Túrkistanda jezóksheler tolyp júr. Babalardyń kiesi atady ǵoi!..
QR Bas prokýrory Jaqyp Asanovtyń nazaryna!
Jaqyp Qajymanuly! Qazaqstan Respýblikasynyń Bas prokýratýrasyna Siz kelgeli bul salada eleýli ózgerister oryn alyp otyr. «Aldymen ózimiz ózgelerge úlgi bolýymyz kerek!» degen ustanymyńyz halyqtyń qoldaýyna ie boldy. Sizdiń bastamalaryńyz halyqtyń júregine beine bir úlken senim ornatqandai erekshe áser qaldyryp otyr.
Jaqyp Qajymanuly! Adam tek el, halyq úshin atqarǵan isterimen ǵana tarihta qalatynyn túsinetin jasqa keldińiz. Ózińizge de prokýrorlyq ta, ózge de atqarǵan halyqtyq sharýalaryńyz eskertkish bolady áli. Biz onyń kóbin bilemiz, riza bolamyz jáne únemi aityp, nasihattap júremiz.
Meniń Sizge jazyp otyrǵan jan syrym – jeke basymnyń sharýasy emes! Halyqtyń tilegi, amanaty! Alla kýá, mundaǵy jazylǵan árbir sóilemge, árbir áripke janymmen, qanymmen, arymmen jaýap berýge ázirmin!
Meni tolǵandyratyny, týǵan jerimde, qasietti Túrkistan qalasynda qylmys ataýly órship ketti, muny Ózińizge jetkizýdi azamattyq paryzym sanadym.
Qylmystyń órshýi jóninen Túrkistan qalasy oblys boiynsha aldyńǵy qatarda tur. Ony statistikalyq derekti ózińiz aqtarsańyz da baiqaisyz. Mendegi málimetter boiynsha, 2016 jyldyń sońǵy 10 aiynda Túrkistanda jalpy eki myńnan asa qylmys tirkelgen. Bul ne masqara?! Atam qazaq ekinshi Mekkege balap, búkil musylmannyń rýhani ordasyna ainalǵan Túrkistan búgin adam estip, kóz kórmegen qylmystardyń oshaǵyna ainalyp barady.
Bir ókinishtisi, buǵan tosqaýyl qoiýy tiis qalalyq ishki ister basqarmasy men jergilikti prokýratýra óz jumystaryna nemquraily qarap, halyqtyń seniminen shyǵyp ketti desek, artyq aitqandyq emes. Tipti, jádiger qala jezóksheler úiine ainalyp barady. Onda jeńil júristi qyzdar qaptap ketken. Basqa-basqa, búkil túrki jurtynyń kieli ordasy, ekinshi Mekke, rýhani astanada jeńil júristi qyzdardyń qaptap ketýin qalai túsinýge bolady? Aiadai ǵana ári kieli jerdegi jezókshelikti joia almaý – qos quzyrly organǵa úlken syn emes pe?
Onyń ústine, qylmys ta órship ketken. Biz munymen qaida baramyz? Qalalyq IIB, jergilikti prokýratýranyń áreketsizdiginen qylmyskerler qylmys jasaýdan qoryqpai, ózderiniń jaýapsyzdyǵyn sezinip, nebir sumdyq áreketterge bara beretin boldy. Jasóspirimder qylmysy da az emes. IIB men prokýratýra qyzmetkerleri profilaktikalyq jumystardy óz deńgeiinde júrgizbegennen keiin jasóspirimder qala aýmaǵyn birneshe móltekaýdanǵa bólip, top-top bolyp, bir-birimen jantúrshigerlik tóbelesterge baratyn bolǵan. Bul degenimiz, quzyrly organdardyń jas bolashaǵymyzdy tárbieleýge jáne olardy durys jolǵa salýǵa baǵyttaǵan sharalarynyń nátijesiz bolǵanyn kórsetpei me? Demek, olardyń joǵaryda atalǵan qylmystardyń aldyn alýǵa, boldyrmaýǵa jáne kúresýge qatysty jasaǵan jumystary óz deńgeiinde emes. Bul – quzyrly organnyń qos basshysynyń (IIB bastyǵy men prokýrordyń) qyzmetkerler arasynda jumysty qajetti deńgeide uiymdastyra almaǵanynyń birden-bir dáleli.
Eń soraqysy, biz mundai qylmystarǵa tózýge bolmaitynyn Túrkistan qalasynyń prokýrory Mahat Zulpyharovqa aitaiyq dep arnaiy aldyna barǵanymyzda, ol bizdi qabyldamai qoidy, sózimizdi tyńdaǵysy da kelmedi. Tipti, prokýrordyń orynbasary Baqytjan Túleev «Almatydan jýrnalister kelip tur» dep aldyna kirse de, kirýimizge ruqsat bermedi.
Endi oilańyzshy, jýrnalisterdiń ózi aldyna kire almai tursa, qarapaiym halyq úshin prokýrormen kezdesý alynbas qamaldai bolmai ma? Turǵyndarmen til tabysa almasa, jýrnalistermen sóilese almasa, onda ol nesine prokýror bolyp otyr?! Halyq tarapynan Muhit Ziiatbekulyna qoiylatyn suraq kóp. Tipti, biz prokýrordyń orynbasary Baqytjan Tastanbekulyna qaǵaz júzinde birneshe suraq jazyp, tastap ketken bolatynbyz. Alaida, eki aidan beri ol suraqtarǵa da jaýap berilgen joq.
QR «BAQ» týraly Zańynyń 20-babynda jýrnalist quqyqtary anyq kórsetilgen. Onda bylai delingen: «Jýrnalist aqparatty izdestirýdi júzege asyrýǵa, suratýǵa, alýǵa jáne taratýǵa, sondai-aq, memlekettik organdarǵa, barlyq menshik nysandaryndaǵy uiymdarǵa barýyna jáne óziniń qyzmet babyndaǵy mindetterin júzege asyrýǵa bailanysty laýazymdy adamdardyń qabyldaýynda bolýǵa jáne dybys-beine tehnikasyn, fototúsirý quraldaryn paidalana otyryp, jazba jumystaryn júrgizýge quqyly. Sonymen qatar, jýrnalistik kýáligin kórsetý arqyly tabiǵat apattary bolǵan aýdandarda, mitingiler men demonstratsiialarda bolýǵa, qujattar men materialdardyń memlekettik qupiia sanalatyn málimetteri bar úzindilerin qospaǵanda, olarmen tanysýǵa ruqsat alýǵa tolyq quqyly». Osy zańnyń 25-babynda «Jýrnalistiń zańdy kásiptik qyzmetine kedergi jasaý QR zańdarynda belgilengen jaýaptylyqqa ákep soǵady» delingen. Endeshe zańdy qadaǵalaýshy organnyń qaladaǵy basshysy nelikten málimetti der ýaqytynda berýden qashqaqtaidy? Bul onyń jaýapsyzdyǵy ma, álde zańdy bilmeýi, belden basýy ma? Túrkistan qalasynyń prokýrory qoǵamǵa ziianyn tigizip, halyqtyń der kezinde shynaiy aqparat alýyna kederge keltirip otyr. Endi muny Sizge aitpaǵanda, kimge aitamyz?..
Jýrnalisterdiń aqparat alýǵa, taratýǵa qatysty jumystary zańmen tolyq negizdelgen. Kez kelgen qyzmet babyndaǵy basshy osy qoǵamnyń azamaty, eliniń perzenti retinde jýrnalister saýalyna ýaqytynda jaýap berýi tiis emes pe? Qaita ol qolynan kelgenshe, oi-órisiniń jetkeninshe, qoiylǵan suraqtarǵa jaýap berýi kerek qoi. Demek, ol eki aýyz sózdiń basyn qurap, mádenietti túrde sóilei almaityndyǵyn kórsetip otyr. Budan keiin onyń kásibi biliktiligine kúmándanbai qaitemiz?.. Sondyqtan bul prokýrorǵa «eki» degen baǵa qoiýyńyzdy suraimyz. Sebebi, ol turǵyndarmen tiimdi jumys istei almai otyr. Ókinishtisi sol, keide organǵa úzdikter emes, iskerlik qabileti tómen, tek óz paidasyn oilaityn kezdeisoq adamdar kirip ketip jatady. Osynyń kesirinen prokýratýraǵa adamdar senýden qalady.
Jaqyp Qajymanuly! Sizden úlken ótinish! Túrkistandaǵy qylmystyq ahýaldy retke keltirýge yqpal etseńiz eken. Buǵan bir shara qoldanýyńyzdy suraimyz. Sosyn, ásirese, Túrkistan sekildi kieli qalaǵa, rýhani astanaǵa qolynan is keletin, qalaǵa shyn janashyr bola alatyn, turǵyndardyń aryzyn tyńdap, «ýaqytym joq!» demei, ózin sol aryz berýshiniń ornyna qoia alatyn (Bireý ózin solai qorlasa jaqsy kóre me?), naǵyz elim deitin prokýror taǵaiyndasańyz eken. Bul jergilikti halyqtyń Sizge bergen ótinish-amanaty! Halyqtyń arman-tilegi oryndalady dep senemiz!
Izgi nietpen, Serik JUMABAEV,
jýrnalist