2025 jyldyń 8–16 qyrkúiegi aralyǵynda Qytai Halyq Respýblikasynyń Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdanynda, atap aitqanda Úrimshi, Qashǵar jáne Qulja qalalarynda álemniń jetekshi buqaralyq aqparat quraldary basshylaryna arnalǵan kóshpeli seminar ótti, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Bul halyqaralyq sharanyń basty maqsaty — Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýin birlesip damytý máselelerin talqylaý boldy. Álemniń 20-dan astam elinen — Qytai, Resei, Qazaqstan, Germaniia, Ispaniia, Kanada, Saýd Arabiiasy, Túrkiia, Shvetsiia jáne taǵy basqa memleketterden kelgen 30-dan astam jýrnalist Qytaidyń qarqyndy damyp kele jatqan ómirin, tarihy men mádenietin, ekonomikasy men halyqtyń kúndelikti tirshiligin óz kózderimen kórýge múmkindik aldy.
Kóptildi ortada aqparattyń mańyzyn tolyq jetkizýge Shyńjań aqparattyq biýrosy men kásibi aýdarmashylar toby kómektesti.
Shyńjań mýzeiinen bastalǵan sapar
Baǵdarlama Qytai men ózge elderdiń tarihy men mádenietin tanyp-bilýmen qatar, qatysýshylardyń óz media-platformalaryn laiyq tanystyrýyna jaǵdai jasady. Kún saiyn delegatsiia músheleri memlekettik mekemelerde, tarihi murajailarda, porttar men mádeni jáne dini ortalyqtarda, ónerkásip nysandarynda, aýyl sharýashylyǵy, bilim jáne ǵylym oryndarynda, sondai-aq dástúrli bazarlar men sheberhanalarda boldy.
Sapar Úrimshi qalasyndaǵy Shyńjań mýzeiinen bastaldy. Bul mýzei — aimaqtyń tarihi jáne mádeni kelbetin aiqyndaityn iri ortalyqtardyń biri. 1953 jyly ashylǵan mýzeide arheologiialyq jádigerler, etnografiialyq kórmeler, ejelgi qoljazbalar men shóldiń qurǵaq klimatynda jaqsy saqtalǵan mýmiialar qoiylǵan.
Eń qyzyq ekspozitsiialardyń biri — Uly Jibek jolyna arnalǵan zal. Sebebi Shyńjań ejelden Qytaidyń batys qaqpasy ári “Bir beldeý — bir jol” bastamasyn júzege asyrýdaǵy mańyzdy kólik-logistikalyq torap sanalady. Munda ǵasyrlar boiy uiǵyrlar, handar, qazaqtar jáne basqa da etnostar beibit ómir súrip keledi.
Shyńjań — Qytaidyń “batys qaqpasy”
Tarihta bul aimaq “Batys ólkeleri” dep atalǵan jáne ejelden Qytaidyń ajyramas bóligi bolyp esepteledi. 1884 jyly Tsin áýletiniń úkimeti Shyńjań provintsiiasyn qurǵan, al 1955 jyldyń 1 qazanynda Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdany resmi túrde quryldy.
2025 jyly QHR Tóraǵasy Si Tszinpin onyń 70 jyldyq mereitoiyna arnalǵan saltanatty is-sharalarǵa qatysty.
Shyńjań Qytaidyń soltústik-batysynda, Eýraziia qurlyǵynyń dál ortasynda ornalasqan. Onyń jalpy aýmaǵy — 1,66 million sharshy shaqyrym. Aimaq segiz elmen — Mońǵoliia, Resei, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Aýǵanstan, Pákistan jáne Úndistanmen shektesedi. 5700 shaqyrymdyq qurlyq shekarasy bar Shyńjań — Qytaidaǵy aýmaǵy eń úlken jáne eń kóp shekaralas kórshisi bar ákimshilik aimaq.
Úrimshidegi halyqaralyq qurǵaq port — Aziia men Eýropany jalǵaǵan dáliz
Mýzeiden keiin jýrnalister delegatsiiasy Úrimshidegi Halyqaralyq qurǵaq portqa bardy. Bul — Aziia men Eýropany bailanystyratyn iri logistikalyq ortalyq. Keiingi on jylda qarqyndy damyp kele jatqan bul kólik toraby arqyly 200-den astam taýar túri eksporttalady.
Port ashylǵan sátten beri 21 baǵyt boiynsha 26 qalaǵa 5900-den astam halyqaralyq poiyz qatynaǵan. Qazaqstanǵa júk eki kúnde, Reseige segiz kúnde, al Eýropanyń iri qalalaryna shamamen 16 kúnde jetkiziledi.
Bul port “Bir beldeý — bir jol” jobasynyń negizgi bóligi bolyp sanalady. Munda kedendik rásimdeý, qoimalaý jáne mýltimodaldy tasymal júzege asyrylady.
Qytai avtonaryǵynyń órkendeýi
Keiingi jyldary Qazaqstanda qytailyq avtokólikterge suranys kúrt artqan. Qazaqstan avtomobil odaǵynyń derekterine súiensek, biylǵy jyldyń ózinde jańa avtokólik satylymy 125 myńnan asty. Bul byltyrǵydan 23%-ǵa kóp.
Sondyqtan jýrnalisterdiń Gýanchjoý avtomobil korporatsiiasynyń (GAC Group) Shyńjańdaǵy zaýytyna barýy erekshe qyzyǵýshylyq týdyrdy. Kásiporyn ekologiialyq taza tehnologiialardy paidalana otyryp, GAC Trumpchi jáne basqa da markalar shyǵarady. Bul óndiris óńirdegi jumys oryndaryn arttyryp, ekonomikalyq belsendilikti kúsheitýde.
Din men etnostar úndestigi
Shyńjańda 56 etnos ókili turady: uiǵyrlar, handar, qazaqtar, qyrǵyzdar, tatarlar, orystar jáne basqalar. Halyq sany 26 millionnan asady. Munda islam, býddizm, daosizm, hristian, katolik jáne pravoslav dinderi beibit qatar ómir súredi.
Jýrnalister Úrimshidegi Shyńjań islam institýtynda bolyp, Qytaidaǵy dini tózimdilik saiasaty týraly bildi. Munda stýdentter Quran oqyp, shariǵat negizderin jáne etikany úirenedi.
Ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynyń serpini
Kelesi sapar indýstriia baǵytyna arnaldy. Mysaly, Tianshan Wool Tex kompaniiasy jún óńdeý men toqyma buiymdaryn tolyq tsiklmen shyǵarady. Al China Railway Construction Corporation (CRCC) filialy temirjol, kópir, avtojol syndy iri infraqurylym jobalaryn júzege asyrýda.
2024 jyly Shyńjań dándi daqyl ónimdiligi boiynsha Qytaida birinshi orynǵa shyqqan. Óńirdiń jalpy ishki ónimi 6,1%-ǵa ósip, 2 trillion iýannan asty. Qashǵar qalasynda aýyl sharýashylyǵy — basty sala. Munda jańǵaq, júzim, órik, qyzyl finik ósiriledi. Kashi Galele Modern Agriculture Co. Ltd kompaniiasy grek jańǵaǵyn óńdep, Qazaqstan men Ortalyq Aziia elderine eksporttaidy.
Qashǵar men Qulja — tarih pen mádeniettiń toǵysqan mekeni
Qashǵar — Uly Jibek jolynyń eń kóne qalalarynyń biri. Onyń tarihy eki myń jyldan asady. Munda Shoqan Ýálihanov óz eńbekterinde sipattaǵan tarihi aýra áli saqtalǵan. Qaladaǵy Id Kah meshiti — Qytaidaǵy eń úlken meshit, 1442 jyly salynǵan, 20 myń adamǵa deiin syidyra alady.
Qulja qalasy — Ile qazaq avtonomiialyq oblysynyń ortalyǵy. Munda qazaqtar, uiǵyrlar, orystar jáne handar tatýlyqta ómir súrip jatyr. Qala óziniń jasyl kóshelerimen jáne tarihi Liuxing aýdanymen áigili.
Dostyq pen mádeni yqpaldastyq kópiri
Bul sapar kóptegen jýrnalistiń Qytai týraly burynǵy túsinigin túbegeili ózgertti. Olar Shyńjańnyń shynaiy ómirin, halqynyń mádenieti men kúndelikti turmysyn óz kózimen kórdi.
Kórgenniń bári Shyńjańdaǵy ulttar arasyndaǵy tatýlyq pen yntymaqtyń óńirdiń ekonomikalyq damýynyń negizgi qozǵaýshy kúshi ekenin dáleldedi.
Qazaqstandyq delegatsiia múshesi, Toppress.kz agenttiginiń direktory Erjan Baǵdatov bylai dedi.
“Kórshi Qytaidyń osyndai kópultty jáne mádeni bai óńirimen shekaralasý – Qazaqstan úshin zor múmkindik. Bul tek ekonomikalyq emes, áleýmettik jáne mádeni bailanystardy da kúsheitýge jol ashady. Ortaq tarih, halyqtar arasyndaǵy tyǵyz qarym-qatynas — ǵylym, bilim, mádeniet pen halyqtyq diplomatiia salasyndaǵy birlesken jobalarǵa berik negiz bola alady”, — deidi ol.
Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdanynyń 70 jyldyǵy — tek Qytai úshin emes, búkil Ortalyq Aziia úshin de mańyzdy tarihi beles. Óitkeni bul óńir — búkil túrki órkenietiniń, Uly Jibek jolynyń jáne beibitshilik rýhynyń altyn besigi.
