Ahańnyń osy bir joldaryndaǵy «...olardyń bógetshilik kúshi úlkendiginde emes, kóptiginde», – degen sózi tóńireginde túrli oiǵa qaldym.
Ne kóp?..
Ashyp aitsam, árkim erkin oilap, oiyn ashyq jetkize almaityn qoǵamnan damý kútýdiń ózi paradoks! Tek erkin oi degendi aýzyńa kelgendi aityp, árkimderdi bir qaralaý nemese orynsyz oda jazý dep túsinbeýimiz kerek edi.
Ókinishke qarai búgingi baspasózdiń jaiynan sony anyq kórýge bolady.
Negizi eshbir basylym esh ýaqytta qoljaýlyq bolmaýy tiis, gazet halyqtyq tribýna bolýy kerek!
Keide sol gazetter tribýna bermei qoiǵan dúnieńdi áleýmettik jelige júktei salǵan da jeńilirek. Biraq aǵa býynnyń kóbisi áli kúnge ony ádetke ainaldyrmaǵandyqtan negizgi oqyrman qaýymǵa jetpei qala ma dep alańdaisyń. Bolmasa másele, qaida jazǵanyńda da emes. Oiyńdy durys jetkize alǵanyńda jáne sol kóterilip otyrǵan mashaqatty ult bolyp talqylap úirený mádenietin qalyptastyrýda bolyp tur.
Qaisybir áleýmettik jelide bolmasyn aýzyna kelgenin aityp, arnaiy tapsyryspen jabyla talaityn «qoǵamdyq oi» ieleriniń qorqynyshynan jeke-dara ashyq oi bildirip jatatyndar da neken-saiaq.
Álde bir jaǵdaida jurt nazaryn basqa jaqqa aýdarý úshin ortaǵa bir "taqyryp" taýyp tastalsa boldy, barlyǵy sony «talaýǵa» qumar. Aqiqatyn, anyqtap alaiyqshy degen jan saýsaqpen sanarlyq.
Álde, álgi, Ahań aitqan «usaq ister men, usaq kedergiler keltiretin bógetshilik kúshi» degen osy ma eken?
Al áleýmettik jelilerdi áleýmettik ájethana dep esigin ashpaityn aǵalardy da estip júrmiz. Biraq búgingi kúndi áleýmettik jelisiz elestetýdiń ózi?.. Kim bilsin?
Mine, kórdińiz be, osy tusta baspasózdiń rólin túsingen bolasyń. Biraq joǵaryda aitylǵan sebeptermen álemjelige "álei bolsyn" aityp bara qalsań she?..
Bul jerde de ár jazǵanyńdy ańdyp, shi ústinen shirkei atatyn «surmergendei» myltyǵyn kezep daiyn otyratyn toptyń bary eshkimge jasyryn emes. Tasadaǵy tapsyrys bergishterdi jyǵa tanymasaq ta shyramytatyndai shamaǵa kelgenbiz.
Kei jazbańdy oqi sala, áne, aittym ǵoi, bul biliktiń adamy, – dep alaqailaýǵa da ázir.
Múmkin, birde qattyraq aitarmyz, biraq jalǵan aitqan, jala japqan jerimiz joq. Ol úshin bilik bitkenmen bitispes jaý eken degen de kózqaras qalyptaspaýy qajet.
Ókimettiń jylaǵanyn kórsem raqattanam, ha-ha-ha!, – dep Qudyreshe qarqyldai kúlmeimiz, biraq kerek jerinde «úkimettiń jumysyn jyldamyraq jolǵa qoisa jón bolar edi», – degen oiymyzdy ashyq jetkizgenimiz úshin bizdi jaý sanaý artyq.
Kerisinshe, bildei bir ulttyń ideologiiasynan áleýmettik jeliniń ideologiiasy joǵary bolmasa eken; Aqparat quraldary atalatyn basylymdardy álemjeli basyp ozbasa eken; Ol jaqtaǵy ras-ótirigi naqtylanbaǵan nebir las dúnielerdiń jastarymyzdyń, tipti ultymyzdyń sanasyn ýlamasa eken deseń, munyń nesi soraqy? Munyń bárin ne úshin tizip otyrmyn?
Sonymen...
Iá, «Daýdyń basy Dairabaidyń kók siyry», – demekshi, talai daýlardyń basyna ainalǵan kezekti naýqan taǵy bir sailaýdyń ýaqyty jaqyn qaldy. Jelilerde jeldei esken álemtapyryq dúnielerdi oqyp otyryp keide tipti, deneń túrshigedi.
Birinshiden, bul jolǵy kandidattardyń Toqaevtan basqasy elge jaqyn tanys emes. Al oppozitsiia ataýlynyń dodaǵa bir azamat taýyp qosa almaǵany, tipti ókinishti. Ony moiyndaiyq.
Onyń ústine, sailaý jaqyndaǵanda ǵana shýyldap, qalǵan ýaqytta «qalyń uiqyǵa ketetinderdi» laiyqty oppozitsiia dei alamyz ba? "Aiaq astynan jariialanǵan sailaý!", - dep kezektegidei dúrlikpes úshin qoǵam ómirinen syrt qalmai únemi elmen birge bolsa kim qoi depti?!
Ekinshiden, «Kórmes, túieni de kórmes», – dei bermei, bir sát: «Zaman qalai, adam qalai ózgerdi?..» dep búgingi oń ózgeristi de aityp úireneiik degim kelgen. Shúkir, otyz jyl boiy ózgermestei bolǵan Nazarbaev dáýiriniń kóshkenin de kóz kórdi.
Tek, «Jetimekke jel qarsy», – dep, qazir álemde ýshyǵyp turǵan geosaiasi jaǵdaiǵa bailanysty barlyq jerdi qymbatshylyq qysyp turǵany da, shielenisken ulttyq ahýaldyń órship turǵany da jasyryn emes. Biraq onyń zardabyn jalǵyz qazaq emes, barlyq álem tartyp otyr desek, taǵy jalǵan aitqan bolmaspyz. Mine, osynyń ózin kózir kartadai paidalanǵysy keletinder az emes jáne negizinen olardyń kimder ekeni de belgili.
Búgin uzaq ýaqyt sol «komandanyń» serigi bolǵan adamnyń el biligine kelýine kúmánmen qaraýshylar barshylyq. Negizgi kúmán osy ǵana dep oilaimyn.
Dei turǵanmen ómirdiń ózgergenin árine, jaqsy jaǵyna, kúndelikti kózimiz kórip otyryp úndemei qalýdyń ózi qalai bolar eken?
Keshegi kúni: «Ói, ony Nazarbaev ózi sailady», – degenimiz ótirik emes qoi? (ishinde ózim de barmyn). Ótirik emes. Óitkeni sondaiǵa saiatyn.
Erteń sol Nazarbaevty túgel áshkerelep jatsa taǵy: "Ózi adam qylyp edi, endi ózin...", dep ózeýreitinimiz ózge túgil ózimizge málim. Qonaevtyń kezinde Nazarbaev týraly, Nazarbaevtyń tusynda Qajygeldin týraly týra osylai aitqanyn qazekem umyta qoimaǵan bolar? Muny eshkim joqqa shyǵara almas.
Endeshe, nege ekinshi ret múmkindik berip kórmeske? Nege sol «Ózi sailaǵan adam, ózin...» degizbes úshin, legitimdi sailaýda taza jeńiske jetýine qarsylasamyz?
Múmkin, bul kisige de «Meni halyqtyń ózi sailady», – degen senim kerek bolar? Taza adamǵa jańaǵy aitylǵan sózderdiń bárin joqqa shyǵarý úshin de, osylai aiaq asty sailaý ótkizý saiasaty qajet bolǵan shyǵar? Álde, basqa da shuǵyl sebepter? Shynymen ózin synap, eliniń úmit artqanyn kórgisi kelse she? Bar keregi sol bolsa onyń nesi aiyp?
«Qajettilik qaǵidasymen» qazaqqa tanymal bolǵan Ákejan Qajygeldinniń: «Adamǵa úsh som berdiń be, endi tolyq bostandyq ber. Áitpese, seniń bergen úsh somyńnan ne paida?», – degen qaǵidasyn qaida qoiamyz?
Biylǵy sailaý da sol támsildi qoldanýǵa suranyp turǵandai.
Árine, Toqaev meniń jarnamamdy qajet etpes te. Tek azamattyq oiyn aitýǵa árkim de quqyly degendi barlyǵyńyzǵa jetkizgen túrim.
Shyndyǵynda jai ýaqytta meniń de bilikpen toqailaspaityn tustarym jeterlik. Qai nárseniń de óz ýaqyty bar. Qazir bir túsingenim tek Toqaev emes, biliktiń bir adamyn kórsek jamandai berý biz úshin ádetke ainalyp ketken siiaqty.
Túsinemin, oǵan kináli 30 jyl oiyna kelgenin istegen rejim! Biz áli kúnge sol oidan arylar emespiz. Áitpese, kúni keshe qańtarda Aq ordada aiaǵyna deiin qalyp arpalysqan azamattan kiná izdegenimiz jón be? Elin tastap qashyp ketse ne bolar edi?
Búgin balamyzdyń balaǵyn kesip, qyzdarymyzǵa qara jamyldyryp, párenje kigizip otyrar ma edik, shirk, shirk, – dep, kim bilsin?
Negizi, qazaqtyń Qudaiy bar. Shyn aitam.
Mine, bitti degen talai jerde osy ultty qorǵap qalýdan jańylǵan emes. Bul joly da solai bolǵan sekildi. Iá, bárimiz jattap, jabysyp alǵan «Streliat na porajenie!», – degen sózdiń astaryna shyn úńilip kórdik pe?
Kim óz halqyna «oq jaýdyr!», – dep buiryq beredi? Árine, joq! Endeshe, bul buiryqtyń qalai jáne ne úshin berilgenin nege tarazylamaimyz?
Ásheiinde: tóńkeris kerek bolsa bizge aityńdar, eki KamAZ tas bolsa boldy, tas-talqan ǵyp qýyp shyǵamyz, – dep eki birdei prezidentin elden bezdirgen aiyr qalpaqty aǵaiyndardyń utqany qaisy, bizdiń utylǵanymyz qaisy? Saralap kórelikshi.
Qadyr Myrza-Álishe aitqanda:
Ult bolyp, uiyp kele jatqan kezde,
San márte sút kúiinde tógilipti...
Iá, keshe, tái-tái basyp táýelsizdikke umtylǵan 36 jyldyq aralyqta qazaqtyń qany tórt márte tógilipti!
Eń alǵash 1986 jylǵy Jeltoqsan qany...
Ol qandy «bireýler» Qonaevtyń moinyna ilýge tyrysqan...
Onan soń, 2006 jylǵy Shańyraqtaǵy Baqai qanyn, Imanǵali men Aronnyń moinyna artyp, 2011 jylǵy Jańózenniń de qanyn taǵy «bireýlerge» júktemek bolǵandar, Qańtardyń qanyn Qasym-Jomartqa ile salamyn degen esebinen jańylmady!
Qalai oilaisyzdar, tanys qoltańba siiaqty emes pe? Osy tórt birdei qantógistiń aiyrmashylyǵy nede?
Bilikpen bitimge kelmegenderdiń bári qan arqalaǵan siiaqty kórinbei me? Oilanaiyqshy?! Qan arqalaý eshkimge de ońai emes!
Keshirilmeitin kúná. Sondyqtan baiybyna barǵan jón.
Syn saǵattarda Aq ordasyn tastai qashpaǵan basshysy sekildi qalyń nópirdiń ortasynan tabylǵan Qanat Bozymbaev, Nurlan Noǵaev, Eraly Toǵjanovtai azamattar bile-bilseńiz erlikke para-par ónege kórsetti.
«Mynalardy qurbandyqqa shalamyz!», – degen toptyń ortasynda qaimyqpai tura bilý ekiniń biriniń qolynan kele bermeidi. Ony moiyndaýymyz kerek!
«Óz ulyn, óz erlerin eskermese...», – degendi de esten shyǵara bermeiik. Bilmeimin, ana «sistemany» ainalyp óte almaǵan tustary bar da shyǵar. Olai kinálaityn bolsaq sol ýaqytta, sol qoǵamda ómir súrgenimiz úshin-aq bárimiz de kináli bolyp shyǵarmyz, bálkim?!
Endeshe, mundai azamattarǵa senim artýdan nege qorqamyz?!
Al ana mýzeidi keýdesimen japqandai qorǵap qalǵan zamandasymyz Bibigúl Dándiqaraqyzymen nege maqtanbasqa?! Qazaqtyń sondai arýlaryn nege mápelemeske? Odan da basqa eskerýsiz qalǵan erlerimizdi nege umytamyz?! Áli talaiy anyqtala da jatar. Esh nárse de máńgilik qupiia kúiinde qalýy múmkin emes. Olai bolsa, bolashaqta bularmen maqtanatyn da bolarmyz?
Iá, bárine ýaqyt tóreshi!
Taqyrypqa qoiylǵan «Ýaqyttyń ózine ýaqyt kerek!» degen sózdiń astarynda osy bir bákene oi jatyr. Ýaqyt berelik. Senim artalyq. Sirá bolmai jatsa halyqtan asqan qaharly kúshtiń joǵyn bul azamattar kózimen kórgen. Sol ǵana. Al tap qazir, esin endi jiia bastaǵan halyqty kóshege shaqyrý bul durys emes! Kezekti qantógisti ańsaityndardyń arbaýyna túspeý kerek! Odan halyqtyń utary shamaly.
Halyqtyń atynan sóileitin sen kimsiń?!, – demes úshin, meniń oiyma qosylatyn eldiń atynan ǵana aitaiyn degenim: biz Sizge senim artamyz Qasym-Jomart Kemeluly jáne bul sheshimimizdi ózińizge artylǵan amanat dep te bilińiz!
Endi bir másele, osy sailaýdan soń shyn «Jańa Qazaqstan» quramyz degen oi bolsa biraz qurylymdar men ministrlerdiń qyzmetin qaita qarap, Elim-Jerim dep júrgen azamattardy syrtqa teppei, kerisinshe senim artyp, aqsap jatqan salalarǵa jumyldyryp kórgen de durys bolar.
«Jumyla kótergen júk jeńil», deidi. «Kelisip pishken ton kelte bolmas», – degen de bar.
Al jornalshy, bloger qaýymǵa álgi: synyq ústeldiń astyndaǵy tesik shelek, – dep ylǵi kem-ketigimizdi tere bermei jaqsyny jaqsy dep, osy úkimettiń quramynda halqynyń kóńilinen shyǵyp júrgen azyn-aýlaq depýtattar men ministrlerdi de orynsyz synap-minegendi doǵarǵan jón sekildi. Bul olarǵa múldem tiispeý degen de sóz emes. Oryndy syn kerek. Demokratiia degenimiz «Tise terekke, timese butaqqa», – dep bas-kózsiz tópelei berý emes. Osyny durys túsinetin ýaqyt jetken siiaqty.
R.S. «Dalanyń óz zańy, óz tártibi bar. Onymen sanaspasqa eshkimniń qaqysy joq. Qala, qalama – báribir moiyndaisyń, tártibine kónesiń. Dala perzenti ekensiń, mańdaiyńa jazylǵany sol. Odan basqa jol joq, bolsa, ol – ólim. Qasym sultan muny sol kishkentai kezinen-aq sezingen edi».
«HVI ǵ. birinshi shireginde qazaq atyn jer júzine jetkizgen Qasym han esimi qazaq halqynyń tarihi sahnasynda máńgi oryn alyp, jarty myń jyldan asa saqtalyp kele jatyr. «Qasym hannyń qasqa joly» osynyń kýási!», – degen joldardan Esimhannyń eski jolyn buzyp, qasqa jol túzegen Qasym handy qazaqtyń ne úshin qadirlegenin uǵasyń!
Nurymjan MAÝYT
jýrnalist, entsiklopedist
