«Ulttyq qor – balalarǵa» prezidenttik baǵdarlamasy: úsh jyl ishinde balalarǵa $2,5 mlrd-tan astam qarajat aýdaryldy

Qasym-Jomart Toqaev tutas ult taǵdyryn moinyna alǵan jeti jylda elimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq jáne saiasi damý modelinde aýqymdy ári júieli ózgerister boldy. Bul jyldar jer betin túgel jailaǵan pandemiia, álemdik ekonomikanyń baiaýlaýy, infliatsiialyq jáne logistikalyq syn-tegeýrinder, geosaiasi turaqsyzdyq siiaqty jahandyq ahýaldyń asa kúrdeli kezeńimen, sondai-aq jyldar boiy jalǵasqan ishki ekonomikalyq ári saiasi teńsizdikterdi eńserý qajettiligimen tuspa-tus keldi.

Kúrmeýi qiyn, qordalanǵan túit­kilderge qaramastan, Prezidentimiz turaqtylyqty qamtamasyz etip, Qazaqstan serpindi damý jolyna tústi.

Kóptegen syn-qaterge jaýap retinde birinshi kezekte memleketimizdiń uzaqmerzimdi ornyqtylyǵyn nyǵaitýdy maq­sat etken aýqymdy reformalar júzege asyryldy. Prezident Toqaev jalań uran men popýlizmge jol bergen joq, ýaqytsha nátijelerge de eshqashan iek artqan emes. Memleket basshysy halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sartýǵa, ekonomikalyq jáne saiasi turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan eldiktiń myzǵymas berik tuǵyryn qalyptastyrý jolynda eńbek etip keledi.

Mundaǵy nátijeniń bári kóz aldymyzda.

2025 jyly álemdik ekonomikanyń ósimi 3,3%-dy qurasa, Qazaqstanda ishki jalpy ónim 6,5%-ǵa artty.

Ekonomikanyń qurylymy da ózgerdi. Buryn ósim negizinen syrtqy shikizattyq koniýnktýraǵa táýeldi bolsa, búginde ol Memleket basshysynyń júieli sheshim­de­­riniń arqasynda shikizattyq emes sektorlar men ishki suranystyń esebinen ósip keledi.

Osylaisha, ekonomikanyń ósýine óńdeý ónerkásibi, qurylys, saýda, kólik jáne qyzmet kórsetý salalary barynsha úles qosyp otyr.

Jeti jyl ishinde nominaldy IJÓ 1,7 esege ulǵaiyp, 2019 jylǵy 181,7 mlrd dollardan 2025 jyly 305,9 mlrd dollarǵa deiin ósti. Jan basyna shaqqandaǵy IJÓ de turaqty túrde artyp, 2019 jylǵy 9,8 myń dollardan 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha 15 myń dollarǵa deiin jetti.

Óńdeý ónerkásibiniń kólemi 2,5 eseden astam, iaǵni 2019 jylǵy 11,5 trln teńgeden 2025 jyly 30,63 trln teńgege deiin ósti. IJÓ qurylymynda óńdeý ónerkásibiniń úlesi 11,4%-dan 12,7%-ǵa deiin ulǵaisa, kerisinshe ken óndirýshi sektordyń úlesi 14,5%-dan 12%-ǵa deiin qysqardy.

Atalǵan kórsetkishterdiń syrtynda jańadan boi kótergen ondaǵan iri zaýyt pen myńdaǵan jumys orny tur. Qostanai oblysynda KIA avtokólikterin shyǵaratyn jáne shoiyn quiý zaýyttary iske qosyldy, Qaraǵandy oblysynda turmystyq tehnika men avtomobil shinalary, Atyraý oblysynda polipropilen óndiristeri jolǵa qoiyldy, Almaty oblysynda volfram kontsentraty shyǵaryla bastasa, Pavlodar oblysynda temirjol tehnikasyna arnalǵan qosalqy bólshekter óndirisi, Shymkentte aliýminii qaptama óndirisi men baǵaly metaldardy qaita óńdeý jáne basqa da kóptegen óndiris orny jumysyn bastady.

El ekonomikasynyń damýyndaǵy kósh­basshy salalardyń biri – búginde tu­raq­ty ósim kórsetip otyrǵan qurylys sek­tory. Tek ótken jyldyń ózinde eli­mizde 20 mln sharshy metrden astam tur­ǵyn úi paidalanýǵa berildi. Bul kólem eki birdei oblys ortalyǵy – Pavlodar men Qostanai qalalarynyń jalpy tur­ǵyn úi qorynan asyp túsedi.

Halyqaralyq valiýta qorynyń derek­te­rine sáikes, Qazaqstan álemdegi eń iri top-50 ekonomikanyń qataryna endi, sondai-aq ortasha jyldyq ekonomikalyq ósim qarqyny boiynsha da alǵashqy bestiktiń ishinde tur.

World Competitiveness Ranking rei­tinginiń málimeti boiynsha memleke­timiz jahandyq básekege qabilettilik indeksinde 34-orynǵa ie boldy. Bul elimizdiń investitsiialyq jáne iskerlik tartymdylyǵynyń nyǵaia túskenin ai­ǵaqtaidy. Ekonomika «bir salaǵa bai­lanyp qalǵan» baǵytynan aryldy deýge bolady, qazirgi tańda ken óndirý sek­toryndaǵy ýaqytsha terbelister makro­ekonomikalyq ahýaldyń turaqty­ly­ǵyna pálendei áser etip jatqan joq. Bul damýdyń anaǵurlym qalyptasqan ári teńgerimdi úlgisine bet burǵanymyzdy kórsetse kerek.

Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń investitsiialyq saiasaty ekonomikany jańǵyrtýdyń negizgi quraldarynyń birine ainaldy.

Jeti jyl ishinde negizgi kapitalǵa sa­lynǵan investitsiialar kólemi 12,6 trln teńgeden 22,7 trln teńgege deiin ósti. Onyń ústine qurylymy da ai­tar­lyqtai ózgerdi: qarjynyń negizgi bóligi óńdeýshi ónerkásipke, infra­qu­ry­lymǵa, energetikaǵa, logistika men agro­óner­kásip keshenine baǵyttalyp otyr.

Agroónerkásip keshenin damytý mem­le­­kettiń strategiialyq basymdyǵy bolyp qala beredi. Azyq-túlik qaýipsizdigi, salany jań­­­­ǵyrtý, eks­porttyq áleýetti arttyrý – munyń bári aýyl turǵyndarynyń tur­mys jaǵ­­­­­daiyn jaqsartýmen tyǵyz bai­la­­­nysty.

Sýar­maly eginshilik pen infra­qu­ry­lymdy damytýǵa erekshe kóńil bólinip ke­ledi: aldaǵy ýaqytta sýarmaly alqap­­tar­­dy 2,5 mln gektarǵa deiin jetkizý kóz­de­­lip otyr.

Irrigatsiialyq júieler, elevatorlar, óńdeýshi qýattar men logistikalyq tiz­bekterdi jańǵyrtý jumystary jal­ǵa­sý­da. Mal sharýashylyǵyn qoldaý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýdi kúsheitý qosylǵan quny joǵary ónimder shyǵarýǵa múmkindik beredi.

Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi jeti jylda shamamen eki esege, iaǵni 2019 jylǵy 5,2 trln teńgeden 2025 jyly 9,8 trln teńgege deiin, azyq-túlik óndi­ri­­siniń kólemi 1,7 trln teńgeden 3,9 trln teńgege deiin ósti.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes, salany qoldaý kólemi jylyna bir trillion teńgege jetkizildi, sharýalarǵa tiisti qarajat budan bylai erte bastan bóli­­nedi.

Náti­jesinde, aýyl sharýashylyǵy ju­mys­­­tarynyń sapasy aitarlyqtai jaq­sar­dy, al fermerler óz kezeginde jyl saiyn elimizdi mol ónimmen qamtamasyz etip keledi.

Qazaqstan dástúrli túrde álemdik na­ryqqa astyq pen un jetkizip otyrǵan je­tekshi memleketterdiń qataryna kiredi, sondai-aq aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksportynyń geografiiasy da Ortalyq Aziia men Aýǵanstannan bastap Taiaý Shyǵys elderi men Qytaiǵa, Eýropalyq odaqqa jáne basqa da baǵyt­tarǵa qarai keńeiip keledi.

Ónerkásip sektorynda «Báiterek» investitsiialyq holdingi arqyly búkil elimiz boiynsha júzdegen joba qar­jy­landyryldy. Sonyń ishinde Al­ma­tyda jeńil avtokólikter óndirisin, Qaraǵandy oblysynda Qarmet bolat quiý ónimderi kásipornyn, Pavlodar oblysynda Qazaq­stan elektroliz zaýytyn, Túrkistan obly­synda Ecoculture-Eurasia jylyjai keshe­nin, Almaty oblysynda «Shin-lain» balmuzdaq shyǵaratyn óndiris ornyn atap kórsetýge bolady.

Jeti jylda «Báiterek» arqyly qar­jy­­landyrý kólemi 2,9 trln teńgeden 10,4 trln teńgege deiin ulǵaidy. Qazir­gi ýaqytta holdingtiń qarjylyq qoldaýy­men metallýrgiiada jalpy quny 3,9 trln teńge bolatyn 23 joba júzege asyrylýda, mashina jasaý salasynda 610,6 mlrd teń­ge­ge 21 joba qarjylandyrý kezeńinde bolsa, himiia ónerkásibinde quny 636 mlrd teń­geni quraityn 11 joba, al agroónerkásip kesheninde 415,9 mlrd teńge bolatyn 69 joba júzege asyrylyp jatyr.

Memleket basshysy ishki ósim men negizgi jumyspen qamtý kózi retinde mikro jáne shaǵyn biznesti damytýǵa erekshe mán beredi. Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń IJÓ-degi úlesi 40,5%-ǵa jetti, atalǵan sektorda shamamen 4,5 mln adam jumys isteidi, bul – eńbekke qabi­let­ti halyqtyń teń jartysyna jýyǵy.

Shaǵyn kásiporyndardyń belsendiligi tek saýda men qyzmet kórsetý salalarynda ǵana emes, sonymen qatar qurylys, kólik jáne óńdeý ónerkásibinde de artyp kele jatqanyn aita ketken jón.

Shaǵyn biznes iri jobalardyń jet­kizý tizbegine keńinen qosyla bastady. Ákimshilik kedergiler azaiyp, paiyzdyq mólsherlemelerdi sýbsidiialaý, kepildik berý jáne damý institýttarynyń baǵ­dar­la­malary arqyly qarjylandyrý júiesi qoljetimdi bola tústi.

Jyl saiyn myńdaǵan jobaǵa qol­daý kórsetilip, osy sektordaǵy kásip­ker­lerge arnalǵan jeńildetilgen qarjy­landyrý kólemi júzdegen milliard teńgege jetti. Sonymen birge memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrý tirkeý men esep berýdi jáne qoldaý sharalaryn alý rásimderin jeńildetip otyr.

Jańa investitsiialyq kezeńniń eleýli jobalarynyń ishinde Alatau City kópsalaly ýrbanistikalyq klas­teriniń orny erekshe. Prezident tapsyrmasy boiynsha jańadan boi kóteretin qala innovatsiialyq ekonomikany, joǵary teh­no­logiialyq óndiristerdi, bilim berý men is­kerlik infraqurylymdy damytýǵa tyń serpin beretin ósýdiń jańa baǵytyna ainalmaq.

Belsendi geologiialyq barlaý ju­mys­tary arqyly elimizdiń mineraldyq-shikizat bazasyn keńeitý uzaqmerzimdi eko­no­mikalyq damý strategiiasynyń mańyzdy elementi bolyp tabylady.

Keiingi jyldary mys, nikel, kómir, altyn jáne sirek metaldardyń boljamdy qory bar ondaǵan perspektivalyq ýchas­ke anyqtaldy.

2026 jyldyń sońyna qarai Qazaqstan aýmaǵyn geologiialyq jáne geo­fizikalyq zertteý kólemi 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deiin jetedi.

Prezidenttiń tapsyrmasy boiynsha 2026–2028 jyldary geologiialyq barlaý jumystaryna memleket tarapynan 240 mlrd teńgege jýyq investitsiia salynady. Bul ótken jiyrma jyl boiy osy salaǵa jumsalǵan barlyq shyǵynnyń kólemine sáikes keledi.

Buǵan qosa, syrtqy investorlardyń tarapynan da qyzyǵýshylyq baiqalyp otyr. Osy oraida qajetti sheshimderdiń bári ulttyq múddelerimizdi eskere otyryp, qabyldanatyny anyq. Mundai aýqymdy jumys uzaqmerzimdi ónerkásiptik ósýdiń negizin qalyptastyrady.

Elimizdiń tranzittik áleýetiniń damýy – Memleket basshysynyń udaiy nazarynda. Munda Transkaspii halyqaralyq kólik baǵyty nemese Orta dáliz erekshe ma­ńyzǵa ie. Atalǵan baǵytta tasymal kólemi keiingi 7 jylda 5 ese ósti.

Zamanaýi temirjol infraqurylymy tranzittik áleýetti damytýǵa múmkindik beredi. Máselen, elimizde keiingi jeti jyl ishinde 1 myń shaqyrymǵa jýyq jańa temirjol salyndy, 9,5 myń shaqyrym jol jóndeý jumystarymen qamtyldy, onyń ishinde 3,5 myń shaqyrymǵa kúrdeli jóndeý júrgizildi.

Shymkent, Aqtóbe, Qaraǵandy qalala­ryn­daǵy jáne shekara mańyndaǵy temir­jol toraptaryn jańǵyrtý ótkizý qabi­le­tin art­tyryp qana qoimai, óńirlerdiń ózara bailanysyn nyǵaityp, logis­tika­lyq shy­ǵyndardy azaitýǵa sep­tigin tigiz­di, osy­laisha, eldiń tranzittik áleýe­tin kúshei­tip, ishki naryqty keńeite tústi.

Biyl biz uzaq jyl boiy jóndeý kór­me­gen, shyntýaitynda, ábden tozyǵy jetken 124 temirjol vokzalyn jańǵyrtý ju­mystaryn aiaqtaimyz.

Teńiz porttarynyń óndiristik qýa­tyn keńei­tý qolǵa alyndy, terminaldar jańar­tylyp, ótkizý qabileti artyp keledi. Ne­giz­gi toraptyń biri – Jetisý ob­ly­­syn­daǵy «Qorǵas» qurǵaq júk porty ar­qyly jyl saiyn júzdegen myń konteiner ótedi.

Almaty jáne Jetisý oblystarynda júk­terdi bir ortalyqqa shoǵyrlandyryp, óńdeý­­den ótkizetin logistikalyq orta­lyq­tar jelisi quryldy.

Jeti jyldyń ishindegi aýyz toltyryp aitatyn taǵy bir jait – 25 myń shaqy­rymnan astam avtomobil joly salynyp, kúrdeli jóndeýden ótti, sol siiaqty Ortalyq-Ońtústik, Ortalyq-Shyǵys, Batys-Shyǵys negizgi dálizderi iske asyryldy, barlyq óńirde jergilikti joldar jelisi edáýir jańartyldy.

Buǵan deiin uzaq jyl boiy júieli qar­jylandyrýdan tys qalyp kelgen jer­gi­likti joldardy jóndeý men jańadan salý ekonomikaǵa mýltiplikativti áser berdi: shyǵyndar qysqaryp, saýda-sat­tyq kólemi ósti, shaǵyn jáne orta biznes damyp, óńirlerdiń investitsiialyq tar­tym­dylyǵy arta tústi. Is júzinde kúre jol­dar elimizdiń ekonomikalyq keńis­ti­giniń negizine ainaldy. Atalǵan baǵytta ju­mystar jalǵasyp jatyr.

Teńiz porttarynyń qazirgi jalpy ótkizý qabileti 22 mln tonnany, onyń ishinde Aqtaý porty arqyly shamamen 15 mln tonna jáne Quryq porty arqyly 7 mln tonnany quraidy.

2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha porttar arqyly júk ótkizý 8 mln tonnaǵa deiin artty, konteinerlik tasymal kólemi 90 myńǵa jetti. Salystyrý úshin aitsaq, 2024 jyly bul kórsetkish shamamen 60 myń konteiner bolǵan edi.

Aviatsiia salasy da turaqty túrde ósim kórsetip keledi: eger 2023 jyly áýejailar 26 mln jolaýshyǵa qyzmet kórsetse, 2025 jyly bul kórsetkish 31,8 mln-ǵa jetti. Qazaqstan 30-dan astam elmen áýe qatynasyn ornatty, 130 baǵyt boiynsha 600-den astam reis qaty­nap tur. Sonymen qatar áýejailar jań­ǵyr­ty­lyp, jańa terminaldar salynýda, infraqurylymdar jańartylyp jatyr.

Biyl Katonqaraǵaida, Zaisanda, Kendirlide, Arqalyqta 4 jańa áýejai iske qosylmaq. Arqalyq qalasyndaǵy 30 jyldan astam ýaqyttan beri qańyrap, qa­raý­syz qalǵan áýejai Prezidenttiń tike­lei tapsyrmasymen qalpyna kel­tirilýde.

Kólik infraqurylymynyń damýy týristik salaǵa da tikelei áser etti. 2022 jyldan bergi pandemiiadan keiingi qalpyna kelý kezeńinde elimizge saiahattap kelýshiler qatary Qytai, Úndistan, Parsy shyǵanaǵy elderinen kelgen týrister esebinen turaqty ósip keledi. Iri halyqaralyq Lonely Planet nusqaýlyǵy Qazaqstandy Best in Travel 2025 reitingine engizdi, CNN jáne The New York Times Almatyny úzdik týristik baǵyt retinde atap ótti, al Shymbulaq Condé Nast Traveler nusqasy boiynsha úzdik álemdik baǵyttar qataryna engizildi.

Osyny eskere otyryp, Memleket basshysy Almaty taý klasterin odan ári damy­tý qajettigin atap ótti. Jobanyń tabys kózi de aiqyn: taý kýrortynyń infra­­­qu­ry­­lymyna salynǵan árbir dollar kýrort­­­­­tyq ekonomikaǵa shamamen bes dollar jáne jalpy týrizm ekonomikasyna 15 dol­­lar kiris ákeledi.

Osynaý aýqymdy jobany júzege asyrý myńdaǵan jumys ornyn ashyp, jyl saiyn shamamen 100 mlrd teńge salyq túsim­derin qamtamasyz etedi.

Prezident tapsyrmalaryna sáikes mundaǵy barlyq jumys álemdik standarttar deń­geiin­degi ekologiialyq talaptardy qatań saqtai otyryp júrgiziledi.

Memleket basshysy kúrdeli sala­lar­dyń biri – energetika jáne turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyǵy júie­sin saýyqtyrý baǵytynda da batyl sheshimder qabyl­dady. Atalǵan salalarda júr­gizilip jatqan aýqymdy jumystar – jer jer­degi bytyrańqy jobalar emes, infra­qurylymdyq múmkindikti arttyra túsý jolyndaǵy júieli saiasattyń kórinisi.

Prezident atap ótkendei, «Energetika jáne turǵyn-úi kommýnaldyq sharýashy­ly­ǵy kez kelgen memlekettiń ómir súrýine asa qajetti tuǵyr sanalady». Aýqymdy reformalar bastaý alǵanǵa deiin birqatar óńirlerde generatsiialyq qýat kózderi men jylý jelileriniń tozýy 70%-ǵa deiin jetse, kei óńirlerde bul kórsetkish 80%-dan asyp ketken edi. Energetikalyq nysandarda bolǵan iri apattar saldarynan saqyldaǵan sary aiazda kei qalalardaǵy turǵyn úiler jylýsyz qalǵan qiyn sátti eshkim de umyta qoimaǵan shyǵar.

Búginde júrgizilip jatqan tarifterdi yryqtandyrý jáne investitsiialar tartý saiasaty burynǵydai «jantalasa jamap-jasqaýdan» góri salany sapaly deńgeide jańǵyrtýǵa múmkindik berdi.

Qaraǵandy, Óskemen, Jezqazǵan, Ekibastuz, Balqash qalalarynda JEO-ny jańǵyrtý jobalary júzege asyrylyp jatyr. Almaty, Temirtaý, Ridderde jylý qýattary jańartylýda, sonymen birge Aqtaý, Atyraý, Oral, Taraz, Ekibastuz (GRES-2) qalalarynda stansalardyń qýattaryn keńeitý jumystary jalǵasýda. Odan bólek Aqtóbe, Atyraý, Óskemen, Kókshetaý, Qyzylorda, Semei, Taraz, Túrkistan, Ekibastuz (GRES-3) qalalarynda jańa generatsiia kózderiniń jobalary bo­iynsha jumystar júrgizilip keledi.

Osymen ekinshi jyl qatarynan jylý maýsymy aitarlyqtai apatsyz ótip jatyr deýge bolady.

Prezident energetikalyq turaqty­lyq­ty ulttyq qaýipsizdik máselesi dep atap, mundaǵy sheshimder ondaǵan jyldar ilgeri qabyldanýǵa tiis ekenin únemi aityp keledi. Bul rette elimizde elektr energiiasyn óndirý josparly túrde ósýde. Máselen, ol 2019 jylǵy 106 mlrd kVt/saǵattan 2025 jyly 123,1 mlrd kVt/saǵatqa deiin jetti. Salystyrmaly túrde aitsaq, jeti jylda iske qosylǵan qýat­tar­dyń jalpy kólemi Almaty qala­sy men Almaty oblysynyń bir jarym jyldyq tutynatyn elektr energiiasyna teń.

Jalpy alǵanda, 2027 jyldyń birinshi toqsanynyń sońyna qarai Qazaqstan elektr energiiasy tapshy elder qatarynan shyǵyp, profitsittik deńgeige ótedi.

Sol siiaqty Almatydaǵy JEO-2 men JEO-3-ti tabiǵi gazǵa aýystyrýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Bul eki JEO-ny tolyq kóshirý osy jyldyń sońyna deiin aiaqtalady. Birneshe júz milliard teńge turatyn jobalar qalanyń ekologiiasyn aitarlyqtai jaqsarta túspek.

Uzaqmerzimdi generatsiia balansyn qalyptastyrý úshin atom energetikasyn damytý mańyzdy sheshim boldy.

AES qurylysy elektr qýatyna sura­nys arta túsken búgingidei jaǵdaida ziiandy qaldyqtardyń aýaǵa taralýyn azai­typ, generatsiia kózderin ártarap­tan­dy­rýdy qamtamasyz etedi.

Joba, sonymen qatar, aldaǵy ýaqyt­taǵy tehnologiialyq damýdyń, óndiris­ti lokalizatsiialaýdyń jáne injenerlik kadr daiarlaýdyń berik negizi bolmaq.

Prezident jariialaǵan «Taza Qazaq­stan» bastamasy jalpyulttyq ideia­ǵa ulasty. Búkil el boiynsha million­daǵan adam ekologiialyq aktsiia­larǵa shyǵyp, tabiǵi aimaqtardy qoqystan tazartý, kógaldandyrý, qalpyna keltirý jumystaryn júrgizip jatyr. Júzdegen myń tonna qoqys jinalyp, milliondaǵan aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy. Osy ideia­nyń arqasynda ekologiialyq máde­niet qalyptasyp, tazalyq pen tártip kúndelikti ómir saltyna ainaldy.

Prezident «Árkim ózinen bastaýy kerek» qaǵidatyna óz tájiribesimen úlgi kórsetip keledi. Memleket basshysy qorsha­ǵan ortanyń ǵana emes, adamnyń oi-sanasynyń tazalyǵyna da airyqsha mán beredi. Bul bastama el azamattarynyń, ásirese jastardyń tarapynan qoldaý ta­ýyp, aýqymdy qoz­ǵa­lysqa ainaldy.

Ekologiialyq kún tártibinde Memleket basshysy sý qaýipsizdigi máse­lesine basa nazar aýdaryp otyr. Prezident tapsyrmasy boiynsha qazir 20 jańa sý qoimasyn salý, keminde 15 myń shaqyrym irrigatsiialyq kanaldy rekonstrýktsiia­laý baǵdarlamasy júzege asyrylyp keledi.

Elimizdegi kólemdi sý aidyndary – Kaspii men Aral teńizderin saqtap qalý máse­lesi birinshi kezekke shyqty. Eli­­­mizde atalǵan akvatoriianyń ózekti máse­­le­lerin tereń zerdeleý úshin Kaspii teńizi­niń Qazaq ǵylymi-zertteý institýty quryldy.

Jinaqtap kelgende bul ekologiialyq qaýip­sizdik pen tabiǵatty turaqty pai­da­­la­nýdyń keshendi tásilin qalyp­tastyrady.

Jahandyq sý resýrstary taqyrybyn­­daǵy mańyzdy máselelerdiń biri – muz­dyq­tardy saqtap qalý. Sarapshy­­lar­dyń boljamynsha, 2100 jylǵa qarai Ortalyq Aziiadaǵy muzdyqtar kólemi aitar­lyqtai kishireiedi. Prezident osy máselelerge de airyqsha nazar aýdaryp otyr. Qasym-Jomart Toqaev halyqaralyq deńgeide «Sý munaralary seriktestigin» qurý bastamasyn kóterdi, onyń maqsaty – muz­dyqtardy zertteý ári qorǵaý úshin jahan­dyq zertteý ortalyqtarynyń kúsh-jige­rin biriktirý, sol arqyly gliatsio­­­lo­­­­giia­­­lyq ǵylymdy qoldaýdy ortaq bir júiege keltirý.

Áleýmettik saiasatta da sapaly reformalar júzege asyrylyp jatyr. Biýd­jet­tegi áleý­mettik maqsattaǵy shy­­­ǵys­tar buryn­ǵy­synsha joǵary deńgeide saqtalyp otyr, máselen, 2025 jyly respýblikalyq biýdjetten atalǵan salaǵa 9,3 trln teńge baǵyttaldy, bul jalpy shyǵystardyń 36,5%-yn quraidy.

Sonymen qatar qoldaý kórsetý filosofiiasy da ózgertildi: kómek maqsatty, ádil ári yntalandyratyndai bolýy kerek. Al keiingi ýaqyttary qarqyndy engizilip jatqan tsifrlyq quraldar úi sharýashylyqtarynyń damýyn dálirek baǵalaýǵa, tiimsiz tólemderdi qysqartýǵa jáne resýrstardy neǵurlym ózekti baǵyt­­tarǵa qaita bólýge múmkindik beredi.

Osy tusta keiingi jyldary adami kapitalǵa jumsalatyn investitsiialar aitarlyqtai óse túskenin aita ketý kerek: bilim berý men ǵylymǵa salynǵan inves­titsiialar bes eseden asty, densaýlyq saqtaý men áleýmettik qyzmet kórsetýge 3,7 ese ósti. Mańyzdy kórsetkishterdiń biri – ómir súrý uzaqtyǵy, ol elimizde shamamen 76 jasqa jetti, bul kórsetkish 2019 jylmen salystyrǵanda 3 jylǵa artyq.

Óskeleń urpaqtyń jaǵdaiyna da erek­she kóńil bólinip keledi. Osy oraida «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy – Prezi­denttiń mańyzdy bastamalarynyń biri.

Baǵdarlama sheńberinde qazaqs­tan­dyq balalardyń shotyna Ulttyq qor­dyń investitsiialyq kirisinen jyl saiyn qarajat aýdarylady, ony ár bala 18 jasqa tolǵannan keiin bilim alýǵa nemese turǵyn úi jaǵdailaryn jaqsartý maq­sa­tynda paidalana alady. Baǵdarlama júzege asy­­­­ryl­ǵan úsh jyl ishinde elimizdegi jeti mln balanyń shotyna 2,5 mlrd dollardan astam qarajat aýdaryldy.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha 2026–2030 jyl­darǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» biryńǵai baǵ­dar­lamasy bekitildi, ol Qazaqstandaǵy bala­lardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qam­tamasyz etý bo­iynsha barlyq qol­­­da­­­nystaǵy jáne josparlanǵan is-shara­­­lardyń basyn biriktiredi. Atalǵan qujat eldegi árbir balanyń quqyqtary men ál-aýqatyn júieli túrde qorǵaýdy qam­­­ta­masyz etetin ornyqty memlekettik saia­sattyń negizi bolyp tabylady.

Budan bólek, Memleket basshysy aiqyndap bergen basymdyqtardyń biri – mektep infraqurylymyndaǵy qor­dalanǵan problemalardy joiý. Osy maq­satta keiingi jeti jylda 1 300-den astam jańa mektep salyndy, apatty jáne úsh aýysymdy bilim oshaqtarynyń sany aitar­lyq­tai azaiyp, materialdyq-teh­ni­kalyq baza jańartyldy. Prezi­dent bastamasymen júzege asyrylyp jatqan «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aiasyn­da ǵana 2023–2025 jyldary búkil elimiz boiynsha eń joǵary halyqaralyq stan­­dart­tarǵa sáikes keletin 217 mektep salyn­dy.

TALIS-2024 halyqaralyq zertteýine sáikes, Qazaqstan muǵalimderdiń eńbek­aqy­­symen qanaǵattaný deńgeii boiynsha álem elderiniń úzdik bestigine kirdi. Eger 2018 jyly bul kórsetkish nebári 39% bolsa, 2024 jyly 71%-ǵa jetti. Elimizdegi peda­­­gogterdiń 95%-y óz jumysyna kóńili tola­tynyn aitty.

Mektepke deiingi uiymdar jelisi de keńeiip, olardyń qatary 12 myńǵa jetti. Meditsinalyq mekemeler sany 830-ǵa deiin artty, al dárigerlerdiń sany 83 myńnan asty. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń baǵalaýynsha, elimiz ana óliminiń tómendeý qarqyny boiynsha álemdegi jetekshi on eldiń qataryna kiredi: kórsetkish tarihi minimýmǵa deiin tómendedi.

Prezidenttiń bastamasy boiynsha 2021 jyly «Ańsaǵan sábi» baǵdarlamasy iske qosyldy, onyń sheńberinde jyl sa­iyn ekstra­korporaldy uryqtandyrý rásim­de­rin júrgizýge 7 myń kvota bólinedi, búgin­de bul baǵdarlamany 28 myń áiel paidalandy. Baǵ­darlama iske qosylǵaly 11 myń náreste dúniege keldi.

Ǵylym men joǵary bilimdi damytý Prezident tarapynan tehno­logiialyq jáne ekonomikalyq ósim­niń strategiialyq negizi retinde qaras­tyrylyp otyr. Eli­mizde zertteý ýni­­ver­sitetteri men ǵylymi orta­­lyq­tardy qoldaý kúshei­tilip, ǵylymi zert­teýlerge arnalǵan grant­tar sany artyp keledi.

Qazaqstanda jetekshi sheteldik ýniver­si­tetterdiń filialdary men ókildikteri ashylyp, birlesken kampýs­tar men bilim berý baǵdarlamalary qurylýda, bul shetelge bilim izdep ketýshiler qataryn azaityp, jahandyq aka­­­demiialyq keńistikke yqpaldasý úde­risin keńeitedi.

Memleket basshysy bizdiń aldymyzǵa ǵylymdy ónerkásippen integratsiialaý mindetin qoidy. Olardyń ishinde ázirlemelerdi kommertsiialandyrý, ýniversitetter janynan ǵylymi parkter men innovatsiialyq ekojúieler qurý bas­tamalary bar.

Sondai-aq buqaralyq sport pen qoljetimdi sporttyq infraqurylymdy damytý – Prezident saiasatynyń basym baǵyty sanatynda.

Óńirlerde júzdegen sport nysandary boi kóterip, jańǵyrtý jumystary júrgizildi, myńdaǵan mektep jáne aýla alańdary jelisi jumys isteidi, al aza­­mat­­­tar­dyń dene shynyqtyrýmen júie­li túrde ainalysý deńgeii 45%-ǵa jetti.

Bul rette jańadan salynǵan áleý­­mettik jáne infraqurylymdyq nysan­dar­dyń bir bóligi qaitarylǵan aktivter esebinen qarjylandyrylyp jatqanyn atap ótý asa mańyzdy. Óitkeni bul biýdjetke salmaq salmai, ótkir problemalardy jedel sheshýge múmkindik berdi.

Máselen, densaýlyq saqtaý salasynda 183 nysan qaitarylǵan qarajat esebinen salyndy, bul «Aýylda den­saýlyq saqtaýdy jańǵyrtý ulttyq jobasyn» júzege asyrý qarqynyn arttyrýǵa múmkindik berdi. Nátijesinde, búginde Ulttyq joba aiasynda elimizdiń aýyldyq eldi mekenderinde jańadan boi kótergen 655 alǵashqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek nysany jumys istep tur. Budan bólek, osy qarajat esebinen Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy kópsalaly aýrý­hana men Gematologiia ortalyǵynyń, Mańǵystaý oblysyndaǵy jedel meditsi­­nalyq járdem stansa­synyń, Qaraǵandy oblysyndaǵy onko­logiialyq dispanserdiń opera­tsiia­lyq-reanimatsiialyq bloginiń jáne basqa da iri meditsinalyq ortalyq­tardyń qury­lysy júrip jatyr.

El ekonomikasyna qaitarylǵan qarajat esebinen 227 sýmen qamtamasyz etý nysany rekonstrýktsiialan­dy.
Sondai-aq mektepterdiń, sport nysan­da­­rynyń qurylysyna, kommýnal­dyq infra­qurylymǵa jáne basqa da áleý­mettik mańyzy bar jobalarǵa qara­jat jum­salýda. Taǵy bir jarqyn mysal retin­de byltyr paidalanýǵa beril­gen Kokshe Arena kópsalaly sport keshenin jáne Aqmola oblysynyń Zerendi aýy­lynda jańadan salynǵan balalar men jasóspirimder sport mektebin, Pet­ro­pavl­daǵy balabaqsha ǵimaratyn, Túrkistan obly­syndaǵy mýzyka mektebin aitýǵa bolady. Mundai nysandar elimiz­diń ár óńirinde bar.

Aita ketý kerek, aktivterdi qaitarý saiasaty tek zań aiasynda júzege asyrylady jáne mindetin adal atqaratyn zańdy kásip­ker­lik qyzmetke eshqandai áser etpeidi.

Qarajatty ashyq ári maqsatty paidalaný boljamdy iskerlik ortany qa­lyp­tastyryp, investitsiialyq tartym­dylyqty nyǵaitý quraly retinde inves­torlardyń senimin arttyra túsedi.

Memlekettik basqarý júiesinde de eleýli ózgerister oryn aldy. Biýd­jet jáne salyq saiasaty birtindep turaq­ta­lyp keledi, ortamerzimdi josparlaý tetikteri kúsheitildi, memlekettik baǵdarlamalardyń tiimdiligin baǵalaý quraldary engizildi. Biýdjet protsesi nátijege jáne damý basymdyqtaryna baǵdarlanyp otyr, bul shyǵystardy áleýmettik-ekonomikalyq maqsattarmen bailanystyrýǵa múmkindik beredi.

Salyq reformasy – ýaqtyly qabyl­danǵan sheshim boldy. Ol qorda­lanǵan máselelerdiń jaýabyn tabýǵa jol ashty. Salyq reformasy aiqyn ári ádil júieni qalyptastyrýǵa, biznestiń jasandy túrde bólshektený múmkindikterin azaitýǵa jáne adal ári ádil básekelestikke jaǵdai jasaýǵa baǵyttalǵan.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes salyq qyzmeti biznes jáne azamattarmen ózara is-qimyldyń servistik modeline kóshýde: salyq qyzmetterin tsifrlandyrý, táýekelderdiń aldyn ala otyryp qadaǵalaý jáne esep berýdi avtomattandyrý, fiskaldyq turaq­ty­­lyqty qolaily ári boljamdy ortamen úilestire otyryp, adal salyq tóleý­shilerge júktemeni azaitady.

Memlekettik jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda Qasym-Jomart Toqaev­tyń «Zań men Tártip» qaǵidaty basty orynda tur.

Atalǵan ustanym qoǵamdyq qaýipsiz­dik pen quqyq ústemdigine tolyq kepildik beredi ári Ádiletti Qazaqstandy qurýdyń negizgi sharty bolyp tabylady.

Azamattardyń, qoǵamnyń jáne mem­le­kettiń quqyqtary men zańdy múd­delerin qorǵaý – basty basymdyq. Bú­ginde quqyq qorǵaý júiesin jań­ǵyr­tý, onyń jumy­­sy­nyń ashyqtyǵyn arttyrý boiynsha júie­­li ju­mystar júzege asyrylyp jatyr.

Máselen, ozyq tsifrlyq sheshimder engizilýde, servistik politsiia praktikasy damyp, kadrlyq áleýet nyǵaitylyp jatyr.

Memleket basshysynyń tapsyrmasymen tsifrlyq transformatsiia júzege asýda. 2019 jyldan beri Qazaqstan jeke­legen qyzmetterdi tsifrlandyrý­­dan bastap, onyń keń aýqymdy mode­­­line deiingi joldan ótti. Bul infraqurylymdaǵy mańyzdy tetikterdiń qatarynda memlekettik organdar men jekemenshik servister arasynda derekter almasýdy qamtamasyz etetin jáne tsifrlyq biznes modelderi men qar­jylyq tehnikalyq sheshimder úshin ashyq ekojúieni qalyptastyratyn Smart Bridge integratsiialyq platformasyn aitýǵa bolady. Tsifrlandyrý bizdiń mem­­le­ketke azamattarǵa proaktivti format­ta qyzmet usynyp, qoldaý kórsetýge múm­kin­dik berdi.

Tsifrlandyrýdyń ekonomikalyq áserin biýdjet shyǵystary men áleýmettik qol­­­daýdyń tiimdiligin arttyrý arqyly bai­­­qaýǵa bolady. Qazaqstan BUU EGDI indek­sinde 193 eldiń ishinde 24-orynda tur jáne onlain-servister deńgeii boiynsha álem­­dik kóshbasshylardyń ondyǵyna kiredi.

Buǵan qosa, Prezident bastamasymen Alem.ai halyqaralyq jasandy intellekt ortalyǵy quryldy, ol qazirdiń ózinde zert­­­­teýshilerdi, startaptar men novator­lar­dy tartý alańyna ainalyp úlgerdi.

Memleket basshysy 2026 jyldy Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt jyly dep jariialaǵany belgili. Úkimet ekonomika men memlekettik basqarýdyń barlyq salasyna ozyq tehnologiialar men jasandy intellektini engizýge baǵyt­talǵan Digital Qazaqstan strategiiasyn ázirlep jatyr.

Qasym-Jomart Toqaev el tizginin qo­lyna alǵan jeti jyl daǵdarystarǵa jedel áre­ket etýden júieli damýǵa kóshý kezeńi boldy: ekonomika anaǵurlym ár­ta­raptan­dyrylǵan, investitsiialar or­nyqty, infraqurylym barynsha senimdi, áleý­mettik saiasat meilinshe tiimdi bola tústi.

Osynaý batyl qadam Qazaqstanǵa ins­ti­tý­tsionaldyq turǵyda qalyptasqan mo­del men uzaqmerzimdi basymdyqtarǵa súie­­ne otyryp, bolashaqqa senimmen qa­raý­ǵa múmkindik beredi.

Búginde Qazaqstan damýdyń tarihi kezeńinde tur. Memleket basshy­sy­nyń bastamasymen keń aýqymdy ashyq talqylaý qorytyndysy boiynsha sarap­shy­lardyń jáne ǵylymi qaýym­das­tyq­tyń, qazaqstandyq qoǵam­nyń bar­lyq sala ókil­­deriniń pikiri eske­rilgen elimizdiń túbe­geili jańa Kons­ti­tý­tsiia­­­­synyń joba­sy ázirlendi.

Jańa Ata zańymyzdyń basty erek­sheligi — onyń órshil rýh pen kemel kele­shekke degen umtylysynda. Qujat halyq­tyń arman-muratymen úndesip jatyr. Onda memlekettiń eń joǵary laýa­zymdy tulǵasy – Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan Respýb­li­kasy uzaqmerzimdi turaqty damýy­nyń berik negizin qalap, birneshe býyn urpaqtyń amandyǵy men qaýipsiz ómirin qam­­tamasyz etýdegi erik-jigeri aiqyn kóri­nis tapqan.

Men elimizdiń azamattary durys tańdaý jasap, Memleket basshysynyń bas­­­tamasyn qoldap, Qýatty, Ádiletti, Órkendegen Qazaqstandy qurýǵa óz úlesin qosatynyna senimdimin.

Oljas BEKTENOV,

Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-ministri