Qarapaiym tilmen túsindirsek, áldebir biik laýazymdy tulǵa qandai da bir kásiporynǵa qamqorlyq jasaidy, tipti onyń beiresmi basshysy bolýy da múmkin. Memlekettik qyzmetten ketkennen keiin, sonda jumysqa tura qoiady. Munyń basqa da túrleri bar.
Mysalǵa, sheneýnik iri kásiporyndy úlken aiyppul salynýynan qorǵap qalady, qomaqty tenderde jeńiske jetýine járdemdesedi, nemese onyń biýdjet qarjysyn tiimsiz jumsaǵanyn jasyrady. Sol qyzmeti úshin syi retinde álgi kompaniiadan ózine iri laýazym alady.
Ózi barǵansha, ol orynda formaldy túrde ne zaiyby, ne balasy esepte turyp, jalaqy alady.
Taǵy bir túrine sáikes, kompaniiany sheneýniktiń, ákimniń ózi qurady, biraq memqyzmetshige biznespen ainalysýǵa tyiym salynǵandyqtan, onyń basshysy qyzmetin jubaiy atqarady. Biliktegilerdiń bai áielderi men erleri kóbine osylai paida bolady, – deidi sarapshy.
Májilis depýtaty B.Smaǵuldyń túsindirýinshe, bul lobbizmge jatady. Mysaly, AQSh-ta barlyq lobbisterdiń 41%-y buryn memlekettik qurylymdarda istegen tulǵalar eken.
Bizde de bilikten kete sala, iri kompaniialarda myqty oryn alǵan sheneýnikter jetedi. Árine, olardyń bárin aiyptaýǵa bolmas, kásibi maman qai jerde de suranysqa ie. Biraq múdde qaqtyǵysyn tiiatyn kez jetti.
Biz AQSh zańnamasyn úlgi ete alamyz. "Ainalmaly esikter" máselesine alańdaǵan Amerika Prezidenti Djordj Býsh 2007 jyly "Adal kóshbasshylyq jáne ashyq úkimet týraly zańǵa" qol qoidy. Oǵan sáikes, Kongress pen Senat ókilderine qyzmetinen ketken soń 2 jylǵa deiin qandai da bir kompaniianyń múddesin Parlamentte qorǵaýyna jáne lobbizmmen ainalysýyna tyiym salyndy.
Barak Obama bul erejeni odan ári qataitty jáne óz ákimshiliginiń barlyq qyzmetkerine osyndai shekteý engizdi. Iaǵni, Qazaqstanda da lobbistik qyzmet úshin jaýapkershilikti kúsheitetin zań kerek, – dedi Baqytbek Smaǵul.
Bul sheneýnikterdiń zańsyz biznesine, áldebir kompaniialar múddesin jasyryn ilgeriletýine qosymsha tospa qurady. Adal básekelestikti arttyryp, biznestiń órkendeýine jol ashady.
Shyǵysy tabysynan assa, sheneýnik qýdalanady
Óz kezeginde Sybailas jemqorlyqqa qarsy qyzmet osyny qarastyratyn zań jobasyn ázirlep qoiypty. Vedomstvo qoldanystaǵy zańnamaǵa sáikes, memlekettik qyzmetshilerge jáne olarǵa teńestirilgen adamdarǵa kásipkerlik qyzmetpen ainalysýǵa tikelei tyiym salynǵanyn eskertti.
Bul rette Qylmystyq kodekstiń 364-babynda shendilerge jáne solarǵa teńestirilgenderge "kásipkerlik qyzmetti júzege asyratyn uiym qurǵany úshin, sondai-aq osyndai uiymǵa jeńildikter men artyqshylyqtar usyna otyryp, ony basqarýǵa ózi nemese ýákiletti tulǵa arqyly qatysqany úshin" qylmystyq jaza belgilengen.
Alaida antikorrýptsiialyq qyzmettiń jedel-tergeý tájiribesi kórsetkendei, elimizde memqyzmetshiler, ásirese, ortalyq memorgandar men jergilikti atqarýshy organdarda joǵary laýazymdardy atqaratyndar arasynda kásipkerlik qyzmetti uiymdastyrý tájiribesi keń taralǵan.
Ádette, osy maqsatta olar senim bildirgen adamyna, kóbinese jaqyn týystary atyna ózi basshylyq etetin salada jeke kompaniia qurady.
Sodan keiin memorgan men baǵynysty uiymdarynda, sondai-aq yqpaly bar ózge de qurylymdarda osy kompaniianyń múddelerin belsendi túrde qoldaýǵa, lobbi jasaýǵa kirisedi, – dep shemasyn aitty Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi.
Vedomstvonyń dereginshe, lobbist sheneýnik "baǵynyshty uiymdardyń basshylyǵyna álgi sybailas kompaniiaǵa kómek kórsetý qajettigi týraly buiryq beretin ne ótinishpen júginetin faktiler kezdesýde".
Al baqylaý jáne qadaǵalaý quzyry bar organdar basshylarynyń tek ózine baǵynysty uiymdarǵa ǵana emes, basqa memlekettik organdar men uiymdarǵa da yqpaly júredi. Laýazymdy tulǵalardyń, birinshi kezekte basshylar býynynyń osyndai áreketteri memleketke jáne kásipkerlik nysandaryna zor shyǵyn keltiretinin eskere otyryp, zań jobasynda Qylmystyq kodekstiń 364-babynda kózdelgen qylmysty jasaýǵa kúdikti dep tanylǵan adamdarǵa qatysty arnaiy jedel-izdestirý sharalaryn ótkizý múmkindigin qarastyrý usynylyp otyr, – dedi agenttik.
Buǵan qosa, jaza da kúsheitiledi dep josparlanýda
Agenttik Qylmystyq kodekste osy qylmystar úshin qarastyrylǵan jazanyń eń joǵarǵy túri 1 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrý bolyp tabylatynyna nazar aýdartty.
Osylaisha, memlekettik qyzmetshilerdiń kásipkerlik qyzmetke zańsyz aralasýy "onsha aýyr emes qylmystar" sanatyna jatqyzylǵan. Bizdiń oiymyzsha, bul jaýapkershilik – laýazymdy tulǵalardyń, eń aldymen, basshy toptyń áreketterine jáne keltiretin zalalyna múldem saima-sai emes.
Osyǵan bailanysty jańa zań jobasynda osy qylmysty "aýyrlyǵy ortasha qylmystarǵa" jatqyzý usynylady. 2020 jylǵy 4 tamyzda ótken Bas prokýratýra janyndaǵy Vedomstvoaralyq jumys toby otyrysynyń hattamasyna sáikes, kásipkerlik qyzmetke zańsyz qatysqany úshin jaýapkershilikti kúsheitý týraly usynys qoldaý tapty, – dedi Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi.
Eger zań jobasy qabyldansa, týystary, jora-joldasy ne basqa adam atyna kompaniia quryp, zańsyz biznespen ainalysqan sheneýnikterge qatysty izdestirý jumystary bastalady. Qolǵa túskenderiniń dúnie-múlki tárkilenip, qazirgidei 1 emes, 3 jylǵa túrmege otyrǵyzylýy múmkin.
Zań jobasynyń taǵy bir qyzyqty jańalyǵy bar: eger sheneýniktiń shyǵysy resmi tabysyna sáikes kelmese, iaǵni asyp tússe, qyzmetinen qýylady jáne kvazimemlekettik sektorda 3 jylǵa deiin jumysqa ornalasa almaidy. Iaǵni, ulttyq kompaniialardaǵy "ainalmaly esikter" ýaqytsha bolsa da, jabylady.
Janat Ardaq
