Poeziia — júrekten tógilgen syr, jan dúnieniń ainasy. Ol – adamzat balasynyń eń názik sezimderin, tereń oilaryn kórkem tilmen jetkizýdiń biik úlgisi. Aqyn — sol sezim men oidyń únin tap basyp, sózben sýret salatyn sheber. Árbir óleń jolynan halyqtyń muńy men qýanyshy, taǵdyry men armany kórinis tabady.
Solardyń biri — Aqyn Alaqanuly. Onyń poeziiasy – shyndyq pen sezimniń, ulttyq rýh pen adamgershilik qadir-qasiettiń tutas bir kórkem álemi.
Taqyryp osylai bastaiyk pa
Eki janrda da qalam terbep júrgen qalamger Aqyn Alaqanulynyń taǵy bir qyry onyń poeziialyq týyndylaryna kóz júgirtkendi jón kórdik.
Aqyn óleńderiniń taqyryptyq aýqymy keń. Qai taqyrypqa qalam terbese de aqyn óleńderiniń poeziialyq qýaty mol, ómirsheń dúnielerdi ómirge ákelgen. Aqyn óleńderinde aqynǵa tán salmaqty oi, ishki sezim iirimderi, kóńil tolǵanystary, sezimtaldyq, ómirge degen qushtarlyq anyq seziledi. Óleń qudiretin tereń túsinýi, ómirdi talǵam tarazysyna sala otyryp, filosofiialyq oi túiý, Aqyn Alaqanulynyń óleńderiniń ózegine ainalǵan. Óleńderi júrekke jyly tiedi, tili jattyq, týmysynan qarapaiym, jasandy da jyltyraq, qyltyń-syltyńnan aýlaq, bir qalyptylyǵymen oqyrmanyn baýrap alady. Onyń óleńderinen ultjandylyǵyn, elin, jerin súietindigin, atamekenge degen sarǵaiǵan saǵynyshyn, qulazyǵan kóńili kózge uryp turady.
Aqynnyń óleń, tolǵaýlary jergilikti baspasóz betterinde, ujymdyq jinaqtarda jáne sonymen qatar óziniń «Saǵynysh» atty kitabynda jaryq kórdi. Keiingi shyqqan «Saǵynysh» atty shyǵarmalar jinaǵyna birqydyrý jasai otyryp, kóńilge túigenimiz aqyn poeziiasynan Otanǵa, Elge, Atamekenge degen saǵynysh sazy anyq baiqalady.
«Tolǵaýshy aqyn áýeli kóńiliniń kúiin-muńyn, múddesin, zaryn, kúiinishin, súiinishin aityp, sher tarqatý úshin tolǵaidy. Qysqasyn aitqanda, qazandai qainaǵan ýaqytta shyǵatyn júrektiń lebi, kóńil qusynyń sairaýy, jannyń tartatyn kúiin tolǵai alýda»
«Táýelsizdik tolǵaýy» atty tolǵaý óleńinde táýelsizdiktiń qalai kelgenine kóz tastap, «aq bilektiń kúshimen, aq naizanyń ushymen» kelgen táýelsizdik jaiyn sonaý Kúltegin babamyzdan bastap, tarih qoinaýynan syr shertip, «Tekti atanyń tekti urpaǵy» Abylai hannyń kúlli qazaqtyń basyn qosyp, qalmaqtarǵa qarsy toitarysyn aita kelip, «Elim-ai» - dep, eńirep, botadai bozdasa da, qazaq rýhynyń biik, jigeriniń jasymaǵanyn, qaisar ekendigin, qily-qily zaman kezindegi asharshylyq, qýǵyn-súrgin kelgen zulmat zamanda, otarshyldyq ezgidegi sanasynyń ýlanǵanyn, din men tildiń jutańdyǵyn, ámirshil-ákimshil júieniń qazaq ziialylaryna tigen ziianyn, Stalindik saiasattyń qurbandyǵy bolǵandyǵyn kúiine jyrlaidy. Yzǵarly jeltoqsannyń qurbany bolyp, elim úshin jan pida degen órshil qazaq ul-qyzdarynyń qasyq qanymen kelgen, qasterli táýelsizdikke qol jetkizgenin basa aitady. Babalar ańsaǵan egemendikke, azattyqqa qol jetip, óshkenimiz qaita jańǵyryp, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetkenin, kók aspanda kók bairaǵymyz jelbirep, ánuranymyz sharyqtaǵanyn maqtanysh sezimi masairatyp, osy kúnge jetkizgen bir Allaǵa táýbe etedi.
O, týǵan jer sende ótkizdiń nebir kesel-zulmatty,
Seniń betiń qan-tógissiz, qasiretsiz turmapty.
Týǵan jerden pana tappai shetke ketken sandalyp,
Talai sherli aqyn-jyraý bir ózińdi jyrlapty.
O, týǵan jer, tebirene tolǵanamyn men búgin,
Táýelsizdik arqasynda endi ǵana shyqty únim.
Táýelsizdik arqasynda kóterilip eńsemiz,
Qaita oraldy umyt bolǵan dinim, saltym bal tilim.
Atajurtqa aǵyldy kep aǵaiyndar alystan,
Quryp ketpei urpaq úshin ómir boiy alysqan.
Bir kezderi torǵai toz bop bosyp ketken shetelge,
Táýelsizdik arqasynda qaita oralyp tabysqan.
Qýanyshtan mazdap jandy ár júrektiń jalyny,
Ózgerdi endi adamdardyń kózqarasy tanymy.
Táýelsizdik arqasynda Aziiada biregei,
Qazaq degen eldiń baryn búkil álem tanydy.
– dep et júregi egile jyrlaidy.
«Aýylyń kóship keledi...» atty tolǵaýy elimiz egemendigin alyp, táýelsiz el atanǵanda alys-jaqyn shetelderdegi qandas baýyrlarymyzdyń atajurt altyn besigine aǵyla, kóshkeni jaily tebirene jyrlaidy:
...Artta qalyp Altaidyń qońyr beli,
Qimasa da jurttaryn kóńilderi.
Apyl-ǵupyl asyǵys qoparyldy,
Táýelsizdik aldy dep Qazaq eli.
Asyǵady qaýyshar elim bar dep,
Ata-baba mekeni jerim bar dep.
Aldymyzdan ańqyldap shashý shashar,
Aq jaýlyqty analar kelin bar dep.
Aqsaqaldy atalar, aǵa bar dep,
Arqa súier aialar elim bar dep.
Aýylyń kóship keledi qiialardan,
Asyp ótip kúdirden qiia joldan.
Asyqtyryp arbaidy jeteleidi,
Atajurtyn ańsaǵan qiial-arman - dep elin, jerin, atajurtyn saǵynǵanyn shette, jyraqta júrse de atamekenine degen ystyq kóńili, sary maidai saqtaǵan júregindegi saǵynyshyn arqalap, sharshap shaldyqsa da, atajurttyń aýasymen demalyp, topyraǵyn basyp, aýnap-qýnap maýqyn bir bassam degen arman-tilektiń oryndalar sátin kútkendei. Sol uly kóshtiń áli kúnge deiin sozylyp jatýy, búgin-erteń tolastamaitynyn, qazaq degen el barda jalǵasyn tabatyndyǵynda jyr etedi.
Atajurtqa ózderimen birge sarqyt qylyp, qazaqtyń umyt bola bastaǵan salt-dástúrin, qaimaǵy buzylmaǵan, ananyń aq sútimen daryǵan ana tilin, ónerin ala keldi. Sózimizdiń dáleli retinde myna bir óleń joldaryn usynǵandy jón kórdik:
Mal qalsa da, jurtynda qalmaidy eken,
Qasietti qazaqtyń shańyraǵy.
Tal besigin tastamai ala keldi,
Talai jyldar jubatqan alań eldi.
Bógde elde bodan bop júrse-daǵy
Umyt bolmai dástúr salt sana keldi,
Tunyq kúide qazaqtyń tili keldi.
Qasietti islam dini keldi.
Ańqyldaǵan aq jarqyn peiili bar,
Jarastyrǵan aǵaiyn, el men eldi.
Óner keldi ultyńdy áigilegen,
Qara óleńi qazaqtyń áigili óleń.
Buryn-sońdy jazylyp syzylmaǵan,
Tarihy bar tamyryn jaiǵan tereń,
Shejire de, ǵalym da, dana keldi.
Aqylshy bop bastaǵan «jaraly» eldi,
Qanǵa sińgen qazaqtyń qasietin.
Boiǵa saqtap qasterlep ala keldi, - deidi.
Qazaq óte ónerli, shetinen ánshi, kúishi, bishi, aqyn halyq. Sol atamekenine oralǵan qandas baýyrlarymyz da ónerden qur alaqan emes ekendigin, sonyń ishinde aǵashtan túiin túietin nebir sheberler, shoiyn temirdi balqytyp túrli zergerlik buiymdar jasaityn ustalar baryn aitady. Bes saýsaq birdei emestigi taǵy bar. Solardyń ishinde tentegi de, qiynnan qiystyrǵan pysyǵy da, jymyń qaqqan jylposy da bar, biraq jaqsy-jaman bolsyn bári bir qazaqtyń balasy ekenin tilge tiek etedi. Osy óleńinde aqyn:
Qýǵyn súrgin basynnan keshken udai,
Keshegi ótken tarihtyń aiǵaǵyndai.
Atalar men aq basty ájeler bar,
Betke ustar qazaqtyń qaimaǵyndai.
Nemese:
Kelgen baqty qaitarmai, qapy qalmai,
Ósiripti óshirmei, urpaq jalǵai.
Sansyz bulaq sai-saidan sylań qaǵyp,
Kók teńizge sarqyrap quiylǵandai - dep áserli teńeý jasaidy.
Taǵy bir óleńinde aqyn:
Aýylyń kóship keledi, aýylyń kóship,
Atameken aldynan samaly esip,
Adasqandar tabysar kún bar ma eken?
Ashylǵan soń aldyńnan aiqara esik.
Jaqyn tússe janyńa jatyrqama,
Tosańsidy,
El jańa.
Jurty jańa.
Ózge emes jatsynar óz qandasyń,
Tek ózderiń olarǵa bolar pana.
Jyl qustary jetedi kólin ańsap,
At jaqsysy jetedi jerin ańsap.
Kelip jatyr alystan qandastaryń,
Qaita ainalyp adasqan elin ańsap.
Atajurttan kóńilin sýytpaǵan,
Dinin, tilin, saqtaǵan umytpaǵan.
Ózge elde júrse de ógei bolyp,
Jaman ádet janyna jýytpaǵan.
Burynǵydai sailanyp qarý kezep,
Kóshirgen joq olardy kúshpen aidap.
«Atameken... Elim...» - dep eljiregen,
Tula boida keledi qany qainap.
Atamekenge aǵylǵan qandastardyń jai-kúiin aita kelip, jańa ortaǵa beiimdelip, sińip ketýine qolyn ushyn sozý ár qazaqtyń paryzy ekenin aitady.
«Armany ár qazaqtyń – Atameken» degen óleńinde:
Shette týdym,
Shermende óstim, taǵdyr solai jazypty.
Ata-babam atajurttan talai aýyp azypty,
Zar zamannyń zardaptaryn tartqan ótken tarihta.
Meniń osy taǵdyryma, olar emes jazyqty.
Shette turdym,
Shettep júrdim ózge jurtqa jaltaqtap,
Eleńdeýmen er jetippin ar saqtamai jan saqtap.
Óz Otanym, óz jerim dep maqtanyshpen aita almai,
Ómirimniń kóbi ótti, jan-júikeme salmaq sap.
Men sekildi milliondar, shetelderge shashylǵan,
Azap shekken, aiyrylǵan, nebir esil asyldan.
Timiskilep tirlik quryp, tek qursaqtyń qamymen,
Amalsyzdan bóten elge baýyr basqan, bas urǵan.
Shette bolsa da týǵan eliń saǵan ystyq seziler,
Oilap ketseń jan-júregiń saǵynyshtan eziler.
Ulty basqa bolsa-daǵy tabystyrǵan taǵdyryń,
Ol da saǵan baýyr basqan, bal jalasaqan baýyr el.
Biraq, biraq...
Atajurtym ornyń bólek basqadan,
Ata-babam seni maǵan mura etip tastaǵan.
Sonyń úshin tek sen ǵana tabynarym táńirdei,
Ólgende topyraǵyńdy torqa qalyp jastanam.
Babalardyń jatyr sende tarih toly súiegi,
Babalardyń qany tamǵan, topyraǵyń kieli.
Qashan, qaida týsa-daǵy, qazir qaida júrse de.
Atameken tek sen ǵana – ár qazaqtyń súieri - dep kisi eli, kisi jerinde júrip, atamekenge degen sarǵaiǵan saǵynyshy, qulazyǵan kóńili, shette júrip ómirimniń kóbi sol jaqta ótkenin ókinishpen aitady.
Al, «Kóshpendiler» atty óleńi tútin isi burqyraǵan, óristegi maly shýlaǵan, jailaýdaǵy qazaq aýylynyń bet-beinesin, jai-kúiin kóz aldyńa elestetedi:
Tezek jaqqan úilerden tútinniń isi burqyrap,
Qyzǵylt jaryq ińirde shańyraqtan jyltyrap.
Irgeden esken ókpek jel bilte shamdy shalqytyp,
Qara qazan qainaidy býy shyǵyp burqyrap.
Qara boran yzǵarly úzikterdi sabalap,
Shańyraqty shalqytyp, tolastamai mazalap.
Jelbegeilep jamylyp kiimderin búrisip,
Bala-shaǵa otyrar ot ainala jaǵalap.
Mazdaǵan tezek shoǵy sharpidy betti jylymyq,
Maýjyraidy balalar kózge uiqy tyǵylyp.
Qara tóbet ańdidy bosaǵanyń syrtynda,
Shyqqan saiyn as iisi silekeii shubyryp.
Otaǵasy tym-tyrys, san qily oiǵa batady,
Mazalaǵan myń túitkil oi túbinde jatady.
Áieli otty óshirmei, qaǵystyryp shalany,
Qazandaǵy sorpany sapyryp dámin tatady.
Kóship qonǵan tórt mezgil aýystyryp órisin,
Kóshe júrip qorǵaǵan atajurtyn el úshin.
Kóshe júrip ósirgen tal-besikte urpaǵyn –
Talai ǵalym, ǵulama, aqyn, ánshi, serisin - dep kóshpendi qazaq turmystyń aýyr taýqymetin arqalai júrip, bilimdi, bilekti, alǵyr, (el qorǵaǵan batyry, qolyna qalamyn ustaǵan aqyny, dombyrasyn arqalaǵan sal-serisi, myń buralǵan bishisi, kúmis kómei ánshisi) urpaq tárbielep ósirdi.
dese, «Saǵynysh» atty óleńinde:
Saǵyndym men, saǵynysh kóp júregimdi syzdatqan,
San saǵynysh tunyp jatyr oi sanamda zil batpan.
Saǵynyshtyń saldarynnan sanam sanǵa bólinip,
Janym keide tońazidy sekildi bir muz qatqan.
Saǵynamyn týǵan jerdi ainalyp bir qushsam dep,
Qiia almaimyn, qiialdaimyn qustai bolyp ushsam dep.
Uly Altai alyp asqar quzdaryńdy saǵynam,
Seniń zańǵar biigine taǵy da bir shyqsam dep.
Quba jondar, bel belester, at oinatqan sary dala,
Sende ótkizgen jas shaǵymnyń qyzyqtary qanshama.
Sarqyraǵan taý sýynnan qunyǵa bir jutsam dep,
Taǵat tappai ańsap ketem shóldegende tamsana.
Saǵyndym men, kólderińdi shomylyp bir alsam dep,
Jadyraǵan jaz jetkende jaǵańa bir barsam dep.
Jazben birge saǵynyp kep maýqyn basyp alatyn,
Qiialaidaimyn men de bir sát jyl qusyndai bolsam dep.
Quzdan qulap sarqyraǵan ózenderdi saǵynam,
Kóz aldyma elestetsem san túrli oiǵa salynam.
Qashan, qaida júrseń-daǵy saǵynyshqa bóleitin,
O, týǵan jer seniń osy qudiretińe tabynam.
Saǵynamyn jailaýymdy sary qymyz sapyrǵan,
Kórgen saiyn kókiregińe ottai ystyq basylǵan.
Aily keshte qyz-bozbala jamyrasa jyiylyp,
Oiyn-saýyq qyzyǵymen talai tańdy atyrǵan.
Saǵynamyn aýylymdy aýnap-qýnap jatatyn,
Jeńgeler men kelinderdiń qolynnan dám tatatyn.
Aǵalar men inilerdiń bárin-bárin saǵynam,
Keńesip syr aqtarylyp bir suhbattasatyn.
Dos arýlar qaldy-aý alys qarakózder jaýtańdap,
Olar da ár kez túsiredi júregińe kóp salmaq.
Taýsylmaityn saǵynysh kóp mazalaǵan janymdy,
Týǵan jerim, elim degen saǵynyshtar san tarmaq – dep saǵynyshqa toly júregin aqtaryp, týǵan elge, otanǵa, sol bir ótken qaita oralmas jastyq shaqqa, tai-qulyndai qatar tebisip ósken dostaryna, aǵaiyn-týysqa degen sarqylmas saǵynyshyn arqalap kelip:
Qairan meniń týǵan elim seniń netken keń ishiń
Júrsemdaǵy senen jyraq ardaqtysyń men úshin
Osy sansyz saǵynyshtyń bárin, bárin, bárinde de,
Qurbandyqqa shaldym bir-aq Atameken sen úshin.
- dep atameken úshin nar táýekelge barady.
...Bókterinde taýlardyń tóskeige maly bettegen,
Jol-jónekei jolaýshy tústenbei sirá ótpegen.
Bara qalsań bir úige dastarhanyn jaiatyn,
Oty sónip oshaqtan, tútin isi ketpegen,
Bul meniń ósken – aýylym!
Alystan ańsap kelgende aýnap bir meiiriń qanatyn,
Otannyń bir bólshegi jer besigiń-jánnattyń.
Otyz úiden ulyna, qyryq úiden qyzyna,
Ábes qylyq baiqalsa birigip tyiym salatyn.
Bul meniń ósken – aýylym!
-dep qaimaǵy buzylmaǵan qarabaiyr qazaq aýylyn, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetetin, «aǵaiyn tatý bolsa at kóp, abysyn tatý bolsa as kóp» deitin atam qazaq, ulyn otyz úiden, qyzyn qyryq úiden tyiatyn, qazaq aýylynyń ajaryn asha túskendei.
Men senderdi máńgilik súiip ótem,
Ózderińmen júrgende biik ekem.
Sender joqta jalǵyzbyn, jabyrqaýmyn,
Jalǵyz bolý árine qiyn eken.
Sender barda erkinmin, eriktimin,
Jaidarly, jaisańmyn, kóriktimin.
Ózderińe erkelep arqalanyp,
Ótipti talai-talai qyzyq kúnim - dep ormansyz bulbul bolmaityny sekildi, dossyz adamnyń da bolmaityny belgili. Kóńili dariiadai dostarmen ótken qyzyq shaqty saǵyna eske alady.
Sender jaily jalyqpai jyrlap ótem,
Oi joq edi-aý arada alabóten.
Júregimniń túbinde máńgi saqtap,
O dúniege ketkende ala ketem.
Qoldan kelmes umytý, umytpaimyn,
Ketpeńdershi habarsyz izim-qaiym.
Tai-qulyndai tebisken qairan jastyq,
Armandaimyn alystap ketken saiyn.
Men senderdi máńgilik súiip ótem,
Sender úshin jalyndap kúiip ótem.
Shyn dos bolý – bul netken asyl sezim,
Ol da bergen allanyń syiy me eken.
Asyl sezim álbette qiyn eken,
Bulqan-talqan soǵatyn quiyn eken.
Kóńilimdi men-daǵy quiyndatyp,
Dostarymdy máńgilik súiip ótem.
- dep kishkentaidan birge ósken, qurby-qurdas, bir tilim nandy bólip jegen joldas-jora, júregi men tilegi bir dostaryna degen saǵynyshyn, alaburtqan kóńili men nazyn jetkizedi.
Barsha aqyndarǵa áser etetin tabiǵat qubylysy, jyl mezgilderi Aqyn Alaqanulynyń da júregin shymyrlatpai qoimaǵan:
Keletinin sezgendei arý kóktem,
Qarmen birge yǵysyp yzǵar ketken.
Jas júrekke mahabbat nuryn seýip,
Jan sergiter samaly betten ópken.
-dese, bir óleńinde:
Quishy, quishy, taǵy da qui, jerdiń ótip miynan,
Qur qalmasyn baitaq dalam seniń osy syiyńnan.
Quiyp berseń kilemdei bop túrlenedi dalamyz,
Sondyqtanda seniń ǵajap qudiretińe syiynam.
-dep tebirenedi.
Al, «Kúnder ótip barady» degen óleńinde kúrmeýge kelmeitin qysqa jip sekildi, osynaý ómirdiń syrǵyp bara jatqanyna keiidi. Bes kúndik jalǵanǵa bárimizdiń de qonaq ekenimizdi aita kelip, baiansyz baqyttyń shyrmaýynda shyrmalmai, bir-birimizdi qurmettep syilap ótsek degen júrekjardy tilegi óriledi.
Tań atsa kún batady, kúibeńmen bir kún ótedi,
Jabyrqatsa kei kúniń, kei kúniń riza etedi.
Kóktemgi qardai sógilip, ólsheýli seniń ǵumyryń,
Birte-birte taýsylyp kúndermen erip ketedi.
-dep kelte ómirdiń qysqalyǵyn aityp nalady.
Tolǵaǵy jetken tildiń jaiynda «Tól tilge túsken tilá» - dep baǵalap áli kúnge deiin óz elinde ógeidiń kúiin keship, aita aita jaýyr bolǵan til máselesine et júregi aýyryp, óz ana tilimizge ózimiz janashyr bolmasaq, ózgege kereksiz ekendigin aita kelip:
Ana tilim áli de shyǵa almai júr tasadan,
Ana tilsiz eshqashan kórkeimegen esh adam.
Barlyq ulttar álemde óz tilderin qasterlep,
Rýhani bailyǵyn óz tilimen jasaǵan.
Taǵdyryna tiliniń jany ashymas ózgeniń,
Tiliń óshse ultyńnyń quryǵany-sóngeni.
Táýelsizdik tiregi berekeniń uiytqysy,
Ana tilin baiytar, aqyl-oidy zerdeni.
Elemegen óz tilin ata-anasyn elemes,
Ata-anany elemeý-adamdyqqa tán emes.
Ana tilin mensinbeý – qorlaǵany óz ultyn,
Ultyn qorlaý namyssyz, satqyndyqtan kem emes.
dep «óz ana tilin súimegen adam, bireýdiń tilin súiip jarytpaidy», degen pikirdi qozǵaidy.
«Abaidy bilý, Abaidy taný – búkil qazaq ádebietiniń damý joldaryn bilý, XIX ǵasyrdaǵy áleýmettik oi-sananyń barysyn ańǵarý bolyp tabylady» -deidi, akademik, kórnekti Abaitanýshy Qajym Jumaliev
Qolyna qalam ustaǵan barsha jan qazaqtyń bas aqyny, myń jylda bir týatyn Abaidai uly aqynǵa soqpai ótý múmkin emes. Sol ádepten ozbai Aqyn Alaqanulyda Abai syndy qazaqtyń kemeńger, dana tulǵasyna ózindik ún qatady. Abai rýhymen syrlasyp:
Júreginiń túbine naq boilai alsań Abaidyń,
Seziledi shynymen-aq talai qaiǵy talai muń.
Kózben emes kókirekpen seze bilseń oilaryn,
Shyn ǵibrat alǵandaisyń ashylyp bir saraiyń.
Abai dese búkil álem ol qazaq dep biledi,
Meniń elim uly Abaiyn maqtan tutyp júredi.
Máńgi-baqi óshpeitindei artyna sóz qaldyrǵan,
Qazir de tur dúrs-dúrs soǵyp uly aqynnyń júregi.
Abai! Abai!...qandai shirkin, qasietti uly esim,
Osy esimmen masattanyp, marqaiyp bir júresiń.
Barlyq álem Abaiyńdy qadir tutyp jatqanda,
Qazaǵyńnyń ǵalamatyn sonda ǵana bilesiń.
Abai aitqan bar shyndyqtyń ishinde joq sóz bóten,
Kúńirenip ol aitpaǵan oilap kórsem az eken.
Sondai uly uldaryńdy áigilegen álemge,
Men ózińe bas iemin ainalaiyn qazekem –dep tolǵanady.
Aqyn Alaqanuly atamekenge kelip, qonys tepkennen keiin kóńili ornyǵyp, saǵynyshy basylyp, shyǵarmashylyq jolyn ózindik jańasha órleýmen, sony betburys jasap ónimdi eńbektengeni baiqalady.
Ólgende meni jerleńder, Saryarqanyń tósine,
Urpaqtarym árdaiym alyp júrer esine
Atameken topyraǵy buiyrǵanǵa táýbe etip,
«Uiyqtarmyn» bir typ-tynysh eki aiaqty kósile.
Babalarym jatqan jer – meniń de ol besigim,
Qarsy alar qashanda aiqara ashyp esigin.
«Qymsynbai sirá jatarmyn, mamyqtai jaily sezilip,
Qanymda meniń bolǵan soń, qazaq degen esimim - dep aǵynan jaryla aqtaryla jyrlaidy. Júregindegi atamekenge degen sarǵaiǵan saǵynyshtyń sary zapyranynan aiyǵyp, janynyń jai tapqany kórinip tur. Sózimizdiń dáleli retinde myna bir shýmaǵyn keltireiik.
Atameken saǵan degen bir sezim bar alaýlaǵan
Talai jyldar mazamdy alǵan, júregimdi jaýlaǵan.
Sol bir sezim óleń bolyp kókiregimniń túbinen,
Budan buryn dál osylai nóser bolyp jaýmaǵan.
Jyrym meniń, syrym meniń quia tússhi seldetip,
Kenezemdi keptirip eń, jaýmai meni shóldetip.
Atajurtqa jetkenimde ómeshegim úzilip,
Sirkirep bir quiylatyn kezeń keldi kóldetip.
-dep arqasy qozyp, shabyttanady.
Atameken sen meniń armanym eń,
Babalardan mura bop qalǵanym eń.
Týsamdaǵy shet elde izdep kelip,
Ózińe júregimmen jalǵanyp em.
Ózińnen taptym izdep joqtyń bárin,
Kóńilimdi qýanyshqa toltyramyn.
Seziler ólsem-daǵy aq mamyqtai,
Ózińniń torqa bolyp topyraǵyń - dep atamekenniń árbir tasyna deiin ystyq ekenin aita kelip, bir ýys topyraǵy buiyrsa degen nietin jetkizedi.
Aqyn Alaqanuly shyǵarmashylyǵynyń órisi keń, aitar oiy ózekti, saliqaly dúnieleri qunyn joǵaltpaidy. Óleń, tolǵaýlarynyń mazmuny bai, jalań sóz, qurǵaq aitýdan, ásire qyzyldan aýlaq. Búgingidei jahandaný zamanynda urpaq tárbieleý óte jaýapty is. Osy oraida aqynnyń poeziiasy jastardyń sanasyna sáýle túsirip, rýhani qazynasynyń molaia túsýine áserin tigizedi.
Aqyn Alaqanuly poeziiasynyń negizgi ideiasy jas urpaqty Elin, Jerin qorǵaýǵa, Otanyn súiýge, ata-babamyzdan jetken asyl qazynamyz – salt-dástúrimizdi, dinimizben, tilimizdi umytpai kelesi myń jyldyq urpaqqa jetkizýdi amanattaidy.
Aqynnyń «Táýelsizdik tolǵaýy» óleńinde bolashaq urpaqqa qazaqtyń basynnan ótken azapty, qaiǵyly kezeńderdi kóz aldyńnan ótkizip, kók túrik dáýirinen táýelsizdikke deiingi san ǵasyrdy qabystyra otyryp:
Maqtanaiyq, pir tutaiyq, kók bairaqty kórgende,
Eńse kóter, endi eshqashan jabyrqama sendel me?
Azattyqty armandaýmen qansha urpaq ótpedi,
Táýbe eteiik, quryp ketpei osy kúndi kórgenge.
- dep táý eter - táýelsizdigimizdin baiandy bolýyn, shańyraǵymyzdyń biik, keregimizdiń keń, tútinimizdiń túzý ushqanyna shúkirshilik etedi.
El bolashaǵynyń kepili jastar desek, sol jastardy:
Eltańba men Ánuranyń kók bairaǵyń qýatyń,
Osy úsheýi áigilegen barsha álemge el atyn.
Osy úsheýi ár qazaqtyń asqaraly armany,
Kóz aldyńda kelgen saiyń rýh berip turatyn.
- dep eldigimizdiń belgisi, táýelsizdigimizdiń tól tumary, Eltańba, Ánuran, Kók týymyzdy qurmetteýge úndeidi.
«Aýylyń kóship keledi...»tolǵaýy elimiz táýelsizdik alǵan jyldary atajurtyna asyǵa boi túzegen qazaq kóshi týraly qalam terbeidi.
Qarataýdyń basynan kósh keledi,
Kóshken saiyn bir tailaq bos keledi.
El jurttan aiyrylǵan qiyn eken,
Qara kózge móltektep jas keledi...
- dep bastalatyn «Elim-ai!» ániniń shyǵý tórkini tarihtan belgili, iaǵni, sonaý... «Elim-ai!-lap, eńirep kóshken qily zaman kezinde, diirmenniń tasyndai dóńgelengen dúniege, tarydai shashylǵan qazaq, el eńsesin tiktep, etek-jeńin jinaǵan kezde atamekenine údere kóshken qazaq aýylynyń kerýen kóshi jaily:
Burynǵydai kezenip qarý sailap,
Kóshirgen joq olardy kúshpen aidap.
«Atameken... Elim...» -dep eljiregen,
Tula boida keledi qany tasyp.
- dep aǵynnan jarylady. Osy tolǵaýdaǵy aqynnyń negizgi aitar oiy kúlli qazaqty bir shańyraqtyń astyna uiystyryp, beibit elde tatý-tátti ómir keshse degen igi tilegi osynaý bir shýmaqqa syiyp ketkendei:
Atajurtqa qandastar jiylsa eken,
Kóshý degen osymen tiylsa eken.
Qany tamǵan babalar topyraǵy,
Urpaǵyna torqa bop buiyrsa eken.
Aqyn júregi názik, sezimtal keledi, ómirdiń tylsym qubylystaryn, jyl mezgili aqyn júregin shymyr etkizip, tula boiyn bilegen shabyttyń óleń bolyp tógileri zańdy qubylys. Osy tusta A.Alaqanulynyń «Taǵy da jadyratyp keldi kóktem» deitin óleńinde:
Taǵy da jadyratyp keldi kóktem,
Kún syilap shýaqty nuryn tókken.
Jer beti túlep júni tirilgendei,
Esh belgi joq qytymyr qystan ótken.
- dep jer betin júnge teńep, metafora jasaidy.
Arý kóktem bireýge arman kóktem,
Allanyń bergen syiy bizge kókten.
Táýbe deiik, aman-saý jetkenge de,
Jandar da bar kóktemdi kórmei ketken.
Kóktem kelse toi-dýman ere keler,
Peiili keń, kóńil shat, merekeli el.
Jylda osylai aman-saý qaýyshtyryp,
El-jurtyma, yntymaq, bereke ber –
dep el jurtynyń amandyǵyn tileidi.
Qamshynyń sabyndai qysqa ǵana ómirdiń synaptai syrǵanap bara jatqanyna, ýaqyt atty urshyq-dúnieniń kóz aldyńda iirilip, jastyq shaqtyń ótip bara jatqanyna aqyn ishtei kúiinip:
Bir kúnim ótti taǵy da ómirimniń bólshegi,
Árbir ótken kúnderim ózinshe syr shertedi.
Sanasań ótken kúnderdi sanań sanǵa bólip,
Oilasań shirkin, bul ómir netken kelte edi.
- dep sum jalǵannyń qysqalyǵyna qynjylady.
Tań atsa kún batady, kúibeńmen bir kún ótedi.
Jabyrqatsa kei kúniń, kei kúniń riza etedi.
Kóktemgi qardai sógilip, ólsheýli seniń ǵumyryń,
Birte-birte taýsylyp kúndermen erip ketedi -
dep aqyny ýaqyttyń bir orynda turmaitynyn kóktemgi qardai kóbesi sógilip, aqyryn ǵana erip ketetinin «qarǵa» teńeý arqyly oiyn dóp basyp jetkizedi.
«Ózińe úńil ózgeden» atty óleńinde adamdar arasynda ala da, qula da bolatynyn, tirlikke beiimi bar epti de, qolynnan túkte kelmeitin osaldyń baryn da aita kelip:
Jaqsy adam dep bireýdi shań jýytpai maqtaimyz,
Inishek dep, aǵa dep,jaǵattaimyz, jaqtaimyz.
Qaiyrymdy, meiirimdi, bilimdi de isker dep,
Qalai? qaitip júrse de, bir min taqpaimyz.
Biraq – taǵy keibireýiniń ishinde,
Qara jylan jatqanyn kórmeimiz de tappaimyz - dep betine kólgirisip, artynan sóz qylatyn jaǵympaz, surqiialardyń ishindegi «qara jylanyn» áshkerleidi.
Sum soǵystyń kimdi de bolmasyn janyn túrshiktirip, záresin alatynyny aidan anyq. Aqyn Alaqanuly nemeresiniń soǵys týraly kino kórip, boiyn úrei bilep, óń túsi qashyp, sumdyq kórinisten shoshyǵan balanyń kóńil-kúiin «Sábiler soǵys kórmesin» atty óleńinde tebirene jyrlaidy. Soǵystyń bala psihologiiasyna qanshalyqty áser etetinin aita kelip, sábilerdi mundai jaǵymsyz dúnielerden alshaq ustaýǵa úndeidi:
...Qulynym-aý jańa ǵana oinaq qaǵyp júr ediń,
Qas qaǵymda nege munsha taýyń qulap júdediń.
Shyn soǵysty eshqashanda kórmese eken sábiler,
Úzbese eken adamdardyń meiiriminen kúderin.
-deidi.
Aqyn poeziiasynyń taqyryby aýqymdy, qoǵamdaǵy ózekti máselerge qozǵaý sala otyryp, alǵash mektep tabaldyryǵan attaǵanda ómirge, bilimge, ónerge degen ashylar esiktiń qońyraýyn aqyn júregimen sezinip, oi eleginen ótkizip óleńmen órnekteidi.
Alǵashqy qońyraý syldyry –
Ǵylymnyń jarshysy oiatar.
Únimen terbetip janyńdy,
Ózgeshe siqyryly til qatar.
Ananyń áldii ispetti,
Júreke jaǵymdy áýenmen.
Balalar jiylyp mektepke,
Qustardai tizilip qaz-qatar.
Alǵashqy qońyraý syldyry –
Janyńa shýaq sebedi.
-dep sýretteidi.
Kelin keldi, aǵaiyn kelin keldi,
Dúrliktirip, qýantyp dúiim eldi.
Bir balasy ekeý bop ata-anasy,
Kópten beri ańsaǵan qyzyq kórdi.
Kelin keldi kúlimdep, shattandyryp,
Aitarlyqtai el-jurtqa maqtan qylyp,
Alys-jýyq týysty asyqtyryp,
Kelin túsken aýylǵa attandyryp.
Yrys keldi, bul úige kelin keldi,
Kórińizder káneki kelindi endi.
Aq shashýlar shashylsyn aq kelinge,
Serpiltip alyp-ushqan kóńilderdi.
Bir áýletke baq qondy kelin keldi,
Jas jubailar jańasha ómirge endi.
Elimizge qosylyp bir jas otaý,
Bolashaqqa zor úmit senim keldi.
Shattyq keldi,
Shýaq bop kelin keldi,
Teńin taýyp qosylyp tegin keldi.
Qazaq atam qashannan aialaǵan,
Aqbosaǵa attaǵan kelinderdi.
- dep ejelden qanymyzǵa sińgen qazaqtyń ata-dástúri kelin túsirý saltyn, dáripteitin bul óleńde aq bosaǵany attaǵan aq kelinmen birge yrys, qut-bereke keletinin, kósegesin kógertip, keregesin keńeitetinin «Kelin keldi» óleńinde tilge tiek etedi.
«Qanǵa sińgen qasiet» óleńinde aqyn qazaqtyń yqylym zamannan batyr, aqyn, ánshi, sal-seriligin urpaqtan urpaqqa beriletindigin aitady. Jesirin jylatpaǵan, jetimin jebep júretin, úlkenge – qurmet , kishige – izet kórsetken, keń peiildi qazaq minezin, qolda baryn aiamaityn iisi qazaqtyń osynaý qasietin:
Yntymaq pen birlikti qashan da sen jaqtaisyń,
Tatýlyǵyn týystyń bekem berik saqtaisyń.
«Kóre almaityn» kúńshil dep aitsyn dushpandar,
Dál qazaqtai baýyrmal eldi sirá tapaisyń.
Keshken seniń basyńnan az emes ǵoi azabyń,
Zulymdyqty sonda da oilamaisyń tazasyń.
Ózgerse de ómiriń, ózgermesin meili zamanyń,
Qanǵa sińgen qasiet ózgermesin qazaǵym.
- deidi.
Aqyn Alaqanuly da Uly Abaidai tolǵanyp, «Mende óleń jazbaimyn ermek qylyp» degen óleńinde aqynnyń aitaiyn degen negizgi oiy, aqiyq aqyn Muqaǵali Maqataevtyń:
Óleń degen týmaidy jaishylyqta,
Óleń degen týlaidy qaishylyqta.
Aqyn bolsań jarqynym alysqa attan,
Kúndelikti tirlikke boi sýytpa - deitin osy bir shýmaqqa saiady.
Egemen el bolý jolynda qanshama qiyn qystaý kezeńdi bastan ótkerdi deseńizshi. Qazaqtyń nebir marǵasqa ziialylary qýǵyn-súrgin kórip, jazyqsyz atý jazasyna kesildi. Taǵdyr talaiyn kórgen qazaqtyń qaisar ul-qyzdarynyń erligi, qandy qyrǵyn «Jeltoqsan oqiǵasy» týraly qalam terbeidi. Surqiia saiasattyń qazaq jastaryna qyrǵidai tiip, qystyń qaqaǵan aiazynda sýyq sýmen atqylap, qabaǵan iterine talatyp, qyzdaryn burymynan súirep, abyroiyn airandai tókkeni týraly «Qaiǵyly qandy Jeltoqsan» óleńinde ashyna aitady.
«Qushtarmyn ómir ózińe» óleńinde aqyn qamshynyń sabyndai, kúrmeýge kelmeitin jip sekildi qysqa, bes kúndik jalǵan ómirde jastyq dáýrenniń ótip bara jatqanyna qynjylady.
Shirkin ómir ózińe qushtar edim,
Shynymen sen osyndai qysqa ma ediń.
Elýge jetip keppin zymyratyp,
Kárilik sende taiaý tusta ma ediń.
Balalyq, jastyq dáýren keshegi ótken,
Qaita ainalmas ǵaiypqa bir-aq ketken.
Qartaiam dep jasynda oilamai-aq,
Adamnyń bári osylaisha er jetken.
- dese, endi birde:
Ótken kúnnen esh belgi qalmaidy eken,
Úmit alǵa jetelep aldaidy eken.
Sol úmitke qol sozyp júrgenińde,
Jas shaǵyńdy bildirmei jalmaidy eken.
Bilmeimin áli alda ne kóremin,
Árine, qartaiarmyn, ózgerermin.
Mendaǵy ókinbeimin bir kún ólsem,
Urpaǵym oqyp júrer bolsa óleńim - deidi.
A.Alaqanulynyń «Týǵan ólkem – Aqaral» óleńinde kindik qany tamǵan qasietti týǵan jeri Aqaraldyń ár tasyna deiin saǵynatynyn, kindiginiń qazyǵy aýylda jatqanyn, «Alystan alty jasar bala kelse, alpystaǵy aqsaqaldyń sálem beretin» qaimaǵy buzylmaǵan qazaq aýylynyń jai-kúii jaiynda aǵynnan jarylady.
Aqaral ystyq meken jasymnan ósken mekendep,
Atameken bolmasa ony tastap keter me ek.
Uiadan túlep ushqan jer biikterge talpynyp,
Asqaraly aldaǵy armandarǵa jetem dep,
O, týǵan jer qaryzyń qalai ótelmek.
- dep týǵan elimiz ben jerimizge árkimniń qaryzdar ekenin basa aitady.
Aqyn Alaqanuly poeziiasynyń negizgi ózegi, Atamekenge degen saǵynyshqa qurylǵan desek, artyq aitqanymyz bolmas. Sebebi, Atajurtynan jyraqta júrgen aqynnyń babalary ǵasyrlar boiy ańsaǵan, tól Táýelsizdikke degen sarqylmas saǵynyshtan órilgen.
Qairan meniń týǵan elim seniń netken keń ishiń,
Júrsemdaǵy senen jyraq ardaqtysyń men úshin.
Osy sansyz saǵynyshtyń bárin, bárin, bárin de,
Qurbandyqqa shaldym biraq Atameken sen úshin! - deidi.
Aqyn óleńderinde úilesim tapqan ún men dybys qaitalaý arqyly tamasha yrǵaq jasaidy.
Aýylyń kóship keledi qiialardan,
Asyp ótip kúdirden qiia joldan.
Asyqtyryp arbaidy jeteleidi,
Atajurtyn ańsaǵan qiial-arman - dep daýysty dybystar arqyly assonas jasaidy.
Kelgen baqty qaitarmai, qapy qalmai,
Ósiripti, óshirmei urpaq jalǵai.
Sansyz bulaq sai-saidan sylań qaǵyp,
Kók teńizge sarqyrap quiylǵandai - dep «Aýylyń kóship keledi» atty óleńinde tamasha teńeý jasai bilgen. Taǵy bir óleńinde aqyn:
Tań atsa kún batady, kúibeńmen bir kún ótedi,
Jabyrqatsa kei kúniń kei kúniń riza etedi.
Kóktemgi qardai sógilip, ólsheýli seniń ǵumyryń,
Birte-birte taýsylyp kúndermen erip ketedi - dep ájemniń iirgen urshyǵyndai shyr ainalǵan ýaqytty qarǵa teńep, kóktem kelse kóbesi sógilip, birte-birte eritini siiaqty bilinbei óte shyǵatynyn sýretteidi.
Aqynnyń jary bolý ońai dúnie emes. Muqalǵali aitqandai «aqyn degen birde sábi, birde qart» bolǵanda ony sábidei baǵa bilý, qariiadai kúte bilý ystyǵyna kúiip, sýyǵyna tońǵan jary Kúpánǵa degen aqynnyń júrek-jardy «Otaýdan Ordaǵa» óleńinde:
Keregimdi jaiǵan kezde bosaǵam bop qalandyń,
Kótergende shańyraqty ýyq bolyp qadaldyń.
Týryrlyq pen úzikterdi japqanymda sen baryp,
Aq otaýdy shyr ainalyp beldeý bolyp oraldyń.
Osylaisha ekeý bolyp qosyldyń sen qatarǵa,
Serttestik biz ómir boiy birigip dám tatarǵa.
Qol ustasyp ekeýmizge birdei ortaq armanmen,
Shyqtyq alǵash ómir atty alys-alys saparǵa.
Ómirimniń máni, sáni ekensiń-aý sen ǵana,
Sen janymda júrgenińde kóńil shalqar keń dala.
Keshe ǵana ekeýmizdiń shańyraq kótergen,
Otaýymyz búgin mine ainalypty Ordaǵa - dep syr aqtarady.
Aqyn atajurtyna kelip, kóńili ornyǵyp osy kúnge jetkizgen Táńirine myń da bir shúkirshilik aitady:
O, jasaǵan,
Boldy ma álde oilaǵanym kúpirlik,
Kúnnen-kúnge nege mynaý jetispeidi qý tirlik.
Sairan salyp, sultan bolyp júrip edik shet elde,
Endi, mine, ultan bolyp júrgenime de shúkirlik.
Nemese:
Qaryn orta bolǵanymen shúkirshilik, kóńil toq,
Toq kóńilde zor úmit bar, úmit barda qaiǵy joq.
Mahabbat bar qyzýymen ash qaryndy jubatar,
Júregimde mazdap turǵan sónbeituǵyn ol bir ot.
Aqynnyń qulyn-taidai tebisip qatar ósken bala dostaryna degen saǵynyshyn, alyp ushqan kóńilin, sol bir bala shaqqa degen umytylmas sátterdi kóz aldyńnnan ótkizip, bir tilim nandy beske bólip jegen jan dostaryna degen «Beseý edik» óleńinde tebirene jyrlaidy:
Sonaý, sonaý...
Bal dáýren – bozbala shaq,
Asyr salyp júrgen kez taidai týlap,
Beseý edik dostasqan pák kóńilmen,
Qalai ǵana sol kúnder umytylmaq.
Dese:
Beseý edik, bes saýsaq salasyndai,
Egiz týǵan bir úidiń balasyndai.
Beseýimiz birigip bas qosqanda,
Sol otyrys turýshy ed jarasyp-ai - dep ádemi teńeý jasap, beseýi birge ótkizgen sol bir otyrystardy saǵynynady.
Qaýyshyp ek bes bólek jaqtan kelip,
Taǵdyr bizdi qoiypty-aý máńgi telip.
Bireýmizde bir bútin kiim bolsa,
Kezek-kezek beseýmiz kiiýshi edik.
Bir boldy armanymyz, tilegimiz,
Qadirin shyn dostyqtyń biletinbiz.
Bes otaýdy kóterip bes bólek bop,
Ketsek te birge boldy júregimiz.
Aqyn Alaqanuly poeziiasy ózindik sony soqpaǵyn sala bilgen, oqyrmanyna oi salarlyq dúnieleri, keiingi urpaqqa rýhani azyq bolar dep oilaimyz.
A.Alaqanuly – lirik aqyn. Aqyn ózi ómir súrgen ortada, týǵan jerinen aqyndyq qýat alyp, óz janynyń názik qylyn terbetedi. Kezinde, Á.Tájibaev: «Lirikanyń negizi – halyq óleńderinde ásirese saly-seri atanǵan: Aqan, Birjan, Jaiaý Musa, Ybyrai, Ásetterde jatyr» – degen qundy pikir aitqan bolatyn. Olai bolsa, osy dástúrden sýsyndaǵan Aqyn Alaqanuly, sol dástúrdi jalǵastyrýshy.
Nazerke TURǴANBEK, Áigerim AHMETOVA
Abai atyndaǵy QazUPÝ ýniversiteti, Akademik S.Qirabaev atyndaǵy qazaq ádebieti jáne oqytý ádistemesi kafedrasynyń 4 kýrs stýdentteri
