń jetekshisi otyrady, – dep ekinshi qabatqa jón siltedi.
Men jasqana basyp, 210-shy kabinettiń esigin ashtym. Ishinde otyrǵan aq-sary kelgen hatshy qyzben sálemdesken soń, kadr bólimi basshysynyń nusqaýymen kelgenimdi aittym. Sonda ol:
– Baqtiiar Órisbaiuly rektordyń qabyldaýynda, kúte turyńyz, – dedi. Bul esim maǵan burynnan tanys, ózin júzbe-júz kórmesem de eńbekterimen azdy-kópti tanystyǵym bar. Baqtiiar aǵaidyń tulǵasyn ózimshe kóz aldyma elestetip otyrǵanymda esikten ózi kirip keldi. Men ornymnan jalma-jan ushyp turyp, sálemdestim. Joq, men oilaǵandai qorqynyshty emes eken. Meni jas demei jyly shyraimen qolyn usynyp, kelgen sharýamdy surady. Men ile-shala habarlandyrý boiynsha kelgenimdi, kadr bólimi osynda jibergenin aityp, túiindememdi qolyna ustattym. Ózim artynan júrip kabinetine ere kirdim.
– Sen, bizdiń túlek ekensiń ǵoi, jazýǵa qalaisyń, – dedi Baqtiiar aǵai túiindememe qarap otyryp.
– Ortasha, dedim men sasqalaqtap.
– Jaza bilgen jaqsy, keiin ózińe kerek bolady. Úsh ailyq synaq merzimimen jumysqa qabyldaimyz, jaqsy nátije kórsetseń ary qarai jalǵastyramyz, – dedi aǵai.
– Jaraidy, dedim. Ishtegi qýanyshtan daýysym qattyraq shyǵyp. Sol tanystyq kele-kele úlken syilastyqqa ulasty. Baqtiiar aǵai óziniń áli siiasy keppegen maqalalarymen bólisip, týyndysy jaiynda oiymdy surap, pikir bildirip jatsam maqtaýymdy asyryp qolpashtai jóneletin. Sondai sátterde úlken ǵalymnyń tóbemdi kókke jetkizýi meni erekshe áserge bóleitin. Basshy men qyzmetker retindegi áriptestik qarym-qatynas ustaz ben shákirt bailanysyna ulasty. 2017 jyly ózim oqyǵan fakýltettiń Phd doktorantýrasyna Ádebiettaný mamandyǵy boiynsha oqýǵa tústim. Ol ýaqytta aǵai da bizdiń kafedraǵa meńgerýshi bolyp, tórtinshi qabattaǵy 410-shy dárishanaǵa kelip jatty. Óitkeni sol jyldyń kókteminde bizdiń kafedraǵa akademik Serik Qirabaev atamyzdyń 90 jyldyǵyna orai aty berilgen bolatyn. Sol kezde bul dárishana kafedra meńgerýshisiniń kabineti retinde jasaqtalǵan edi. Aǵaidyń tikelei shákirti bolyp bekitilgen kúnnen bastap bizdiń bailanysymyz odan ári nyǵaia tústi. Men ózimniń bilgenimshe jazǵan dúnielerime aǵaidyń atyn qosaqtap jazyp, jariialaýǵa usyný úshin ol kisige alyp keletinmin. Sol kezde jekpe-jekte qarsylasqa ese jiberip, bet álpeti qyzyl qanǵa boialǵan sportshydai kúi keshken aq paraqtaǵy ádemi jazýlarymdy kórgende qalam ustaýǵa endi qaityp júregim daýlamai qalatyn. Biraq erinbei oqyp, óziniń oiyn qaita qosyp, maqalamnyń qundylyǵyn arttyryp bere otyryp, Baqtiiar aǵai:
– Oiyń jaqsy, úrlese tutanatyn shoq sekildi. Degenmen ony meiilinshe kórkem etkeniń durys. Óziń jazyp, meniń familiiamdy qosa tirkep qoiypsyń, sol sebepti maqalany akademiktiń kózimen qaraýyma týra keldi, – dep aǵai shabyttandyryp qoiatyn. Baspasóz ortalyǵynda qyzmette júrip, ýniversitet jetistikterin gazetke jazýdan bastalǵan jazý ónerime qanat bitirgen Baqtiiar Órisbaiulynyń ystyq yqylasy edi. Qandai maqalam bolmasyn, jurt aldyna jasqana kiretin basshyǵa eskertýsiz erkelei basyp bir qaratyp alatyn edim. Sondai sátterde ózi jumystan bas almai jatsa da, «Shoqash sen shái qoiyp jiber», ekeýmiz seniń maqalańdy talqylap tastaiyq dep bárin ysyryp qoiatyn edi. Mine, ustazymnyń osy izgi qasieti meniń ǵylym jolyna kelýime zor yqpal etti.
Búginde 70-tiń shyńyna shyǵyp otyrǵan akademik Baqtiiar Órisbaiuly áli de talai shákirttiń júregine nur seýip, qalamyn ushtaityny sózsiz. Shákirtiniń jan dúniesin kóz janarynan uǵynatyn ardaqty ustazyma tileitinim zor densaýlyq, uzaq ǵumyr, otbasyna baq-bereke. Sóz sońynda ǵylymdaǵy tuǵyryńyzdan eshqashan tómendemeńiz Baqtiiar aǵai degim keledi.
Shoqan Quttybaev, Abai atyndaǵy QazUPÝ, akademik S.Qirabaev atyndaǵy qazaq tili men ádebieti kafedrasynyń magistr, aǵa oqytýshysy
