2025 جىلدىڭ 8–16 قىركٷيەگٸ ارالىعىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىندا, اتاپ ايتقاندا ٷرٸمشٸ, قاشعار جەنە قۇلجا قالالارىندا ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنا ارنالعان كٶشپەلٸ سەمينار ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
بۇل حالىقارالىق شارانىڭ باستى ماقساتى — جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸن بٸرلەسٸپ دامىتۋ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋ بولدى. ەلەمنٸڭ 20-دان استام ەلٸنەن — قىتاي, رەسەي, قازاقستان, گەرمانييا, يسپانييا, كانادا, ساۋد ارابيياسى, تٷركييا, شۆەتسييا جەنە تاعى باسقا مەملەكەتتەردەن كەلگەن 30-دان استام جۋرناليست قىتايدىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ٶمٸرٸن, تاريحى مەن مەدەنيەتٸن, ەكونوميكاسى مەن حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸن ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرۋگە مٷمكٸندٸك الدى.
كٶپتٸلدٸ ورتادا اقپاراتتىڭ ماڭىزىن تولىق جەتكٸزۋگە شىڭجاڭ اقپاراتتىق بيۋروسى مەن كەسٸبي اۋدارماشىلار توبى كٶمەكتەستٸ.
شىڭجاڭ مۋزەيٸنەن باستالعان ساپار
باعدارلاما قىتاي مەن ٶزگە ەلدەردٸڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن تانىپ-بٸلۋمەن قاتار, قاتىسۋشىلاردىڭ ٶز مەديا-پلاتفورمالارىن لايىق تانىستىرۋىنا جاعداي جاسادى. كٷن سايىن دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە, تاريحي مۇراجايلاردا, پورتتار مەن مەدەني جەنە دٸني ورتالىقتاردا, ٶنەركەسٸپ نىساندارىندا, اۋىل شارۋاشىلىعى, بٸلٸم جەنە عىلىم ورىندارىندا, سونداي-اق دەستٷرلٸ بازارلار مەن شەبەرحانالاردا بولدى.
ساپار ٷرٸمشٸ قالاسىنداعى شىڭجاڭ مۋزەيٸنەن باستالدى. بۇل مۋزەي — ايماقتىڭ تاريحي جەنە مەدەني كەلبەتٸن ايقىندايتىن ٸرٸ ورتالىقتاردىڭ بٸرٸ. 1953 جىلى اشىلعان مۋزەيدە ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەر, ەتنوگرافييالىق كٶرمەلەر, ەجەلگٸ قولجازبالار مەن شٶلدٸڭ قۇرعاق كليماتىندا جاقسى ساقتالعان مۋمييالار قويىلعان.
ەڭ قىزىق ەكسپوزيتسييالاردىڭ بٸرٸ — ۇلى جٸبەك جولىنا ارنالعان زال. سەبەبٸ شىڭجاڭ ەجەلدەن قىتايدىڭ باتىس قاقپاسى ەرٸ “بٸر بەلدەۋ — بٸر جول” باستاماسىن جٷزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى كٶلٸك-لوگيستيكالىق توراپ سانالادى. مۇندا عاسىرلار بويى ۇيعىرلار, حاندار, قازاقتار جەنە باسقا دا ەتنوستار بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ.
شىڭجاڭ — قىتايدىڭ “باتىس قاقپاسى”
تاريحتا بۇل ايماق “باتىس ٶلكەلەرٸ” دەپ اتالعان جەنە ەجەلدەن قىتايدىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. 1884 جىلى تسين ەۋلەتٸنٸڭ ٷكٸمەتٸ شىڭجاڭ پروۆينتسيياسىن قۇرعان, ال 1955 جىلدىڭ 1 قازانىندا شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانى رەسمي تٷردە قۇرىلدى.
2025 جىلى قحر تٶراعاسى سي تسزينپين ونىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى ٸس-شارالارعا قاتىستى.
شىڭجاڭ قىتايدىڭ سولتٷستٸك-باتىسىندا, ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ دەل ورتاسىندا ورنالاسقان. ونىڭ جالپى اۋماعى — 1,66 ميلليون شارشى شاقىرىم. ايماق سەگٸز ەلمەن — موڭعولييا, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان, اۋعانستان, پەكٸستان جەنە ٷندٸستانمەن شەكتەسەدٸ. 5700 شاقىرىمدىق قۇرلىق شەكاراسى بار شىڭجاڭ — قىتايداعى اۋماعى ەڭ ٷلكەن جەنە ەڭ كٶپ شەكارالاس كٶرشٸسٸ بار ەكٸمشٸلٸك ايماق.
ٷرٸمشٸدەگٸ حالىقارالىق قۇرعاق پورت — ازييا مەن ەۋروپانى جالعاعان دەلٸز
مۋزەيدەن كەيٸن جۋرناليستەر دەلەگاتسيياسى ٷرٸمشٸدەگٸ حالىقارالىق قۇرعاق پورتقا باردى. بۇل — ازييا مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ٸرٸ لوگيستيكالىق ورتالىق. كەيٸنگٸ ون جىلدا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان بۇل كٶلٸك تورابى ارقىلى 200-دەن استام تاۋار تٷرٸ ەكسپورتتالادى.
پورت اشىلعان سەتتەن بەرٸ 21 باعىت بويىنشا 26 قالاعا 5900-دەن استام حالىقارالىق پويىز قاتىناعان. قازاقستانعا جٷك ەكٸ كٷندە, رەسەيگە سەگٸز كٷندە, ال ەۋروپانىڭ ٸرٸ قالالارىنا شامامەن 16 كٷندە جەتكٸزٸلەدٸ.
بۇل پورت “بٸر بەلدەۋ — بٸر جول” جوباسىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ بولىپ سانالادى. مۇندا كەدەندٸك رەسٸمدەۋ, قويمالاۋ جەنە مۋلتيمودالدى تاسىمال جٷزەگە اسىرىلادى.
قىتاي اۆتونارىعىنىڭ ٶركەندەۋٸ
كەيٸنگٸ جىلدارى قازاقستاندا قىتايلىق اۆتوكٶلٸكتەرگە سۇرانىس كٷرت ارتقان. قازاقستان اۆتوموبيل وداعىنىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, بيىلعى جىلدىڭ ٶزٸندە جاڭا اۆتوكٶلٸك ساتىلىمى 125 مىڭنان استى. بۇل بىلتىرعىدان 23%-عا كٶپ.
سوندىقتان جۋرناليستەردٸڭ گۋانچجوۋ اۆتوموبيل كورپوراتسيياسىنىڭ (GAC Group) شىڭجاڭداعى زاۋىتىنا بارۋى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. كەسٸپورىن ەكولوگييالىق تازا تەحنولوگييالاردى پايدالانا وتىرىپ, GAC Trumpchi جەنە باسقا دا ماركالار شىعارادى. بۇل ٶندٸرٸس ٶڭٸردەگٸ جۇمىس ورىندارىن ارتتىرىپ, ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ كٷشەيتۋدە.
دٸن مەن ەتنوستار ٷندەستٸگٸ
شىڭجاڭدا 56 ەتنوس ٶكٸلٸ تۇرادى: ۇيعىرلار, حاندار, قازاقتار, قىرعىزدار, تاتارلار, ورىستار جەنە باسقالار. حالىق سانى 26 ميلليوننان اسادى. مۇندا يسلام, بۋدديزم, داوسيزم, حريستيان, كاتوليك جەنە پراۆوسلاۆ دٸندەرٸ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرەدٸ.
جۋرناليستەر ٷرٸمشٸدەگٸ شىڭجاڭ يسلام ينستيتۋتىندا بولىپ, قىتايداعى دٸني تٶزٸمدٸلٸك ساياساتى تۋرالى بٸلدٸ. مۇندا ستۋدەنتتەر قۇران وقىپ, شاريعات نەگٸزدەرٸن جەنە ەتيكانى ٷيرەنەدٸ.
ٶنەركەسٸپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ سەرپٸنٸ
كەلەسٸ ساپار يندۋسترييا باعىتىنا ارنالدى. مىسالى, Tianshan Wool Tex كومپانيياسى جٷن ٶڭدەۋ مەن توقىما بۇيىمدارىن تولىق تسيكلمەن شىعارادى. ال China Railway Construction Corporation (CRCC) فيليالى تەمٸرجول, كٶپٸر, اۆتوجول سىندى ٸرٸ ينفراقۇرىلىم جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋدا.
2024 جىلى شىڭجاڭ دەندٸ داقىل ٶنٸمدٸلٸگٸ بويىنشا قىتايدا بٸرٸنشٸ ورىنعا شىققان. ٶڭٸردٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ 6,1%-عا ٶسٸپ, 2 تريلليون يۋاننان استى. قاشعار قالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى — باستى سالا. مۇندا جاڭعاق, جٷزٸم, ٶرٸك, قىزىل فينيك ٶسٸرٸلەدٸ. Kashi Galele Modern Agriculture Co. Ltd كومپانيياسى گرەك جاڭعاعىن ٶڭدەپ, قازاقستان مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە ەكسپورتتايدى.
قاشعار مەن قۇلجا — تاريح پەن مەدەنيەتتٸڭ توعىسقان مەكەنٸ
قاشعار — ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ەڭ كٶنە قالالارىنىڭ بٸرٸ. ونىڭ تاريحى ەكٸ مىڭ جىلدان اسادى. مۇندا شوقان ۋەليحانوۆ ٶز ەڭبەكتەرٸندە سيپاتتاعان تاريحي اۋرا ەلٸ ساقتالعان. قالاداعى يد كاح مەشٸتٸ — قىتايداعى ەڭ ٷلكەن مەشٸت, 1442 جىلى سالىنعان, 20 مىڭ ادامعا دەيٸن سىيدىرا الادى.
قۇلجا قالاسى — ٸلە قازاق اۆتونومييالىق وبلىسىنىڭ ورتالىعى. مۇندا قازاقتار, ۇيعىرلار, ورىستار جەنە حاندار تاتۋلىقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. قالا ٶزٸنٸڭ جاسىل كٶشەلەرٸمەن جەنە تاريحي Liuxing اۋدانىمەن ەيگٸلٸ.
دوستىق پەن مەدەني ىقپالداستىق كٶپٸرٸ
بۇل ساپار كٶپتەگەن جۋرناليستٸڭ قىتاي تۋرالى بۇرىنعى تٷسٸنٸگٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. ولار شىڭجاڭنىڭ شىنايى ٶمٸرٸن, حالقىنىڭ مەدەنيەتٸ مەن كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىن ٶز كٶزٸمەن كٶردٸ.
كٶرگەننٸڭ بەرٸ شىڭجاڭداعى ۇلتتار اراسىنداعى تاتۋلىق پەن ىنتىماقتىڭ ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.
قازاقستاندىق دەلەگاتسييا مٷشەسٸ, Toppress.kz اگەنتتٸگٸنٸڭ ديرەكتورى ەرجان باعداتوۆ بىلاي دەدٸ.
“كٶرشٸ قىتايدىڭ وسىنداي كٶپۇلتتى جەنە مەدەني باي ٶڭٸرٸمەن شەكارالاسۋ – قازاقستان ٷشٸن زور مٷمكٸندٸك. بۇل تەك ەكونوميكالىق ەمەس, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني بايلانىستاردى دا كٷشەيتۋگە جول اشادى. ورتاق تاريح, حالىقتار اراسىنداعى تىعىز قارىم-قاتىناس — عىلىم, بٸلٸم, مەدەنيەت پەن حالىقتىق ديپلوماتييا سالاسىنداعى بٸرلەسكەن جوبالارعا بەرٸك نەگٸز بولا الادى”, — دەيدٸ ول.
شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىنىڭ 70 جىلدىعى — تەك قىتاي ٷشٸن ەمەس, بٷكٸل ورتالىق ازييا ٷشٸن دە ماڭىزدى تاريحي بەلەس. ٶيتكەنٸ بۇل ٶڭٸر — بٷكٸل تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ, ۇلى جٸبەك جولىنىڭ جەنە بەيبٸتشٸلٸك رۋحىنىڭ التىن بەسٸگٸ.
